Nicolas Vanier’in yönetmenliğini yaptığı Kanatlarını Aç (Spread Your Wings) adlı bir belgesel var. Bilmiyorum izlediniz mi? Bu belgeselde Thomas, bir kaz sürüsünün yumurtalarını edinip yetiştirmeye başlıyor. Yetiştirme dediysem kazların yumurtalarından çıkıp ilk uçuş rotalarını öğrenmelerine kadar geçen süreyi kastediyorum. Kazlar, ilk gördükleri canlıları anneleri sanıp takip ettikleri için Thomas’la oğlunu da hemen izliyorlar.
Kazların büyümesi ve yeni göç yolunu öğrenmeleri hayli emek isteyen ve ilgi çekici bir süreç. Bu ilgi çekici süreçte Kanatlarını Aç’ın izleyene gösterdiği pek çok şey var. Bunlardan birisi de kazların çeşitli sesler ve hareketler kullanarak birbirleriyle selamlaşmaları ve bir tür iletişim kurdukları gerçekliği. Demek ki insan dışında diğer türler de iletişim kuruyor.
Atalarımız, belki de konuşup da bazen iletişim kuramayan tek tür olduğumuz için yazıyı icat etmiştir. Diğer türlerin aksine kendini türünü yok etme aymazlığını aşma çabası da yazıya giden yolu aralamış olabilir. Bu biraz abartılı bir yorum olsa da önce bu icat etme meselesine biraz bakalım istiyorum.
Yakın geçmişe kadar insanın bir şeyler icat eden tek tür olduğu düşünülüyordu. Oysa son yıllarda yapılan araştırmalar bir şeyler icat etmenin insana ait bir özellik olmadığını gösterdi. Örneğin, Batı Afrika’daki şempanzeler sert kabuklu meyveleri kırmak için uygun boyutlarda örs ve çekiç benzeri aletler yapıyordu. Senegal’dekilerse, avlanmak için ağaç yapraklarını soyup uçlarını dişleyerek mızrak benzeri silahlar üretiyordu. Yeni Kaledonya kargaları, düz bir teli bükerek, çengel haline getirip dar tüplerin içindeki yiyecekleri çekebiliyor. Ahtapotların bir türü, kendilerini korumak için hindistan cevizi kabuklarını taşıyıp üst üste birleştirerek zırh benzeri bir koruma yapıyor. Şişe burunlu yunuslar deniz tabanında avlanırken burunlarını korumak için deniz süngerlerini söküp burunlarına takarak bir tür koruyucu maske kullanıyordu. Evet, örnekler çok geniş bir yelpazeyi kapsamasa da icat etmenin sadece insana ait bir özellik olmadığını gösterir nitelikteydi.
İnsanın icat yeteneğini diğer türlerin icatlarından ayıran iki önemli özellik var. Bunlardan birincisi kümülatif (birikimli bir yapıya) sahip olması, ikincisiyse semboller ve soyutlamalar içermesi. Soyut semboller deyince de insanın aklına ilk olarak yazı geliyor. Yazı, çeşitli sembollerin sesleri imlemesiyle dilin kaydedilebilir ve aktarılabilir hale gelmesini sağlıyor.
Antropologların ve arkeologların yaptıkları araştırmalara bakılırsa yazının icadının en önemli nedeni malların ve ticaretin kaydını tutmak. İnsanın varoluş serüveninde ölümü aşma ve ölümsüzlük arayışı da yazının bulunmasını tetiklemiş olabilir. İlk yazılı metinler olarak kabul edilen Gılgamış Destanı’nın konusu bunu doğrular niteliktedir.
Yazı öncesi dönemden kalan, kökeni mağara duvarlarındaki resimlere dayanan insanın geçici olana karşı mücadele çabası yazının icadıyla artık somut bir form kazanmış ve çağlar boyunca insanlık serüvenine eşlik ettiği gibi yazılanların tıpkı yazıldığı haliyle saklanmasına da olanak tanımıştır.
Yazı öncesi dönemde başlayan bu soyutlama (adet yerine çentikler, av planı sahneleri vb.) gelişerek ve anlatılmak istenenlerin kalıcılaşmasını sağlama arzusuyla birleşerek yazı olarak adlandırdığımız dilin kaydedilebilir şekline dönüşmüştür.
Fakat kaydedilen uzun süre herkesin hikayesi olmaktan çok uzaktır. Sadece yazı için de geçerli değildir elbette bu. Yazılanlar ve çizilenler uzun süre sadece kazananların ya da sahip olanların hikayesini anlatır. Bunu en iyi ifade edenlerden birisi Gombrich’tir ve Sanatın Öyküsü’nde Mısır sanatıyla ilgili şunu söyler, “Burada şunu da söylememiz gerekiyor ki, Mısır sanatı, sanatçının belirli bir anda görebileceği şeye değil, belirli bir kişiye veya yere ait olduğunu bildiği şeye dayanıyordu. İlkel sanatçının, figürlerini iyi çizebildiği biçimlerle kurmaya çalışması gibi, Mısırlı sanatçı da figürlerini ona öğretilmiş, bildiği örneklerden çıkarıyordu. Ama sanatçı, yaptığı resimde, yalnızca biçim bilgisini kullanmakla kalmayıp, bu biçimlerin neyi temsil ettiğini de dikkate alıyordu. Kimi zaman birisine “Büyük patron” dediğimiz olur. Mısırlı bir sanatçı, böyle bir adamı, uşaklardan ve karısından daha büyük çizmek zorundaydı.” (Gombrich, s.62).
“Büyük patron”ların dünyasında ilk büyük kırılma matbaanın Gutenberg tarafından icadıyla gerçekleşti. Matbaadan önce Doğu’nun ilerlemesi durmuş. Bilme ve aydınlatma tutkusu gerilerde kalmıştır. Tüm bilgi kilisenin tekelinde, kutsal ve ulaşılmaz kılınmıştır. Matbaa, tam da burada büyük bir dönüşümün gerçekleştiricisi halini alır. Artık bilgi, kitlesel ve yatay olarak da dağılabilir. Yazı artık seçkinlere ve ruhban sınıfına hizmet etmek yerine halk için de ulaşılabilir hale gelir ama o yıllarda henüz bizim anladığımız anlamda bir halktan bahsedilemez. Çünkü halk olmak, bir takım hak ve sorumluluklar çerçevesinde ilerler. O yıllardaki toplum, kast sistemine daha yakın bir eksende durur.
Toplum bu yapıda şekillenmişken icatlar da devam ediyordur. Buharlı makineler icat edilir. Bu da fabrikaları doğuşunu tetikler. Fabrikalar, geniş kitleleri kentlere çeker ve bu geniş kitleler matbaanın çoğalttığı bilgiyle hakları olduğu konusunda bilgilenmeye başlar. Bu bilgilenme ardından hak arayışlarını getirir. İnsan artık sadece toprağın bağımlısı olmaktan ve toprak sahipleri için çalışan kimseler olmaktan çıkmıştır. Kentlerde toplanan geniş kitleler emeklerini satarak var olma mücadelesi içindedir ve bu mücadele çok çetindir. İşte burada belli kavramlar girer devreye ve uzun bir haklar mücadelesi tarihi başlar. Şimdilerde sahip olunan tüm hakların geçmişte verilmiş bir mücadelenin sonucu olduğunu tahmin etmek güç değil.
Kısaca, insanın icat ettiği şeyler çoğalırken insanın insan olmaktan kaynaklı hak ve talepleri de çoğalmaktadır.
Böylece yazı da yeni bir türle, romanın doğuşuyla aslında bireyin doğuşunu müjdeler. Birey yani doğuştan hakları olan bir varlık. Kendini gerçekleştirme hayalleri daha sonraki yıllarda Maslow’un tanımlayacağı ihtiyaçlar piramidinde en üst basamağa konsa ve insanlığın çoğunluğu ilk basamakta yani temel ihtiyaçlar (yeme, içme, barınma vb.) basamağında takılsa da artık doğduğu toplumun basit bir sürdürücüsü olma rolünü aşmak için adım atmıştır.
Yazı da artık sadece bir grup azınlığın hizmetinden çıkarak kitlelerin hakları olan bireyler olarak evrilmesine yol açan bir araç olma işlevini de taşır hale gelmiştir.
Derken telgrafın icadıyla, bilginin yayılım hızı artar. Öyle ki kısa bir zamanda kıtaları aşar. O dönem için büyük bir devrimdir bu. Dünya, daha sonra McLuhan deyişiyle küçük bir köy olma yolunda ilerlerken derinlik yerini hıza bırakmaya başlar. Telgrafla birlikte metnin niteliği yerini kısa, net olay anlatımlarına bırakır. Artık insanlar, yaşadıkları yerin dışında gerçekleşmiş olayları duyar hale gelmiştir ama bu duyumlar sadece olayın aktarılmasından ibarettir.
Hız, bilgi gibi bir güç aracı halini alırken yine bir icatla insanlık tarihi yeni bir kırılma yaşayacaktır. Fotoğraf, anı olduğu haliyle dondurarak odaklandığı gerçekliği bir kareye sabitlemeyi başarır. Bu bilginin sadece yazıyla taşınması, resimlerle görünür hale gelmesini ortadan kaldırmakla kalmaz. Aynı zamanda, dondurma ve durma eylemiyle hızın yarattığı etkiyi sarsar. Artık hem kişisel hem de toplumsal bellek için insanlığın önemli bir kayıt enstrümanı vardır.
Böylece kitleler, edebiyatla ya da propagandayla cesur kahramanlar olarak birbirine düşman edilirken donmuş an bu kahramanlığı çıplak bırakır. Böylece savaşın trajik yüzü, göçmenliğin acı veren boyutları, yoksulluğun insanlığa yüklediği ağır bedeller herkes tarafından görülebilir bir hâl alır. Fotoğraf sayesinde, -ki salt propaganda amaçlı da kullanılmıştır- dünyadaki pek çok sömürü ve haksızlık gözler önüne serilir. Bu da onlara karşı mücadelede kitleleri bir araya getiren bir yapışkan etkisi yapar.
Anın donduruluşunu, sinemada görüntünün akışkanlığı izler. İlk sinema gösteriminde, Lumière Kardeşler’in 1890’ların sonunda gösterdiği “Trenin Gara Gelişi” (L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat) filmini izleyen seyirci beyaz perdeden bir trenin üzerine gelmekte olduğu fikriyle kendini canhıraş dışarıya atar. Bizlere duyduğunda komik gelen bu gerçeklik, insanın yeni bir icat karşısındaki savunmasızlığını göstermektedir.
Elbette sinemaya da alışır insan. Sinema, yarattığı illüzyonla kitlelerin yeni eğlencesi olur. Onu sadece eğlence olarak nitelemek oldukça eksik bir anlatım olacaktır. Sinema aynı zamanda Chaplin gibi örneklerle bir modern zamanlar eleştirisidir.
Derken televizyon gelir. Televizyonun evlere girmesiyle, kitleler de toplumsal etkinliklerde bir araya gelmektense evlerine doğru çekilir. Televizyon, çekirdek aileyi toplumsaldan uzaklaştırıp kendi içine kapatırken içerikleriyle, görünmez bir takım ellerin -senaristler ve yapımcılar- ürettikleriyle, onları birer tüketiciye evriltir. Artık tüketim kültürü ve onun efsaneleri, insanlığın yol haritasını oluşturacaktır. Slogan şöyle özetlenebilir: “Sorgulama, tüket.” Nereye kadar? Elbette kapitalizmin kendi buhranlarına kadar. Kendi yarattığı fildişi kulenin yıkılışıyla sarsılan ama bir grubun daha da zenginleşmesi ve diğer bir grubun fakirleşmesiyle tanımlanabilecek buhranlarda da insanın televizyon karşısındaki edilgen ve tüketim odaklı rolü değişmeyecektir.
Ardından bu tüketicilerin bilgisayarla kendi dünyalarına çekilmeleri ve internetle birbirine bağlanmaları gelir. İnternetin ilk dönem hayalleri aydınlanmacıdır. Umutlarsa eşitlikten yanadır. Bilgi herkes için erişilebilir olacaktır. Fakat yürürlükte işler hızla tersine döner. Erişim fırsat eşitliği bir yana, bir süre sonra bu teknolojinin kendisi de büyük bir pazar olacak ve teknoloji üreticileri kendini bu pazarda çetin bir rekabet içinde bulacaktır. Bu pazara hakim olansa hayaller değil, piyasa koşulları ya da koşullandırmalarıdır.
Derken, akıllı telefonlarla küçük bir ekrana bakar hale gelir insanlık. Artık jet hızıyla başka kıtalara uçabiliyordur. Uzaya çıkıyordur. Birbiriyle anında görüntülü görüşmektedir ama sosyal medyanın yapay gerçekliğini çevresindeki insanların gerçekliğine tercih etmektedir. Tartışma da burada başlar. Artık araç mı insanların hizmetindedir yoksa insanlar mı aracın hizmetine girmiştir. Ekran bağımlılığı toplumlara işlerken insan yüzünü sevdiklerinden cep telefonuna çevirmiştir.
Yeni kuşaklar artık bunun içine doğuyor. Televizyon karşısındaki insanın bile ortak bir hikâyesi vardı. Aynı şeye gülüp, aynı şeye ağlardı. Yarattığı zihinsel etki bir yana, cep telefonlarının “akıllı algoritmalarla” ayrı ayrıcdünyalara ışınlanan insanları arasına ördüğü aşılmaz duvarlar diğer yana.
Gerçekten bilgiye ulaşmak isteyen kalmış mıydı bu arada?
Galiba insanın icat tutkusu, bu defa yüksek savunma, saldırı gücü ve daha çok kâr hırsıyla başına bela açmıyordu. Bu defa insanın başına gelen, sonsuz kere tekrarlanabilir yankı odalarıyla, kendini bile beğenmeden hep bir başkasına benzemeye çalışarak, küçük bir ekrana bakarak bir ömür geçirmesine neden oluyordu. Gerçeklik, değişmiş ve herkesi aynı anda içine çekmişti.
İnsanlık, büyük bir okyanusta pusulasız kalmışa benziyor.
Gerçeklikten kaçan insan, dünyaya sahip çıkmayı bırak, kendi geleceğinden bile umutsuz.
İnsanlık bireylere dönüştü. Bireylerse dijital araçlarıyla, yapay zekayla, kendi yalnızlığında. Yalnızlık da onaylanmıyor. Çocuk yapmalılar. Sistemlerin gelecek kuşaklara ihtiyacı var. Oysa gençler kimi ülkelerde yapay zeka sevgilisine bağlanmayı tercih ediyor. Bu sığınma noktası bile örneğin Çin’de elinden alınıyor. Çin, yapay zeka sevgililiği sakıncalı bulup yasaklarken, insanlarından, eğitimden, iş piyasasına kadar müthiş bir rekabet içinde çalışmalarını, sınırsız bir sömürüyü göz ardı ederek vaat edilenlere kanmalarını, gözlerin bile izlendiği bir kontrol toplumunda, mutlak bir itaatle yaşamasını istiyor.
Birileri hep birileri adına karar veriyor. Sunulansa iç açıcı değil. İnsan kimi yerlerde Orta Çağ’dakinden bile daha ezik, kast sisteminden bile daha katı bir yaşamda, geleceği belirsiz ve güvensiz, sadece barınma, yeme, içme ihtiyaçları için yaşamak zorunda bırakılırken, tüm bunlardan kaçmak için bilinçsizce minicik bir telefon ekranına dalıyorsa buradaki asıl sorun aslında ne?
Bunca icat ne için yapıldı?
Belli ki insan, hafıza ve kalıcılık sorununda noktayı yanlış yere koydu. Şimdi de kendi kuyruğunu kovalayan bir kedi gibi teknolojideki tüm gelişmeyi ülkeler arası savaş ve rekabete sunuyor.
Şiddetsiz ve güvenli yaşam hakkı sürekli gasp halinde. Savaş… Savaşın olmadığı yerlerde savaş mağdurlarının patlattığı bombalar var. Bireysel cinnetlerle cehenneme çevrilen yerler ana haber bültenlerinde servis ediliyor, sıcak sıcak. İnsan da kaçıyor elbet, “Hi guys! Welcome to my channel.” dünyasına. Kendi kişisel kara deliğinden çıkmaya niyeti de yok kimsenin. Dünya çok büyük. Bir telefon uzaklıkta ne de olsa.
Bu korku iklimini kim icat etti, bu kıtlık bilinci nasıl insana kadermiş gibi verildi bilinmez ama çarenin de çözümün de yine insanda ve belki de onun icatlarında olduğu bilinciyle bakmak gerekiyor belki. Hani, psikoterapide bir söz vardır. “Senin suçun değil.” diye. Evet tüm bu trajedi bizim suçumuz değil. Bu ve benzer metinleri okuma lüksüne sahip olanlar da maalesef ki bu pusulasız gemideler. Kaptanlarının yani egemenlerin, onların da böyle bir çağda ve tüm bu koşullar altında mutlu olmasına imkân yok galiba.
Tüm bu icatlar silsilesinde insan, geliştirdiği her icatla zihinsel bir değişime uğramıştır. Çağımızın akıllı telefonlu, yapay zekalı evreninde de insan zihni değişmektedir. Günümüzü insanlık serüveninde bir viraj olarak düşünürsek bu virajda savrulmak da yolda kalmak da insanın elinde. Fakat yolun nereye ulaşacağı da viraj kadar önemli. Tüm bunlar insanın daha iyi yaşaması için bir olanak da olabilir. İnsanı teknoloji karşısında tamamen hiçe de indirgeyebilir. Bir aracın kullanım değerini, biçimini ve onunla ne yapılabileceğini öngörmek, ulaşılmak istenen hedefle ilişkilidir ne de olsa. Hedefi, insanlığın ortak mutluluğu ve daha iyi gelecek düşlerine koymak yerine başka şeylerde aramak büyük bir yanılgı değilse ne?
Teknoloji artık kozmosu da ekranlarımıza taşırken, o sonsuz uzayda, iğne ucu bile olmayan, küçük mavi gezegenimizde yani evimizde, tüm insanlığın ortak iyiliğini var etme algısının kabul edilmesi önce bunun olabileceğine inanmakla mümkün değil mi? Bir zamanların çivi yazısını taşlara kazıyan insanı için akıllı telefonlar ne kadar hayallerinden uzaksa. Bolluk ve rahatlık çağı da bizden uzak görünüyor olabilir ama şimdilik. Peki elimizdeki onca teknolojik imkânla şimdi değilse ne zaman? Robotlar çağında ve artık insanın olmadığı bir dünyada mı?
İnsanlığı mağdur eden tüm sorunlar yapay, yani yazı gibi onlar da insanın icadıdır. Şu an halen bunların gerçekliğimiz olması da insanlığın acısıdır. Yoksa ufkudur onu mağara duvarlarından dijital çağa taşıyan.
Kalıcılık ve çağları aşma sevdası yerini bireysel kurtuluş senaryolarına bıraktı günümüzde. Sonuçta aslında tüm insanlık aynı kuyuda figüran olarak kaldı.
Kıtlık bilinci ve korku toplumunun esiri insan, daha iyiye inanmak yerine anlık mutluluklar peşine takıldı. Artık aşılması gereken, örneğin satrançta insanı yenecek Deep Blue’nun icadı değil. Gelişmeleri insanlığın hizmetine sunma meselesi. Tüm mesele burada düğümleniyor.
Şimdi, içinde bulunduğumuz çağ, dijital çağ olarak adlandırılıyor. Ardından ne gelecek peki? Robotlar ya da hologramlar çağı mı? Yoksa, refahı tam, yeryüzüyle ve birbiriyle barışık bir rahatlık çağı mı? Seçim kimin gerçekten? İnsanın mı yoksa insan kendi türüne bile düşman bir muamma mı?
Kanatlarını Aç: Daha iyi mümkün.
Not: Uzaklara uçmasını istemedikleri kuşların kanatlarının uçlarını keserler. Ekrana baktığın kadar içine ve dışına da bak.

