Ana Sayfa Blog

İnsanın yazının icadından günümüze uzanan serüvenine kısa bir bakış

Nicolas Vanier’in yönetmenliğini yaptığı Kanatlarını Aç (Spread Your Wings) adlı bir belgesel var. Bilmiyorum izlediniz mi? Bu belgeselde Thomas, bir kaz sürüsünün yumurtalarını edinip yetiştirmeye başlıyor. Yetiştirme dediysem kazların yumurtalarından çıkıp ilk uçuş rotalarını öğrenmelerine kadar geçen süreyi kastediyorum. Kazlar, ilk gördükleri canlıları anneleri sanıp takip ettikleri için Thomas’la oğlunu da hemen izliyorlar.

Kazların büyümesi ve yeni göç yolunu öğrenmeleri hayli emek isteyen ve ilgi çekici bir süreç. Bu ilgi çekici süreçte Kanatlarını Aç’ın izleyene gösterdiği pek çok şey var. Bunlardan birisi de kazların çeşitli sesler ve hareketler kullanarak birbirleriyle selamlaşmaları ve bir tür iletişim kurdukları gerçekliği. Demek ki insan dışında diğer türler de iletişim kuruyor.

Atalarımız, belki de konuşup da bazen iletişim kuramayan tek tür olduğumuz için yazıyı icat etmiştir. Diğer türlerin aksine kendini türünü yok etme aymazlığını aşma çabası da yazıya giden yolu aralamış olabilir. Bu biraz abartılı bir yorum olsa da önce bu icat etme meselesine biraz bakalım istiyorum.

Yakın geçmişe kadar insanın bir şeyler icat eden tek tür olduğu düşünülüyordu. Oysa son yıllarda yapılan araştırmalar bir şeyler icat etmenin insana ait bir özellik olmadığını gösterdi. Örneğin, Batı Afrika’daki şempanzeler sert kabuklu meyveleri kırmak için uygun boyutlarda örs ve çekiç benzeri aletler yapıyordu. Senegal’dekilerse, avlanmak için ağaç yapraklarını soyup uçlarını dişleyerek mızrak benzeri silahlar üretiyordu. Yeni Kaledonya kargaları, düz bir teli bükerek, çengel haline getirip dar tüplerin içindeki yiyecekleri çekebiliyor. Ahtapotların bir türü, kendilerini korumak için hindistan cevizi kabuklarını taşıyıp üst üste birleştirerek zırh benzeri bir koruma yapıyor. Şişe burunlu yunuslar deniz tabanında avlanırken burunlarını korumak için deniz süngerlerini söküp burunlarına takarak bir tür koruyucu maske kullanıyordu. Evet, örnekler çok geniş bir yelpazeyi kapsamasa da icat etmenin sadece insana ait bir özellik olmadığını gösterir nitelikteydi.

İnsanın icat yeteneğini diğer türlerin icatlarından ayıran iki önemli özellik var. Bunlardan birincisi kümülatif (birikimli bir yapıya) sahip olması, ikincisiyse semboller ve soyutlamalar içermesi. Soyut semboller deyince de insanın aklına ilk olarak yazı geliyor. Yazı, çeşitli sembollerin sesleri imlemesiyle dilin kaydedilebilir ve aktarılabilir hale gelmesini sağlıyor.

Antropologların ve arkeologların yaptıkları araştırmalara bakılırsa yazının icadının en önemli nedeni malların ve ticaretin kaydını tutmak. İnsanın varoluş serüveninde ölümü aşma ve ölümsüzlük arayışı da yazının bulunmasını tetiklemiş olabilir. İlk yazılı metinler olarak kabul edilen Gılgamış Destanı’nın konusu bunu doğrular niteliktedir.

Yazı öncesi dönemden kalan, kökeni mağara duvarlarındaki resimlere dayanan insanın geçici olana karşı mücadele çabası yazının icadıyla artık somut bir form kazanmış ve çağlar boyunca insanlık serüvenine eşlik ettiği gibi yazılanların tıpkı yazıldığı haliyle saklanmasına da olanak tanımıştır.

Yazı öncesi dönemde başlayan bu soyutlama (adet yerine çentikler, av planı sahneleri vb.) gelişerek ve anlatılmak istenenlerin kalıcılaşmasını sağlama arzusuyla birleşerek yazı olarak adlandırdığımız dilin kaydedilebilir şekline dönüşmüştür.

Fakat kaydedilen uzun süre herkesin hikayesi olmaktan çok uzaktır. Sadece yazı için de geçerli değildir elbette bu. Yazılanlar ve çizilenler uzun süre sadece kazananların ya da sahip olanların hikayesini anlatır. Bunu en iyi ifade edenlerden birisi Gombrich’tir ve Sanatın Öyküsü’nde Mısır sanatıyla ilgili şunu söyler, “Burada şunu da söylememiz gerekiyor ki, Mısır sanatı, sanatçının belirli bir anda görebileceği şeye değil, belirli bir kişiye veya yere ait olduğunu bildiği şeye dayanıyordu. İlkel sanatçının, figürlerini iyi çizebildiği biçimlerle kurmaya çalışması gibi, Mısırlı sanatçı da figürlerini ona öğretilmiş, bildiği örneklerden çıkarıyordu. Ama sanatçı, yaptığı resimde, yalnızca biçim bilgisini kullanmakla kalmayıp, bu biçimlerin neyi temsil ettiğini de dikkate alıyordu. Kimi zaman birisine “Büyük patron” dediğimiz olur. Mısırlı bir sanatçı, böyle bir adamı, uşaklardan ve karısından daha büyük çizmek zorundaydı.” (Gombrich, s.62).

“Büyük patron”ların dünyasında ilk büyük kırılma matbaanın Gutenberg tarafından icadıyla gerçekleşti. Matbaadan önce Doğu’nun ilerlemesi durmuş. Bilme ve aydınlatma tutkusu gerilerde kalmıştır. Tüm bilgi kilisenin tekelinde, kutsal ve ulaşılmaz kılınmıştır. Matbaa, tam da burada büyük bir dönüşümün gerçekleştiricisi halini alır. Artık bilgi, kitlesel ve yatay olarak da dağılabilir. Yazı artık seçkinlere ve ruhban sınıfına hizmet etmek yerine halk için de ulaşılabilir hale gelir ama o yıllarda henüz bizim anladığımız anlamda bir halktan bahsedilemez. Çünkü halk olmak, bir takım hak ve sorumluluklar çerçevesinde ilerler. O yıllardaki toplum, kast sistemine daha yakın bir eksende durur.

Toplum bu yapıda şekillenmişken icatlar da devam ediyordur. Buharlı makineler icat edilir. Bu da fabrikaları doğuşunu tetikler. Fabrikalar, geniş kitleleri kentlere çeker ve bu geniş kitleler matbaanın çoğalttığı bilgiyle hakları olduğu konusunda bilgilenmeye başlar. Bu bilgilenme ardından hak arayışlarını getirir. İnsan artık sadece toprağın bağımlısı olmaktan ve toprak sahipleri için çalışan kimseler olmaktan çıkmıştır. Kentlerde toplanan geniş kitleler emeklerini satarak var olma mücadelesi içindedir ve bu mücadele çok çetindir. İşte burada belli kavramlar girer devreye ve uzun bir haklar mücadelesi tarihi başlar. Şimdilerde sahip olunan tüm hakların geçmişte verilmiş bir mücadelenin sonucu olduğunu tahmin etmek güç değil.

Kısaca, insanın icat ettiği şeyler çoğalırken insanın insan olmaktan kaynaklı hak ve talepleri de çoğalmaktadır.

Böylece yazı da yeni bir türle, romanın doğuşuyla aslında bireyin doğuşunu müjdeler. Birey yani doğuştan hakları olan bir varlık. Kendini gerçekleştirme hayalleri daha sonraki yıllarda Maslow’un tanımlayacağı ihtiyaçlar piramidinde en üst basamağa konsa ve insanlığın çoğunluğu ilk basamakta yani temel ihtiyaçlar (yeme, içme, barınma vb.) basamağında takılsa da artık doğduğu toplumun basit bir sürdürücüsü olma rolünü aşmak için adım atmıştır.

Yazı da artık sadece bir grup azınlığın hizmetinden çıkarak kitlelerin hakları olan bireyler olarak evrilmesine yol açan bir araç olma işlevini de taşır hale gelmiştir.

Derken telgrafın icadıyla, bilginin yayılım hızı artar. Öyle ki kısa bir zamanda kıtaları aşar. O dönem için büyük bir devrimdir bu. Dünya, daha sonra McLuhan deyişiyle küçük bir köy olma yolunda ilerlerken derinlik yerini hıza bırakmaya başlar. Telgrafla birlikte metnin niteliği yerini kısa, net olay anlatımlarına bırakır. Artık insanlar, yaşadıkları yerin dışında gerçekleşmiş olayları duyar hale gelmiştir ama bu duyumlar sadece olayın aktarılmasından ibarettir.

Hız, bilgi gibi bir güç aracı halini alırken yine bir icatla insanlık tarihi yeni bir kırılma yaşayacaktır. Fotoğraf, anı olduğu haliyle dondurarak odaklandığı gerçekliği bir kareye sabitlemeyi başarır. Bu bilginin sadece yazıyla taşınması, resimlerle görünür hale gelmesini ortadan kaldırmakla kalmaz. Aynı zamanda, dondurma ve durma eylemiyle hızın yarattığı etkiyi sarsar. Artık hem kişisel hem de toplumsal bellek için insanlığın önemli bir kayıt enstrümanı vardır.

Böylece kitleler, edebiyatla ya da propagandayla cesur kahramanlar olarak birbirine düşman edilirken donmuş an bu kahramanlığı çıplak bırakır. Böylece savaşın trajik yüzü, göçmenliğin acı veren boyutları, yoksulluğun insanlığa yüklediği ağır bedeller herkes tarafından görülebilir bir hâl alır. Fotoğraf sayesinde, -ki salt propaganda amaçlı da kullanılmıştır- dünyadaki pek çok sömürü ve haksızlık gözler önüne serilir. Bu da onlara karşı mücadelede kitleleri bir araya getiren bir yapışkan etkisi yapar.

Anın donduruluşunu, sinemada görüntünün akışkanlığı izler. İlk sinema gösteriminde, Lumière Kardeşler’in 1890’ların sonunda gösterdiği “Trenin Gara Gelişi” (L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat) filmini izleyen seyirci beyaz perdeden bir trenin üzerine gelmekte olduğu fikriyle kendini canhıraş dışarıya atar. Bizlere duyduğunda komik gelen bu gerçeklik, insanın yeni bir icat karşısındaki savunmasızlığını göstermektedir.

Elbette sinemaya da alışır insan. Sinema, yarattığı illüzyonla kitlelerin yeni eğlencesi olur. Onu sadece eğlence olarak nitelemek oldukça eksik bir anlatım olacaktır. Sinema aynı zamanda Chaplin gibi örneklerle bir modern zamanlar eleştirisidir.

Derken televizyon gelir. Televizyonun evlere girmesiyle, kitleler de toplumsal etkinliklerde bir araya gelmektense evlerine doğru çekilir. Televizyon, çekirdek aileyi toplumsaldan uzaklaştırıp kendi içine kapatırken içerikleriyle, görünmez bir takım ellerin -senaristler ve yapımcılar- ürettikleriyle, onları birer tüketiciye evriltir. Artık tüketim kültürü ve onun efsaneleri, insanlığın yol haritasını oluşturacaktır. Slogan şöyle özetlenebilir: “Sorgulama, tüket.” Nereye kadar? Elbette kapitalizmin kendi buhranlarına kadar. Kendi yarattığı fildişi kulenin yıkılışıyla sarsılan ama bir grubun daha da zenginleşmesi ve diğer bir grubun fakirleşmesiyle tanımlanabilecek buhranlarda da insanın televizyon karşısındaki edilgen ve tüketim odaklı rolü değişmeyecektir.

Ardından bu tüketicilerin bilgisayarla kendi dünyalarına çekilmeleri ve internetle birbirine bağlanmaları gelir. İnternetin ilk dönem hayalleri aydınlanmacıdır. Umutlarsa eşitlikten yanadır. Bilgi herkes için erişilebilir olacaktır. Fakat yürürlükte işler hızla tersine döner. Erişim fırsat eşitliği bir yana, bir süre sonra bu teknolojinin kendisi de büyük bir pazar olacak ve teknoloji üreticileri kendini bu pazarda çetin bir rekabet içinde bulacaktır. Bu pazara hakim olansa hayaller değil, piyasa koşulları ya da koşullandırmalarıdır.

Derken, akıllı telefonlarla küçük bir ekrana bakar hale gelir insanlık. Artık jet hızıyla başka kıtalara uçabiliyordur. Uzaya çıkıyordur. Birbiriyle anında görüntülü görüşmektedir ama sosyal medyanın yapay gerçekliğini çevresindeki insanların gerçekliğine tercih etmektedir. Tartışma da burada başlar. Artık araç mı insanların hizmetindedir yoksa insanlar mı aracın hizmetine girmiştir. Ekran bağımlılığı toplumlara işlerken insan yüzünü sevdiklerinden cep telefonuna çevirmiştir.

Yeni kuşaklar artık bunun içine doğuyor. Televizyon karşısındaki insanın bile ortak bir hikâyesi vardı. Aynı şeye gülüp, aynı şeye ağlardı. Yarattığı zihinsel etki bir yana, cep telefonlarının “akıllı algoritmalarla” ayrı ayrıcdünyalara ışınlanan insanları arasına ördüğü aşılmaz duvarlar diğer yana.

Gerçekten bilgiye ulaşmak isteyen kalmış mıydı bu arada?

Galiba insanın icat tutkusu, bu defa yüksek savunma, saldırı gücü ve daha çok kâr hırsıyla başına bela açmıyordu. Bu defa insanın başına gelen, sonsuz kere tekrarlanabilir yankı odalarıyla, kendini bile beğenmeden hep bir başkasına benzemeye çalışarak, küçük bir ekrana bakarak bir ömür geçirmesine neden oluyordu. Gerçeklik, değişmiş ve herkesi aynı anda içine çekmişti.

İnsanlık, büyük bir okyanusta pusulasız kalmışa benziyor.

Gerçeklikten kaçan insan, dünyaya sahip çıkmayı bırak, kendi geleceğinden bile umutsuz.

İnsanlık bireylere dönüştü. Bireylerse dijital araçlarıyla, yapay zekayla, kendi yalnızlığında. Yalnızlık da onaylanmıyor. Çocuk yapmalılar. Sistemlerin gelecek kuşaklara ihtiyacı var. Oysa gençler kimi ülkelerde yapay zeka sevgilisine bağlanmayı tercih ediyor. Bu sığınma noktası bile örneğin Çin’de elinden alınıyor. Çin, yapay zeka sevgililiği sakıncalı bulup yasaklarken, insanlarından, eğitimden, iş piyasasına kadar müthiş bir rekabet içinde çalışmalarını, sınırsız bir sömürüyü göz ardı ederek vaat edilenlere kanmalarını, gözlerin bile izlendiği bir kontrol toplumunda, mutlak bir itaatle yaşamasını istiyor.

Birileri hep birileri adına karar veriyor. Sunulansa iç açıcı değil. İnsan kimi yerlerde Orta Çağ’dakinden bile daha ezik, kast sisteminden bile daha katı bir yaşamda, geleceği belirsiz ve güvensiz, sadece barınma, yeme, içme ihtiyaçları için yaşamak zorunda bırakılırken, tüm bunlardan kaçmak için bilinçsizce minicik bir telefon ekranına dalıyorsa buradaki asıl sorun aslında ne?

Bunca icat ne için yapıldı?

Belli ki insan, hafıza ve kalıcılık sorununda noktayı yanlış yere koydu. Şimdi de kendi kuyruğunu kovalayan bir kedi gibi teknolojideki tüm gelişmeyi ülkeler arası savaş ve rekabete sunuyor.

Şiddetsiz ve güvenli yaşam hakkı sürekli gasp halinde. Savaş… Savaşın olmadığı yerlerde savaş mağdurlarının patlattığı bombalar var. Bireysel cinnetlerle cehenneme çevrilen yerler ana haber bültenlerinde servis ediliyor, sıcak sıcak. İnsan da kaçıyor elbet, “Hi guys! Welcome to my channel.” dünyasına. Kendi kişisel kara deliğinden çıkmaya niyeti de yok kimsenin. Dünya çok büyük. Bir telefon uzaklıkta ne de olsa.

Bu korku iklimini kim icat etti, bu kıtlık bilinci nasıl insana kadermiş gibi verildi bilinmez ama çarenin de çözümün de yine insanda ve belki de onun icatlarında olduğu bilinciyle bakmak gerekiyor belki. Hani, psikoterapide bir söz vardır. “Senin suçun değil.” diye. Evet tüm bu trajedi bizim suçumuz değil. Bu ve benzer metinleri okuma lüksüne sahip olanlar da maalesef ki bu pusulasız gemideler. Kaptanlarının yani egemenlerin, onların da böyle bir çağda ve tüm bu koşullar altında mutlu olmasına imkân yok galiba.

Tüm bu icatlar silsilesinde insan, geliştirdiği her icatla zihinsel bir değişime uğramıştır. Çağımızın akıllı telefonlu, yapay zekalı evreninde de insan zihni değişmektedir. Günümüzü insanlık serüveninde bir viraj olarak düşünürsek bu virajda savrulmak da yolda kalmak da insanın elinde. Fakat yolun nereye ulaşacağı da viraj kadar önemli. Tüm bunlar insanın daha iyi yaşaması için bir olanak da olabilir. İnsanı teknoloji karşısında tamamen hiçe de indirgeyebilir. Bir aracın kullanım değerini, biçimini ve onunla ne yapılabileceğini öngörmek, ulaşılmak istenen hedefle ilişkilidir ne de olsa. Hedefi, insanlığın ortak mutluluğu ve daha iyi gelecek düşlerine koymak yerine başka şeylerde aramak büyük bir yanılgı değilse ne?

Teknoloji artık kozmosu da ekranlarımıza taşırken, o sonsuz uzayda, iğne ucu bile olmayan, küçük mavi gezegenimizde yani evimizde, tüm insanlığın ortak iyiliğini var etme algısının kabul edilmesi önce bunun olabileceğine inanmakla mümkün değil mi? Bir zamanların çivi yazısını taşlara kazıyan insanı için akıllı telefonlar ne kadar hayallerinden uzaksa. Bolluk ve rahatlık çağı da bizden uzak görünüyor olabilir ama şimdilik. Peki elimizdeki onca teknolojik imkânla şimdi değilse ne zaman? Robotlar çağında ve artık insanın olmadığı bir dünyada mı?

İnsanlığı mağdur eden tüm sorunlar yapay, yani yazı gibi onlar da insanın icadıdır. Şu an halen bunların gerçekliğimiz olması da insanlığın acısıdır. Yoksa ufkudur onu mağara duvarlarından dijital çağa taşıyan.

Kalıcılık ve çağları aşma sevdası yerini bireysel kurtuluş senaryolarına bıraktı günümüzde. Sonuçta aslında tüm insanlık aynı kuyuda figüran olarak kaldı.

Kıtlık bilinci ve korku toplumunun esiri insan, daha iyiye inanmak yerine anlık mutluluklar peşine takıldı. Artık aşılması gereken, örneğin satrançta insanı yenecek Deep Blue’nun icadı değil. Gelişmeleri insanlığın hizmetine sunma meselesi. Tüm mesele burada düğümleniyor.

Şimdi, içinde bulunduğumuz çağ, dijital çağ olarak adlandırılıyor. Ardından ne gelecek peki? Robotlar ya da hologramlar çağı mı? Yoksa, refahı tam, yeryüzüyle ve birbiriyle barışık bir rahatlık çağı mı? Seçim kimin gerçekten? İnsanın mı yoksa insan kendi türüne bile düşman bir muamma mı?

Kanatlarını Aç: Daha iyi mümkün.

Not: Uzaklara uçmasını istemedikleri kuşların kanatlarının uçlarını keserler. Ekrana baktığın kadar içine ve dışına da bak.

AYM’nin kapattığı kapı BM’de açılır mı?

Anayasa Mahkemesi, 7 Mayıs 2025’te Katliam Yasası’nın iptali istemini esastan reddetti. Avukat Doğan Erkan, aynı gün çevresindekilere meseleyi Birleşmiş Milletler’e taşıma fikrini dile getirdi. Bir buçuk yıl sonra Türkiye’den Yaşam Hakkı Savunucuları, sahadan derledikleri belgelerle BM insan hakları mekanizmalarına acil eylem başvurusunda bulundu. Bu söyleşide fikrin doğuşunu, belgeleme sürecini ve bundan sonrasını konuştuk. 

İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi iki gün önce, son olarak Diyarbakır’da en son köpeğin barınağa alınmasıyla, ülke genelinde tüm sahipsiz köpekleri topladıklarını duyurdu1. Barınakların hayvanlar için nasıl cehennemler olduğunu görmek için Niğde’yi, Gebze’yi, Altındağ’ı, Karataş’ı, Konya’yı ve daha nice barınak ifşasını hatırlamak yeterli olur. Toplamanın aslında ortadan kaldırma, yok etme olduğunu burada ayrıca tartışmaya gerek yok.

Söyleşimize konu olan başvuru dosyası tam olarak bunu gösteriyor. Her sayfasında yok edilen bir hayvan var. Yaşadığı sokaktan sökülüp alınan, bir daha haber alınamayan, karanlık hücrelere atılan, mezarlara canlı canlı gömülen köpekler… Kendi mücadelesini veremeyen, hikayesini anlatamayan canlılar. Bu söyleşi onlara yapılanları görünür kılmak, bunların hesabını sormak ve öldüren değil yaşatan bir yasaya duyulan ihtiyacı vurgulamak için girilen bir çabanın hikayesi.

Başlarken, söyleşide tarafsız bir gözlemci olamayacağımı belirtmek isterim. Doğan’ın 7 Mayıs 2025’te ortaya attığı, söyleşide detaylandıracağımız fikir etrafında, aylar içinde bir ekip ve bir dosya oluştu. Ben de o dosyanın raporlama ve belgeleme tarafında çalışanlardan biriydim.

Anayasa Mahkemesi (AYM), 7 Mayıs 2025’te CHP’nin Katliam Yasası’nın (7527 sayılı kanun) 17 maddesinden 16’sı için yaptığı iptal istemini esastan reddettiğinde büyük bir endişeye kapıldık. Bu, sokakta yaşayan hayvanların kaderlerinin artık toplama araçlarında ve barınaklarda belirleneceği anlamına geliyordu. Mahkeme önünde gün boyu yasanın iptalini bekleyen hayvan hakları savunucularına, hayvanseverlere polis müdahale etti. Bir umut AYM kapısında bekleyen pek çoklarımız için bu kararla birlikte denenecek başka yol kalmamıştı, keza gerçeklik de iç hukuk yollarının tükendiğini gösteriyordu. Bunun üzerine büyük bir umutsuzlukla düşünürken Doğan başka bir olanaktan bahsetti: Birleşmiş Milletler.

Henüz karar yeni açıklanmıştı. AYM’nin gerekçesi ise aylar sonra yıl bitiminde yayımladığında, başvurunun 9’a 6 oyla reddedildiğini ve azınlıkta kalan üyelerin kapsamlı karşı oylar yazdığını gördük. Bu şerhleri bir yenilginin kaydı olarak değil, yeni bir başvurunun dayanağı olarak okumayı önererek yeni bir mücadele hattını gösteren de Doğan’dı. Bu fikirleri bir başvuru dosyasına dönüştüren ise ekibin ortak çabası oldu.

Spinoza umudu, sonucundan bir ölçüde şüphe duyduğumuz gelecekteki ya da geçmişteki bir olayın imgesinden doğan istikrarsız bir sevinç olarak tanımlar2. Ona göre korkusuz umut, umutsuz korku yoktur3. Umut, en korkutucu anda ılık bir hisle sarmalayabilir insanı. 7 Mayıs akşamı, Ahlatlıbel’de, yağmur altında hissettiğimiz tam da buydu: hayvanların başına gelenlere zaten tanıklık ediyor, yasa iptal edilmezse bunun ulaşacağı boyuttan endişe ediyorduk. Üstelik BM kapılarının bize açılacağı da kesin değildi, yine de umutlandık. Bugün hala aralanmış bir kapı yok ama yok edilen her bir köpek için tüm kapıları zorlamaya yetecek umudu tüm gücümüzle korumamız gerektiğini biliyoruz.

Fakat, Spinoza’nın gösterdiği gibi umut, korku gibi edilgin bir duygudur; onu bir güce dönüştürmek için olup biteni anlamak gerekir4. Biz de, belki de bu yüzden, yalnızca umutlanmak ve beklemek yerine belgelemeye başladık. Her vaka kaydıyla, her karar metniyle hayvanlara yapılanları anlamak ve anlatmak için bir hafıza biriktirdik. 

Bu söyleşi biraz da o kapıyı birlikte aralamaya çalışan insanların hikayesi. Okurdan saklamak istemediğim için baştan söylüyorum: Sorduğum soruların çoğunun cevabını biliyorum. Bu söyleşide hukukun egemenlerin değil ezilenlerin lehine, toplumsal gerçeklikten hareketle sürekli yeniden kurmanın denenebileceğini, kendi ifadeleriyle “performe edilebileceğini” düşünen ve yazan Avukat Doğan Erkan’la konuşuyorum. BM başvurusu, sahada belgelediğimiz gerçekliği uluslararası insan hakları mekanizmalarına taşıma düşüncesinin bir sınaması. Fakat bu, pek çok insanın birlikte yazdığı ve her şeyden önce sokaktan koparılan köpeklerin hikayesi. Endişeyle başlayan, umutla yeşeren ve sonunu hala birlikte yazdığımız bir hikaye.

7 Mayıs: AYM Yasayı İptal Et!

Burcu: 7 Mayıs 2025’e dönelim mi? Karar açıklandığında neredeydin? İlk ne hissettin?

Doğan: Yaşam Hakkı savunucuları o gün AYM’nin önündeki parkta tüm gün süren fiili bir miting düzenlemişti. Katliam Yasası’nın en azından bazı maddelerinin iptalini bekliyorduk. malesef öyle olmadı. AYM’nin ret kararını öğrendiğimizde toplanan kitlede büyük bir öfke oluştu doğal olarak. Cadde trafiğe kapatıldı, AYM aleyhine sloganlar atıldı; hatta bazı hayvanseverler parmaklıklardan atlayıp mahkeme kampüsüne girdi. Tam o sırada şiddetli bir yağmur da başladı; ıslandık ve daha çok öfkelendik sanırım. Polis bizi iterek yeniden kaldırıma sıkıştırdı. Orada basına açıklamalar yaptık; kararı tanımadığımızı, AYM’nin Anayasaya aykırı bir karar verdiğini anlattık. 

Burcu: Hukukçu olarak bu beklediğin bir karar mıydı? Yoksa içten içe en kötü sonuca hazırlıklı mıydın?

Doğan: Açıkçası bu meselede AYM’den iptal yönünde karar bekliyordum. Meseleye dair önceki kararında AYM, Ekvador Anayasa Mahkemesi’nin, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin ve benzeri mahkemelerin kararlarına atıf yaparak, Anayasamızı geniş yorumlamış ve olumlu bir yaklaşımla “hayvanlar kendi haklarının öznesidir” prensibini kabul etmişti. Biz de gerek ana muhalefet partisi adına yapılan başvuruya dönük hazırlayıp sunduğumuz metinde, gerek Yaşam Hakkı Savunucuları adına yurttaş başvurusu olarak hazırladığımız Amicus Curiae metninde bu tür kararlara ve AYM’nin kendi kararına atıflar yapmıştık. Bir de bu tür önemli dosyalarda genelde bazı gayriresmî duyumlar olur. Doğrulamak/teyit etmek çok mümkün değildir fakat bir eğilim sezilebilir. Edindiğimiz duyumlar da bazı maddelerin iptal edileceği yönündeydi. Maalesef öyle olmadı; iptal görüşündeki üyeler azınlıkta kaldılar.

Burcu: Peki BM fikri o an mı belirdi zihninde? Yoksa bu zaten hukukçuların çoğunlukla başvurduğu bir seçenek mi?

Doğan: Daha önce başka gündemlerle, farklı kolektiflerle uluslararası başvurular yaptık. Toplumsal hukuk ve insan hakları çalışan avukatların aklının bir köşesinde bu tür başvurular olur aslında. Keza az önce bahsettiğim metin çalışmalarımızda da BM Doğa Ana Hakları Sözleşmesi’ni ve buna dayanarak her yıl yeniden alınan ilke kararlarını bulup Türkçeye çevirmiştik. AYM’nin BM kurallarını gözeteceğini düşünmüştük. Ama tam o gün, mahkeme önündeki moral bozukluğu ve umutsuzluk karşısında yol açıcı bir öneride bulunmak gerekiyordu. Bu nedenle fikrin o gün daha somut biçimde aklımda belirdiğini söyleyebilirim. Çok efektif bir yol olduğunu düşünmesem de uluslararası bir hareketlenmenin Türkiye’deki mücadelenin de önünü açmaya, “henüz her şey bitmedi” demeye stratejik bir katkı sunabileceğini düşündüm.

Burcu: Peki gerekçeli karar yayınlandığında ilk ne dikkatini çekti? BM fikrini nasıl güçlendirdi? 

Doğan: Birincisi, AYM kararındaki şerhlerde güçlü argümanlar ve izlekler var. Hukukî bir kuraldır, yüksek mahkeme kararları şerhleriyle bir bütündür. Yasanın iptali yönünde şerh düşen hakimlerin gerek öğretiden gerek uluslararası hukuktan yaptıkları alıntılar, örtük olarak bir uluslararası başvuru yolunu öneriyor gibiydi. İkincisi, şerh düşen AYM üyeleri, yasanın soyut halinden iptali talebi (anayasadaki adıyla soyut norm denetimi) reddedilmiş olsa da uygulamadaki ihlallerden hareketle yeniden başvurmanın mümkün olduğunu belirtiyordu. BM’nin Türkiye’deki yasa uygulamasına dair birkaç ihlal cümlesi içeren bir rapor/görüş yayımlaması bile, AYM’ye götüreceğimiz somut norm ihlali başvurularını olumlu yönde etkileyebilirdi. AYM kararındaki şerhler bize tüm bunları düşündürdü.

Neden Birleşmiş Milletler?

Burcu: BM’yı devletlerarası bir kurum olarak biliyoruz. Sivil bir ekip olarak BM’ye başvurmak ne anlama geliyor? 

Doğan: BM’nin aslında yarı yargısal bir işlevi de var. Örneğin AİHM, aynı konuda ya BM’ye ya da kendisine başvurulmasını öngörüyor; yani BM’nin raporlarını yargısal sonuç doğuran uluslararası kararlar olarak görüyor. Örneğin İHAK, 3697/2020 sayılı kararında başvuru konusu olan Türkiye’deki tutukluluk halinin BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’ni ihlal ettiğine karar verdi. Keza BM İnsan Hakları Komitesi’nin bazı ihlal raporları Türkiye’deki yargı kararlarını etkiledi. AYM de BM’nin bu tür kararlarına atıf yapıyor ve içtihatlaştırıyor. Türkiye’nin üyesi olduğu bir uluslararası örgütten bağlayıcılığı yüksek bir karar çıkmasını zorlamak gerekir diye düşündük.

Burcu: BM insan hakları sistemi insanlar üstüne kurulu. Hayvanlara yönelik bir yasayı bu sisteme nasıl taşıdık? Hangi mekanizmalara başvurduk?

Doğan: Maalesef BM’nin doğrudan hayvan haklarına ilişkin bir komitesi/komiserliği ya da özel raportörü yok. Çevreye ve insan sağlığına ilişkin alanları var; oralara başvurup zorlamak gerekir diye düşündük. Aslında BM’yi de bu yönde “performe etmeyi”, doğrudan hayvan haklarına ilişkin bir seksiyon kurdurmayı da deniyoruz.

Başvurduğumuz BM organları/temsilcileri şunlar:

Sağlıklı Bir Çevreye Sahip Olma Hakkı Konusunda Özel Raportör, Çevre Savunucuları Özel Raportörü, Herkesin Ulaşılabilir En Yüksek Fiziksel ve Ruhsal Sağlık Standardına Sahip Olma Hakkı Özel Raportörü, İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, İnsan Hakları ve Çevre Özel Raportörü, İnsan Hakları Savunucularının Durumu Özel Raportörü, Kalkınma Programı Türkiye Mukim Temsilcisi, Kalkınma Programı Komiseri, Barışçıl Toplanma ve Örgütlenme Özgürlüğü Özel Raportörü 

Burcu: Neden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi değil de BM? İkisi birbirinin alternatifi mi?

Doğan: Maalesef öyle. AİHM, BM’yi alternatif bir uluslararası başvuru mercii olarak kabul ediyor; BM’ye başvurduysanız ihlal iddiasını orada sonuçlandırmanızı bekliyor. Öte yandan AİHM’nin başvuru usulleri daha formel. Bireysel başvuru yollarının tüketilmesini, uygulamanın doğrudan ihlaliyle başvuran arasında somut bir menfaat/zarar ilişkisini arıyor. Keza biz temel meselenin, bu yasaya AYM tarafından vize verilmesi olduğunu anlatıyoruz. AİHM’nin AYM tarafından yasa iptalini reddetmesine dair bir inceleme yolu ve kategorisi yok. Ancak somut davalamalardan (sokakta yaşayan hayvanın bakımını üstlenmiş fakat yasanın uygulanmasıyla hayvanın öldürülmesi vakasıyla karşılaşmış gönüllülerin Türkiye’deki dava yollarını tükettikten) sonra, AYM’den sonuç almak yine mümkün olmazsa o aşamada AİHM’e başvuru yapma seçeneğimiz mevcut.

Hayvanlar için Bir Arada!

Burcu: Başvuru için bir ekip kendiliğinden kuruldu aslında. Kimler, hangi meslek grupları hayvanlar için bir araya geldi?

Doğan: Ankara’da, bir hukukçu topluluğumuz var. İnsan hakları ve yaşam haklarının farklı kategorilerinde çalışan Hukukçu Dayanışması isimli bir topluluk. Ankara Barosu Hayvan Hakları Merkezi’nde aktif çalışan yoldaşlarımız var oradan. Ayrıca veteriner hekimler, akademisyenler, hayvan haklarına duyarlı gazeteciler, hayvan kurtarma gönüllüleri ve belki de en önemlisi sokakta mücadele eden aktivistler ve hayvan hakları alanında kurulmuş olan sivil inisiyatiflerin temsilcileri…

Daha önce başka alanlarda BM ile çalışmış dostlarımız da yer aldı: İngiltere, İsviçre, Yunanistan ve İsveç’ten hukukçu dostlarımız. Başvuruyu doğrudan Cenevre’deki hak savunucusu dostlarımıza gönderdik, onlar da oradan iletti. Hala BM ile ilişkili çalışan geniş bir ağ kurmaya ve BM’nin kapılarını aralamaya çalışıyoruz. 

Burcu: Bu süreçte beni en çok zorlayan hayvanlara yaşatılanlara tekrar tekrar şahit olmak oldu. Sence en zor tarafı neydi?

Doğan: Kesinlikle bende de öyle… Ben hala hayvan katliamı videolarını izleyemiyorum. Doğrusu, duygusal olarak çok ağır ve travmatik bir süreç.

Talebimiz Net: Katliam Yasası Geri Çekilsin Sorumlular Hesap Versin!

Burcu: Başvuruda sorunu bir karar zinciri olarak anlattık. Bakanlık talimatları, valilik kararları, besleme yasakları, toplamalar, belediyelerin zalimce uygulamaları… Bu zincirin anlaşılması neden bu kadar önemli? İnsan hakları bağlamında bize ne söylüyor?

Doğan: Aslında alan öğretisine göre kent hakkı ve yurttaşlık kavramı dahi sokak hayvanlarını içeriyor. İnsanın sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşam hakkı var; BM’nin bu konuda özel bir raportörü de var ve başvurumuzu ona da ilettik. Henüz insan merkezli (antroposentrik) bir yaklaşım egemen de olsa, kentte yaşayan insanların yurttaşlık bağları ve mahallelerdeki komşuluk ilişkilerinin kurulmasında sokakta yaşayan hayvanların bir rolü var. Somut bir örnek vereyim: ben de yaşadığım sokaktaki bazı komşularımla sokaktaki kedi ve köpekleri beslerken tanıştım, duygudaşlık kurduk. Özetle, kentte yaşayan insanlarla o kentin hayvanları arasında bütünsel bir ilişki ve bağ var. Meseleyi BM’ye en azından buradan tartıştırabiliriz.

Burcu: Başvurumuzu yaptığımızdan bugüne bakanlığın “gurur” tablosu değişti. Bakan son olarak birkaç gün önce köpeklerin tamamının toplandığını gururla açıkladı. Peki toplanan köpeklerin nerede olduğunun sorulması hukuken ne anlama geliyor?

Doğan: Bize göre bu tablo bir katliam bilançosu. Zira toplama esnasında öldürmeler yaşanıyor, barınaklar denetimsiz ölüm kamplarına dönüşmüş durumda. Dünya genelinde akademinin de tüm veteriner hekim örgütlerinin de kabul ettiği bilimsel ölçüt “kısırlaştır-aşıla-yerinde yaşat” formülüdür. Sağlıklı olan ve gönüllülerce bakımı yapılan hayvanların toplanması bu ilkeyi ihlal ediyor. Dahası, AYM kararındaki şerhlerde de ifade edildiği gibi, hayvanların kendi yaşam hakkı vardır. Bu bilanço hukuken yaşam hakkının, kent hakkının, sağlıklı çevre hakkının ihlalidir.

Savaş Onur Şen, We Animals.

Burcu: Başvuruda yalnızca uygulamaların değil yasanın kendisinin de incelenmesini talep ettik. Bunu ne anlama geldiğini biraz açar mısın?  

Doğan: Uluslararası organların, ihlal başvurularının yapısal ve sistematik nedenlerini inceleme boyutu var. Çok kolay bir aşama değil, ancak bu meselede ihlalin kaynağının yasanın kendisi olduğunu, uygulamadaki sonuçların sistematik olarak bu yasadan doğduğunu göstermeye çalışıyoruz. BM’ye bu Katliam Yasası’nın sistematik ve yapısal ihlal ürettiğini söyletebilirsek, hem AYM’nin konuyu tekrar incelemesini sağlarız hem de yasanın uygulanmaması ve uyulmamasını talep eden bir Direnme Hakkının örgütlenmesine katkı sunarız. AYM iptal talebimizi reddettiği gün, bu kararı tanımadığımızı söyleyerek tüm yurttaşları, belediyeleri, veteriner hekimleri Direnme Hakkı kullanmaya çağırdık. BM’nin böyle bir tespiti ya da ifadesi buna güçlü bir dayanak sağlar.

Burcu: Başvurumuzda başka neleri talep ettik?

Doğan: Taleplerimizi BM Özel Prosedürler Mekanizması üzerinden, Türkiye Hükümeti’nin atması gereken somut adımlar olarak sıraladık. İlki ve en acil olanı moratoryum. Katliam Yasası’nın uygulanması ve valiliklerin besleme yasakları telafisi imkansız zararlar doğuruyor. Öldürülen bir hayvanı geri getiremezsiniz. Bu yüzden BM incelemesi tamamlanana kadar yasanın uygulanmasının ve besleme yasaklarının derhal ve koşulsuz olarak askıya alınmasını istedik. İkincisi; toplanan, öldürülen ya da “doğal nedenlerle öldü” denilen hayvanların gerçek sayısının ve ölüm nedeninin ortaya çıkarılması için resmi soruşturma ve bilgi talebi. Bu verilerin şeffaf biçimde açıklanmasını talep ettik. Hakkında iddialar oluşmuş belediyeler hakkında da bağımsız soruşturma açılmasını istedik. Üçüncüsü, yerinde inceleme. İlgili özel raportörlerin Türkiye’ye resmi bir ziyaret yapmasını istedik. Barınak koşullarını, toplu mezar alanlarını ve hak savunucularının durumunu kendi gözleriyle görsünler. Dosyada anlattığımız gerçeği sahada görsünler. Son olarak; hayvan hakları savunucularına, besleme yapan gönüllülere ve etik duruşundan taviz vermeyen veteriner hekimlere yönelik adli ve idari tacizlerle ilgili koruma tedbirlerinin alınması ve bu tacizlere son verilmesi için hükümetin uyarılmasını istedik.

Savaş Onur Şen, We Animals.

Peki Ya Sonra?

Burcu: Başvurumuz BM önünde bekliyor. Bu süreç nasıl işliyor, ne zaman bir yanıt alacağız?

Doğan: En büyük hedefimiz BM Genel Kurulu’nda görüşülmesi. Bu çok zor. Ancak seksiyonlar, komiserlikler, özel raportörler… Bunlardan biri bile konuyu raporlaştırırsa bunu bir kazanım olarak nitelendirebiliriz. Uluslararası bir lobi oluşturmaya ve bu saydığımız merciilerin meseleyi görüşmesini sağlamaya çalışıyoruz. Kesin bir tarih vermek çok mümkün değil; bir yıl içinde bir sonuca ulaşmayı umuyoruz.

Burcu: #KatliamYasasıBMGündemine #UNActonMassacreLaw etiketleriyle sosyal medyada sesimizi duyurmaya çalışıyoruz. Okurlar bu süreçte ne yapabilir?

Doğan: Hayvanseverler her katliam, ihlal,  usulsüz toplama ya da yaralama haberini paylaşırken bu etiketleri kullanabilir. Ayrıca saydığım BM organlarının sosyal medya hesaplarını bu paylaşımlarda etiketleyebilirler. Uluslararası başvurularda görünürlük önemli bir ölçüt.

Burcu: Şimdi en korkutucu soruyu soracağım. BM’den bir adım gelmezse ne yapacağız?

Doğan: Somut davalar üzerinden AYM ve AİHM’e giden yolları yeniden zorlayacağız. Avrupa Konseyi ve Avrupa Parlamentosu gibi yeni başvuru yolları düşüneceğiz. En kötü koşulda Direnme Hakkını örgütlemeye devam edeceğiz. Tüm gücümüzü ve inancımızı Yaşam Hakkı’ndan alıyoruz. Bunu ortadan kaldırabilecek bir hukuksuzluk tanımıyoruz, tanımayacağız!

Söyleşimizi sonlandırırken yeniden Spinoza’ya dönüyorum. Spinoza, özgür bir halkın korkudan çok umutla, boyun eğdirilmiş bir halkın ise umuttan çok korkuyla yönlendirildiğini söyler. Umutla yönlendirilen bir halk yaşamı geliştirmeye çalışır, korkuyla yönlendirilen ise yalnızca ölümden kaçmaya5. Umut, ne kadar kararsız olsa da içinde bir sevinç taşır. Spinoza’da sevinç, eyleme gücümüzün artması demektir; korku ise bu gücü azaltan bir kederdir6. Yasa çıktığından bu yana ilan edilen besleme yasakları, para cezaları, zorlaştırılan barınaktan sahiplenme koşulları, gözaltılar, hedef göstermeler korkuyu büyütmeye hizmet ediyor. Biz ise pek çokları gibi umudu seçmekten vazgeçmiyoruz. Çünkü bizi bu başvuruya iten, bu ekibi doğuran umuttu. Hayvanlar için verilecek mücadelenin henüz bitmediğini muştulayan da umuttu. BM’den bir yanıt gelip gelmeyeceğini hala bilmesek de, Doğan’ın dediği gibi, bütün gücümüzü yaşam hakkından alıyoruz ve umudumuz bize bu hakkın tüm canlılar için vazgeçilmez olduğunu hatırlatıyor. Er ya da geç katliam yasasını iptal ettirmenin bir yolunu bulacağız!

23 Mayıs 2024’te Yaşam İçin Yasa İnisiyatifi, o günlerde henüz teklif aşamasında olan düzenlemeye karşı eylemleri başlatıldığında, arkadaşlarımız eylemlerin ruhunu ortaya koyan bir etiket belirlemişlerdi: #sokaktayımyanındayım. Bu etiket basit iki kelimeden ibaret değil bizler için. Bu iki kelimede hayvanlara verdiğimiz söz de saklı. İktidarın tüm araçlarıyla görünmez kılınan, unutturulmak istenen hayvanlarla yan yana durma, savunmasız olanı güçlü olana karşı koruma sözümüzü unutmayacağız!

Bu hikayenin sonunu korkunun değil, umudun yazması için çalışmaya devam edeceğiz; sokaktan koparılan her bir köpek için.

  1. https://www.trthaber.com/haber/gundem/icisleri-bakani-ciftci-sahipsiz-sokak-hayvanlarinin-tamamini-topladik-961106.html ↩︎
  2. Baruch Spinoza, Etika, çev. Çiğdem Dürüşken, 5. bs. (İstanbul: Alfa Yayınları, 2017), III, “Duyguların Kökeni ve Doğası”, Önerme 18, Not 2, s. 226. ↩︎
  3. Spinoza, Etika, III, “Duyguların Tanımları”, Tanım 12-13, Açıklama, s. 291 ↩︎
  4. Spinoza, Etika, IV, Önerme 47, s. 372; V, Önerme 3, s. 427. ↩︎
  5. Benedict de Spinoza, “A Political Treatise”, The Chief Works of Benedict de Spinoza, c. 1, çev. R. H. M. Elwes, gözden geçirilmiş bs. (Londra: George Bell and Sons, 1891). https://oll.libertyfund.org/titles/elwes-the-chief-works-of-benedict-de-spinoza-vol-1#lf1321-01_label_379 ↩︎
  6. Spinoza, Etika, III, Önerme 11, Not, s. 216; “Duyguların Tanımları”, Tanım 2, 3 ve 13, s. 286, 291. ↩︎

Ölmemizi mi istiyorlar?

Toplumsal mücadelelerden yükselen ortak bir soru var: ölmemizi mi istiyorsunuz? 

Madenciler, özel sektör öğretmenleri, öğrenciler, kadınlar, lubunyalar, doğa ve hayvan hakkı savunucuları aynı soruya yanıt arıyoruz: Canımızdan başka alabileceğiniz ne kaldı? 

Kimimiz işyerinde ölmemek, kimimiz emeğimizin hakkını alabilmek, kimimiz insanî koşullarda barınabilmek ya da yalnızca bir gelecek hayali kurabilmek, kimimiz özgürce aşk yaşamak, kimimiz şiddetsiz yaşamak, kimimiz zeytinliklerimizin, ormanımızın, sokağımızdaki hayvanın katledilmemesi için çetin bir mücadele içindeyiz.

Yaşamlarımızın niteliğini artırabilecek koşullar her gün biraz daha ulaşılmaz hale geliyor. Doğrudan bir savaşın içinde olmasak ve biyolojik varlığımızı açıkça hedef alan bir düşmanla karşı karşıya bulunmasak da bir kısır döngünün içinde, yaşadığımızı duyumsamakta zorlanıyoruz. Varoluşumuzun maddi ve manevi gelişme imkanları, doğal olarak yeşerip serpilme kapasitesi iktidarın darbeleriyle günbegün güdükleştiriliyor.

Van’da şehir çöplüğüne terk edilmiş Golden Retriever cinsi bir köpek. Fotoğrafları sosyal medyada paylaşıldıktan sonra yeni bir yuva buldu. Van, Türkiye, 2020. Savaş Onur Şen / We Animals

Duygu dünyamız ise yaşamı besleyen duygulardan çok ölümü besleyen umutsuzluk, adaletsizlik gibi duygularla giderek daha da kararıyor. Bizlere reva görülen, çerçevesi daraltılmış ölümden beter hayatlara razı olmamız bekleniyor. Bu haliyle ise mikro habitatlarımızda mutlu olmanın, gücümüz yeterse daha iyisi için mücadele etmenin yollarını arıyoruz. Mücadelemiz ise hayatımızdan eksiltilenlerle ilgili. Yaşamın yokluğuyla ve dolayısıyla, ölümle ilgili. 

Bu sebeple bu soru, hayatlarımıza kastedenlere sormamız gereken en meşru sorulardan biri olarak yükseliyor: ölmemizi mi istiyorsunuz? 

Ve bu soru tam da bu sebeple yalnızca bir öfke ifadesi olarak değil, yaşamanın hayatta kalmak anlamına gelmediğini bağıran politik bir soru olarak dikiliyor karşımıza.

İnsan dışı hayvanlar söz konusu olduğunda ise bu soru hak öznelerince değil, onlar adına mücadele edenlerce dile getiriliyor. Son iki yıldır açık bir ölüm siyasetine şahitlik ediyor, sokakta yaşayan hayvanların katledilmelerine seyirci kalıyoruz. Halbuki çok değil, iki yıl önce katliam yasasına karşı bir umut meydanlarda “Toplayamazsın! Hapsedemezsin! Öldüremezsin!” diye haykırmış, bir mücadele sürdürmüştük. Bugün ise özellikle köpeklere dönük ölüm siyasetinin açık bir pratiğe dönüştüğünü görüyoruz. Bu pratiğe karşı bir mücadele hattının yeniden kurulması her gün daha elzem hale geliyor.

Öyle ki, katliamın boyutu devlet yetkililerince gururla telaffuz edilebiliyor. Katliam Yasası’nın belediyelere bakımevlerini kurmak ve mevcut bakımevlerinin koşullarını iyileştirmek için 2028’e kadar tanıdığı süreyi1, köpeklerin toplatılması için verilen süre şeklinde yorumlayarak, katliamın bekledikleri hızla ilerlememesini “daha zamanımız var” diyerek açıklayabiliyorlar2.

Ancak yasanın buyruğu, yetkililerinin söylemleri ve belediyelerin “görev aşkı”yla sınırlı kalmıyor; nüfuz alanını genişletiyor. Köpeklerin toplatılmaları için ihbarcı olan, kapatılmalarına aracılık eden ya da bütün bunlar karşısında sessiz kalanlar da bu mekanizmanın bir parçasına dönüşebiliyor. Hal böyle olunca, hayvan cinayetleri tek bir failin elinden çıkmıyor. Sokağımızdan izi silinen köpeğin akıbetinin sorumluluğu, birbirine eklemlenmiş faillikler arasında dağılıyor. Tıpkı “Führer’in buyruğu etrafında “sır taşıyıcı”, “emir taşıyıcı” gibi statülerin oluşması ve faillik derecelerinin iç içe geçmesi gibi3.

Ağustos 2024’te hayvan hakları savunucuları, Ankara’nın Altındağ ilçesindeki Altındağ Hayvan Bakımevi yakınlarında bir toplu hayvan mezarı buldu. İlk etapta en az 11 köpek, iki koyun ve bir kedinin bedenine ulaşıldı. Bu keşif, aynı ayın başlarında İç Anadolu’daki Niğde’de bulunan benzer bir toplu mezarın ardından gerçekleşti. Türkiye’deki haber kaynakları, Altındağ’da bulunan hayvanlara yapılan otopsilerin hayvanların zehirlenme veya şiddet sonucu öldüğünü ortaya koyduğunu, bazılarının bacaklarının bağlı olduğunu ve alanda çok daha fazla ölü hayvan bulunduğunu bildiriyor. Jandarma ekipleri bölgenin güvenliğini sağlarken ve yetkililer sorgulanırken, hayvan hakları savunucuları soruşturmayı takip etmek ve çevrede yaşamaya devam eden hayvanları korumak için alanda kaldı. Altındağ, Ankara, Türkiye, 2024. Tunahan Turhan / We Animals

Hayvanların başına gelenlerin yarattığı atmosferde şiddeti gündelik pratiklerden ayırmak mümkün görünmüyor. Bize yöneldiği haliyle, temel haklarımızın sürekli gasp edilmesi, yaşamlarımızın giderek yoksullaştırılması da ölümü uzak bir ihtimal olmaktan çıkarıp, eksiltilmiş yaşamlarımızın temel kaygısı haline getiriyor. 

Fakat bize yönelmediği müddetçe şiddete karşı sesimiz neden yükselmiyor? İnfial yaratması beklenen hayvan katliamı görüntüleri ekranlarımızdan akıp gidiyor. Bu duyarsızlaşmanın kabahatini yalnızca yasada ve yasama organında aramak eksik olur. Çünkü hayvanlar yalnızca makro iktidar alanında değil, mikro iktidar alanlarında da; bilinçli, duygulara sahip ve ilişkiler geliştirebilen varlıklar oldukları yok sayılarak yok edilebiliyor. 

Devletin toplumun geneline yayılan ölüm siyaseti de gücünü işte tam olarak buradan alıyor. Hayvan yaşamını en başından değersizleştiren ve ortadan kaldırılmasını olağanlaştıran ölümseverlik4 bu güçle birleştiğinde hangimiz rahat bir soluk alabiliriz?

Benzer şekillerde toplatılıp kapatıldığımız ve nihayetinde ölüme ya da ölüme çok benzeyen hayatlara mahkum edildiğimiz hayvanlarla yoldaşlığımızın politik doğasını algılayarak, yaşamı bir arada ve birbirimiz için savunmalıyız. Korunması gerekenin yalnızca insanlara ait yaşamlar olduğu varsayımıyla bu mücadele ortaklığını göremiyor olsak bile, insan yaşamının çevresindeki diğer canlılardan ve yaşam ilişkilerinden yalıtılarak sürdürülebileceğini düşünmenin sefil bir iddia olduğunun ayırdına varabiliriz. Yaşamın dünya ile ilişki içinde, dünya ile olma anlamı yok sayılarak; insanların “güvenle” yaşayabilecekleri “laboratuvarlar” yaratılabilir belki, fakat burada yaşam yeşereceği, serpileceği imkanı bulamaz.

Ağır uyuz hastalığı olan bir köpek, kaşınarak rahatlamaya çalışıyor. Van’ın İpekyolu ilçesi sınırları içinde bulunan Sikke Göleti çevresinde yaşayan çok sayıda köpek, insanların yaşam alanlarından uzaklaştırılmış ve hayatta kalma mücadelesi veriyor. ÖDÜLLER: Türkiye’de 2020 Yılın Basın Fotoğrafı. 2020 Yılın Basın Fotoğrafları Ödülleri “Doğa ve Çevre” kategorisi birincisi.
Van, Türkiye, 2019. Savaş Onur Şen / We Animals

Çünkü yaşam sözlüklerde öğretildiği gibi yalnızca doğum ile ölüm arasında geçen bir süre değildir5. Yaşamın dünya ile ilişkisinin kurulması gereklidir. Zamansallığı ve mekansallığı ile başka varlıklara ihtiyaç duyar. Eksilirken de birlikte yoksullaşır. Geçerken başını okşadığımız, sokağımızda yaşayan bir köpek öldürüldüğünde biz de yaşamlarımızdan önemli bir şeyler yitiririz. Bir gün önce nefes aldığını bildiğimiz bir canlının bugün devlet eliyle katledilebilir olduğunu bilmek; yaşamın dokunulmazlığına, hukukun koruyuculuğuna dair bilgimizde epistemik bir kırılmaya sebep olur. Ölüm yaşamın doğal bitiminden daha çok, yönetsel bir işleme dönüşür.

Mücadele işte tam burada başlamalıdır. Tür ayrımı gözetmeksizin yaşamı savunmak kutlu bir mücadeledir. Çünkü bu mücadele, yaşamın yeşermesini, serpilmesini mümkün kılacak koşulların yaratılması için; buna karşı ortaya çıkan tüm iktidar biçimlerine karşı verilir. Bu sebeple anti-türcü mücadele, “yaşam hakkı savunusu”dur. 

Bu mücadeleyi verecek olanlar ise yaşamı; tanık oldukları ölümlere, özlemini duydukları kayıplara rağmen savunan; ölülerinin ve kayıplarının yasıyla bir yaşamı ardında sürükleyen ve aynı zamanda yaşamın ardından sürüklenen bizleriz. Fakat bu yas bizi iktidarın umduğu gibi ölüme bağlamayacak. 

Aksine, şahit olduğumuz her ölüm ve taşıdığımız yasla yaşamı daha çok sevecek ve savunacağız! Ve bunu tam da ölümü çok iyi tanıdığımız için yapacağız!

Çünkü yaşam hakkını savunmak,

lubunyanın nefrete karşı onurlu mücadelesidir!

sömürülen işçinin patrona karşı mücadelesidir!

madencinin holdinglere karşı mücadelesidir!

zayıf ve savunmasız olanı ölümsever politikalara karşı savunmanın mücadelesidir!

Bu mücadele iyilerin kötülere karşı mücadelesidir!

Çünkü “yaşama hizmet eden her şey iyidir; ölüme hizmet eden her şey kötüdür.” Yaşamı besleyen, geliştiren ve çiçeklendiren her şey iyi; yaşamı boğan, daraltan ve parçalayan her şey kötüdür6.

  1. 7527 sayılı Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 14. maddesiyle değiştirilen 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nun geçici 4. maddesinin birinci fıkrasına göre, büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yirmi beş bini aşan belediyeler, 31 Aralık 2028’e kadar hayvan bakımevlerini kurmak ve mevcut bakımevlerinin koşullarını iyileştirmekle yükümlüdür. Dolayısıyla 2028 tarihi, sahipsiz hayvanların toplanması için öngörülmüş bir son tarih veya erteleme süresi değil, bakımevlerinin kurulması ve koşullarının iyileştirilmesine ilişkin yükümlülüğün tamamlanma tarihidir. Kanun metni: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240802-5.htm
    ↩︎
  2. İçişleri Bakanlığı, “51 İlde Sahipsiz Sokak Hayvanları Toplandı,” 17 Haziran 2026. 
    Bakanlık açıklamasında şu ifadeler yer almaktadır: “Normalde Eylül-Ekim [2025] gibi hepsini toplamayı arzu ediyorduk ama bazı belediyelerde bu iş biraz geriden de gelebiliyor. Yasa 2028’e kadar süre tanıdığı için bazı belediyeler bu işi yavaştan alabiliyor. Büyükşehirlerde iş biraz yavaş yürüyor ama inşallah yıl sonuna kadar tamamını barınaklara veya doğal yaşam alanlarına almış olacağız.”
    https://www.icisleri.gov.tr/bakanimiz-sayin-mustafa-ciftci-yil-sonuna-kadar-sokak-kopegi-sorunu-bitecek
    İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi 17 Eylül 2026’da katıldığı bir televizyon programında sokakta yaşayan köpeklerin %99,22’sinin toplandığını belirtti. https://youtu.be/Qw4pY0Dz3Xw?si=skCDYRDGac_2Mmho
    ↩︎
  3. Arendt, Kötülüğün Sıradanlığı: Adolf Eichmann Kudüs’te adlı eserinde, Nazi bürokrasisinde “emir taşıyıcı” ve “sır taşıyıcı” gibi statülere dikkat çeker. Yahudilerin imhasına ilişkin Führer buyruğundan açıkça haberdar edilen kişiler, özel bir yeminle “sır taşıyıcı” statüsüne geçirilmiştir. Burada bu statülere yapılan gönderme, şiddetin farklı görev ve yetkiler aracılığıyla örgütlenmesine ve faillerin bu süreçte üstlendikleri rollerin iç içe geçmesine işaret etmektedir. Bkz. Hannah Arendt, Kötülüğün Sıradanlığı: Adolf Eichmann Kudüs’te, çev. Özge Çelik, 2. basım, (İstanbul: Metis Yayınları, 2012), ss. 93-94. ↩︎
  4. Erich Fromm, ölümseverliği (nekrofiliyi) yalnızca ölüme duyulan bir ilgi olarak değil; güce ve zor kullanmaya bağlanan, canlı olanı cansızlaştırmaya, organik olanı mekanik ve denetlenebilir bir nesneye dönüştürmeye yönelen bütünsel bir karakter yönelimi olarak tanımlar. Ölümseverliğin karşısına ise yaşamı korumayı ve gelişmesini desteklemeyi esas alan yaşamseverliği (biyofiliyi) yerleştirir. Bu metinde kavram, hayvan yaşamının değersizleştirilmesini ve yok edilmesinin olağanlaştırılmasını mümkün kılan toplumsal ve siyasal yönelimi açıklamak üzere kullanılmaktadır. Bkz. Erich Fromm, Sevginin ve Şiddetin Kaynağı, çev. Selçuk Budak (Ankara: Öteki Yayınevi, 1992), ss. 36–60.
    ↩︎
  5. Türk Dil Kurumuna göre “Doğumla ölüm arasında yaşanan süre; dirim, ömür, hayat”. https://sozluk.gov.tr/?ara=ya%C5%9Fam
    Dil Derneği ise zamansal boyutuna olgusallığı da ekleyerek “Canlılarda, doğumdan ölüme kadar etkinliği sağlayan olgular bütünü, dirim, hayat” olarak tanımlamış. https://www.dildernegi.org.tr/TR,274/turkce-sozluk-ara-bul.html
    Oxford İngilizce Sözlük ise “Yaşama ya da hayatta olma durumu veya niteliği; canlı oluş. Ölüm ya da cansız varlığın zıttı.” şeklinde tanımlayarak yaşamın canlılık niteliğini vurgulayarak zıttından ayırmış.
    https://www.oed.com/dictionary/life_n?tl=true
    ↩︎
  6. Fromm’un yaşamsever insanı yaşamı durağan, denetlenebilir ve sahip olunabilir bir şey olarak görmez; onun değişimine, akışına ve gelişimine katılır. Tutmak yerine inşa etmeyi, eskinin sunduğu güvence yerine yeniyi görmeyi, kesinlik yerine yaşamın macerasını seçer. Başkalarını güç ve bürokratik düzen aracılığıyla biçimlendirmek istemez; sevgisiyle, aklıyla ve kendi örneğiyle etkiler.
    ↩︎

Güvenli sokaklar ülkesinin ölü çocukları ve hayvanları

İktidarın hayvanları tecrit etme ve öldürme hevesi, muhalefetin katliam yarışı ile birleşince sokaklar hızla hayvansızlaştırıldı 1. Artık her gün geçtiğimiz yollarda hayvanlardan kalan boşluklar karşılıyor bizi. Boş kulübeler, boş mama kapları… Ve dahi apartman bahçelerinde toprağa nakşolmuş, yazın serin kışın sıcak tutan toprağın bağrı, hala bir köpeğin bedenini sarmalayacak kadar davetkâr görünüyor. Mevsimler geçecek ve toprak da unutacak öz evlatlarını… Topraktan yataklar yapay çimlerle dolacak ya da toprak ana da betonla boğulacak. 

Bütün bu katliamlar süresince hayvanların ve insanların ölümlerinin anlamı hakkında çokça düşündüm. Birbirlerinden çok farklı cereyan ediyorlar. Hiçbir hayvan ölümü insan ölümüne benzemiyor. Fakat bazı insan ölümlerinin hayvan ölümleri ile benzerliği kurulabiliyor. Faili meçhulleri bunlardan sayabiliriz. Ve, insan kavrayışına daha açık kılabilmek için, faili belli birkaç istisna dışında, hayvanların tüm ölümlerini faili meçhul olarak tanımlayabiliriz. Elbette kamu otoritelerinin sorumluluğunu göz ardı etmemek şartıyla. Anonimleşen faillikleri ile kamu otoriteleri, herhangi bir sorumluluk almadan katliamlarına devam edebiliyor. Böylece hayvanlar herkesin bildiği ama kimsenin sorumluluğunu almadığı ölümlerle yok oluyor. 

Hayvanlar ve insanlar farklı biçimlerde ölüyorlar. İnsanlar öldüklerinde insan yaşamı içindeki varlıkları sona eriyor. En silik insan varoluşu bile küçük de olsa bir anı olarak kalabiliyor. Fakat hayvanların fiziksel varlığı sonlandırıldığında, çoğunlukla insan faydası gözetilerek insan yaşamının dışına itilmiş özneler olmaları bakımından, daha geniş kapsamlı bir ölüm gerçekleşiyor. İnsan eliyle katledilen hayvanlar, insan kurallarının kapsamadığı bir unutuşun derinliğine gömülüyor. 

Cunda sokaklarında bir sokak köpeği – A street dog in Cunda-Ali Öz-19832

Peki, hayvanları hayatlarımızdan da hafızamızdan da bu kadar hızlı silebilir miyiz? İddia edildiği gibi hayvanlar, insan yaşamı için tehdit unsurları mı?

Ekolojik açıklamalar bunun tam aksini, çevreyi paylaşan tüm unsurların birbirleri için hayati önem taşıdığını gösteriyor. Doğa insanın hizmetine sunulmuş sınırsız bir kaynak değil, aksine tüm türlerin yaşamının birbirine bağlı olduğu geniş bir ilişkiler ağı. Bu sebeple, salt pragmatik açıdan bile, insan yaşamının sürmesi için hayvanlarla birlikte yaşamanın zemini ortadan kaldırılmamalı. 

Sokakları paylaştığımız hayvanlar da bu ağın önemli bir parçası. Aynı sokakta yaşadığımız bir köpek sahiplenme ve koruma güdüsüyle, çıkarsız dostluk ilişkisiyle kent ekolojisinin vazgeçilmez bir bileşeni. Yalnızca kent ekolojisinin de değil, kent hafızasında da önemli rolleri bulunuyor. Hayatlarımızda hayvanlardan kalan boşluğun yarattığı melankoli bunun önemli bir kanıtı. 

Ancak sokakta yaşayan hayvanların kent yaşamındaki bu yeri, katliam yasası için bir engel olarak görüldü. Kurulan güvenlik söylemi ile bu engel aşılarak, hayvanların kent ekolojisi içindeki yerleri görünmez kılındı. Böylece hayvanların yaşam hakkının etik ve ekolojik boyutları hızla unutularak kamusal endişe ve güvenlik kaygısı ile katliam yasası ivedilikle kabul edildi.

Çayırbaşı’nda köpeğiyle birlikte dolaşan bir sokak çocuğu – A street child with his dog wandering in Çayırbaşı-Ali Öz-19833

Katliam yasasının gerekliliğini ve meşruiyetini savunanların en temel dayanağı sokakta başıboş gezen köpeklerin başta çocuklar olmak üzere insan hayatı için büyük bir tehlike oluşturduğu iddiasıydı. Hatta yasa tasarısının görüşüldüğü komisyon toplantılarına köpek saldırısına uğrayan çocuklar getirildi. Destek görmesi gereken çocuklar, tekrar tekrar travmatize edilerek hayvan düşmanlığı pekiştirildi ve nihayetinde meşruiyeti her zaman sorgulanacak bu yasa çocukların korkuları istismar edilerek geçirildi.

17 Temmuz 2024’te gerçekleşen ilk komisyon toplantısında çocuklarla birlikte toplantı salonunun kapısında bekleyen onlarca insandan biriydim. Çocuklarla, hayvanların yaşam hakkını savunanlar karşı karşıya getirildi. Çocuklar, yanlarında en az kendileri kadar korkmuş ve öfkeli ebeveynleriyle, toplantılarda yaşadıklarını anlatmak zorunda bırakıldılar. Buna karşın, insan olmayan hayvanlarla ortak yaşamın zeminini kurmanın olanaklarını aramayı savunan hayvan hakları savunucuları salonlara alınmadılar. 

Hatta söylemleri çarpıtıldı, hedef haline getirildiler. Çocuklarla hayvanların ortak birlikteliğini, bu ilişkinin gerekliliğini savunan söylem “köpekler yaşasın, çocuklar ölsün”e indirgendi. Sonuç olarak hayvan hakları savunucuları marjinalleştirilerek, çocuklar tekrar tekrar travmatize edilerek, özelinde çocuk-köpek daha genel olarak insan-hayvan karşıtlığı üzerine kurulu türcü argümanlarla katliam yasası geçirildi. 

Halbuki uzmanlar, çocuk hakları savunucuları hayvanların toplu katline sebep olacak bu yasama sürecinde çocukların araçsallaştırılmamaları gerektiğini vurgulayan bir imza kampanyası başlatmış ve açıklama yayınlamışlardı. Bu açıklamada çocukların ve yakınlarının, maruz kaldıkları bu saldırılar sonrasında ihtiyaç duydukları şekillerde desteklenmelerini ve bu zararın en aza indirilmesini talep etmiş; çocukların bir hayvanın saldırısından dolayı hissettikleri korkunun ve uğradıkları zararın, hayvanların topluca öldürülmesiyle çözülemeyeceğini ifade etmişlerdi. Çözümün ise hayvanların katliamını içeren bir yasa teklifinin tartışıldığı bir alanda çocukların araçsallaştırılmasıyla değil, tam aksine hayvanlarla yaşamın doğallığı içinde kurdukları bağ ve iletişimin çocukların gelişim hakkı açısından değerini ortaya koyan sayısız örneğin dikkate alınarak üretilmesi gerektiğini vurgulamışlardı4. 

Çayırbaşı’nda köpeğiyle birlikte dolaşan bir sokak çocuğu – A street child with his dog wandering in Çayırbaşı-Ali Öz-1983

Fakat, bu da hayvanları kurtarmaya yetmedi. Peki hayvanlar katledildiğinde çocuklar kurtulmuş oldu mu? Adında yaşam hakkını savunma iddiası taşıyan GÜSODER5’in katliam çağrısıyla sokaklar şimdi güvenli mi? 

Tam aksine sokaklar da, okullar da, evler de şiddetin giderek sıradanlaştığı mekanlara dönüştü. Şiddet gündelik ilişkilerin diline sızdı. Toplumsal yaşamın bütününe yayılarak sıradanlaştı. MEB politikaları sonucu iş başında hayatını kaybeden, çalışmaya zorlanan, suça sürüklenmiş, ihmale ve istismara uğramış, evliliğe zorlanmış çocuklarla ilgili haberlere kısaca bir göz atmak durumun vehametini açıkça gösterebilir. 

Geçtiğimiz aylarda Siverek ve Kahramanmaraş’ta yaşanan okul saldırıları ise şiddetin başka bir yüzünü görünür kıldı. Savaşların, katliamların, hak ihlallerinin ve toplumsal kutuplaşmanın gölgesinde büyüyen iki çocuk, kısa aralıklarla okullarına saldırı düzenledi. Kendileri dahil onlarca öğrenci ve öğretmen yaralandı, hayatını kaybetti. Oysa okullar çocukların katliam gerçekleştireceği yerler değil; toplumsal yaşamı deneyimleyecekleri, farklılıklarla bir arada yaşamayı öğrenecekleri ve kendi değer sistemlerini geliştirerek özgürleşecekleri mekanlar olmalıydı. Fakat bugün eğitim ortamları da giderek itaatin, korkunun ve ayrımcılığın tekrar tekrar üretildiği alanlara dönüşmüş durumda.

Burada şu soruyu sormak gerekiyor: Eğer mesele gerçekten çocukları korumaksa iktidar diğer sistematik şiddet biçimleri karşısında, sokakta yaşayan köpekleri yok etmek söz konusu olduğunda gösterdiği olağanüstü hassasiyeti neden göstermiyor? Neden toplumda yaygınlaşan şiddetin kaynakları ile mücadele etmek, yaşamın bütününü tehdit eden tüm şiddet biçimlerine müdahale etmek yerine, sokakların güvenliği meselesi “tehlikeli hayvan” figürüne indirgeniyor? Üstelik şiddet yalnızca doğrudan yöneldiği hedefle sınırlı kalmıyor, yaygın ve sürekli hali ile hepimize uygulanıyor. 

Buradaki amacın koruma olmadığı elbette açıktır. İktidar korunmaya değer yaşamlarla, yok edilebilir yaşamların kimlere ait olduğuna karar vererek bir güvenlik rejimi kurmakta ve bu yolla ürettiği söylem ile yaşamın kendisini savunan bütünlüklü bir politikadan ziyade, belirli bedenleri “yok edilebilir” ilan edebilme kudretini göstermektedir. Michel Foucault’nun ifade ettiği gibi yaşatma ve ölüme terk etme iktidarın bir ayrıcalığıdır. Bu ayrıcalık iktidara yönetimindeki bedenler üzerinde her türlü tasarrufu uygulama gücü verir6. Katliam yasasıyla ilgili kamuoyu manipülasyonlarında “popülasyon artışının kontrol” edilmesi, köpeklerin insanlar için birer “güvenlik tehdidi”, “kamusal risk” olmasına dayalı geliştirilen söylem ve benzer olarak “tehlike arz eden hayvanlar”7 söylemi ise iktidarın biyopolitikasının bir parçasıdır. Hatta katliam yasası ile birlikte köpekler “sahipli”, “sahipsiz” ve “başıboş” gibi kategorilerle sınıflandırılmış, bir insanla aidiyet ilişkisi bulunmayan köpekler hukuki korumanın da dışına itilmiştir. Bu biyopolitik tasnif sonucu özellikle insanlara yakın yaşayan köpeklerinin yaşamları müdahaleye açık, tecrit edilebilir ve nihayetinde ortadan kaldırılabilir hale getirilmiştir. Katliamlar artık yaşamsal olmuştur8. Bu oksimoron, 7527’nin lobicilerinden GÜSODER’in isminde geçen “yaşam hakkı savunma” ibaresinde de görülebilir. 

Ve bu noktada yaşam kavramının da dejenere edildiği görülebilmektedir. İktidarın söylemine göre korunması gereken yaşam yalnızca kendi makulüne aittir. Makul olmayan insanlar – kadınlar, LGBTİ+lar, çocuklar, işçiler, göçmenler, muhalifler… – ve diğer tüm insan dışı hayvanlar ise her an denetlenebilir, yok edilebilir, başarabilirlerse iktidarın çizdiği sınırlar içerisinde yaşamlarını sürdürebilmektedir.

Tam da bu nedenle, sokakta yaşayan köpeklerin öldürülmesini yalnızca “hayvan sorunu” olarak değerlendirmek mümkün değildir. Burada mesele, hangi yaşamların korunmaya değer; hangilerinin ise gözden çıkarılabilir olduğuna karar veren daha geniş bir şiddet rejimidir. Şiddet, her zaman olağanüstü anlarda ortaya çıkan radikal bir sapma değildir; çoğu zaman gündelik hayatın içine yerleşir, bürokratikleşir, sıradanlaşır ve insanlar tarafından “makul”, “zorunlu” ya da “güvenlik” adına savunulabilir hale gelir. 

Çayırbaşı’nda köpeğiyle birlikte dolaşan bir sokak çocuğu – A street child with his dog wandering in Çayırbaşı-Ali Öz-1983

Köpeklerin katliamının sıklıkla soykırımla benzerliği kurulur. Çünkü burada soykırımcı nazi bürokratı Eichmann’ın yargılanmasını izleyen Hannah Arendt’in dehşetle fark ettiği insan türünün banal kötülüğü devrededir. Kelimelerin gücü de bize sıradanın daha da korkutucu olduğunu, insanların minör eylemlerine sinen kokunun çok zor silineceğini hissettirir. Bu yüzden hayvanlar için sürdürülen mücadele belki de hak mücadeleleri tarihinde en zor mücadeledir. Davranışlarımıza, dilimize, politikalarımıza, hukukumuza sinen bu sıradan kötülükten nasıl kurtulabiliriz? Türcülüğün “makul ve mantıkî sonucu olarak” alınan yasal tedbirlerle doğasından koparılan insan türü şiddet ürettikçe, hiçbir zaman “radikal” olmayacak bir şiddet örüntüsü ile hayvanları yalnız bıraktığımız müddetçe toplumsal huzurdan, barıştan söz etmemiz mümkün olacak mı?

Bu nedenle hayvanlar için yürütülen mücadele yalnızca hayvanların yaşam hakkını değil, aynı zamanda toplumun şiddetle kurduğu ilişkinin dönüşümünü de ilgilendirmektedir. İnsanların doğayla, diğer canlılarla ve birbirleriyle kurduğu ilişkinin tahakküm yerine ortak yaşam fikri üzerinden yeniden düşünülmesi gerekmektedir. 

Sokaklardan hayvanları toplayıp kapalı alanlara hapsetmek, çocukları doğadan ve canlı yaşamından uzaklaştırmak ya da korku üzerinden bir güvenlik siyaseti üretmek, toplumsal huzuru değil; şiddetin daha da derinleşmesini beraberinde getirmektedir.

Belki de bugün asıl sorulması gereken soru şudur: Ölüm herhangi bir toplumsal sorun için gerçekten çözüm olabilir mi? Yaşamı savunduğunu iddia eden bir toplum, öldürmeyi bu kadar kolay meşrulaştırırken gerçekten herhangi birinin yaşamını koruyabilir mi?

Giriş görseli: Öz, A. (1983). Karlı bir günde Ortaköy sokakları [Ortaköy streets on a snowy day] [Fotoğraf]. SALT Araştırma. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/224159

  1. Yazıda hayvan kelimesi, sokakta yaşayan hayvanlar ve aksi belirtilmedikçe köpekler için kullanılmıştır. ↩︎
  2. Öz, A. (1983). Cunda sokaklarında bir sokak köpeği [A street dog in Cunda] [Fotoğraf]. SALT Araştırma. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/224070 ↩︎
  3. Öz, A. (1983). Çayırbaşı’nda köpeğiyle birlikte dolaşan bir sokak çocuğu [A street child with his dog wandering in Çayırbaşı] [Fotoğraf]. SALT Araştırma. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/224565 ↩︎
  4. FİSA Çocuk Hakları Merkezi. (20.07.2024). Çocukları araçsallaştırmayın: Onları yeryüzünde daha mutlu, barış içerisinde yaşamaları için destekleyin. https://chm.fisa.org.tr/cocuklari-aracsallastirmayin-onlari-yeryuzunde-daha-mutlu-baris-icerisinde-yasamalari-icin-destekleyin/ ↩︎
  5. Güvenli Sokaklar ve Yaşam Hakkı Savunma Derneği ↩︎
  6. Michel Foucault. (2020). Cinselliğin tarihi (10. bs.). Ayrıntı Yayınları. ss. 96-103. ↩︎
  7. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2021). Hayvanları Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Kanun No. 7332). Resmî Gazete (Sayı: 31541). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/07/20210714-9.htm ↩︎
  8. Foucault, Cinselliğin Tarihi, s. 98. ↩︎

Modern çağın jeolojik heykelleri: Dünyanın 70 çölünden doğan bir mimari arşiv

Apple Park’ın zeytin ağaçları arasında beliren ve ışıkla şekillenen bu mimari müdahale, “serap” illüzyonunu somut bir gerçekliğe dönüştürüyor. Arazinin topografyasına bir patika gibi kıvrılan dört yüzü aşkın cam sütunun arasına süzüldüğünüzde, gün ışığının doğanın içinde nasıl yavaşça dağıldığını görüyorsunuz.

Sanatçı Katie Paterson ve mimarlık ofisi Zeller & Moye’nin imzasını taşıyan “Mirage”, camı salt şeffaf bir yapı elemanı olmaktan çıkarıyor; onu gezegenin geçmişini barındıran jeolojik bir arşive dönüştürüyor. Silikon Vadisi’nin merkezindeki bu heykeller modern çağa değil; doğrudan “jeolojik zamanın” kendisine tanıklık ediyor.

by Marcel Bilow

Malzemeyi ehlileştirmeye dayalı mevcut üretim refleksi, bu projeyle birlikte bütünüyle tersyüz oluyor. Atölye pratiklerinde camın rengi reçeteye sonradan dahil edilen metal oksitler, pigmentler ve dışarıdan yapılan bilinçli müdahalelerle kurgulanır. Oysa Mirage, bu dört yüzü aşkın sütunun rengini laboratuvar kararlarına değil, doğrudan coğrafyanın kendi inisiyatifine bırakıyor. Malzeme endüstriyel silis kumuyla değil; Sahra’nın kavurucu tepelerinden Antarktika’nın buzlu düzlüklerine kadar, yeryüzünün yetmiş farklı çölünden toplanmış doğanın o evcilleşmemiş, ham kumlarıyla oluşur.

Karşımızda duran her bir kütle, koptuğu coğrafyanın jeolojik hafızasını taşıyor. Bir sütunun zümrüt yeşiline bürünmesi o topraklara sızan bakır ve demirin bıraktığı izden; bir başkasının yanardöner bir maviye çalması ise kumu binlerce yılda döven volkanik minerallerin tortusundan doğuyor. Her biri yerden yaklaşık 1.8 metre (6 feet) yükseklikte olan bu dikey kütleler, sizi pasif bir izleyici olmaktan çıkarıp arazinin içinde kaybolmaya davet ediyor. Hollanda’daki TU Delft Üniversitesi’nden cam araştırmacıları Dr. Telesilla Bristogianni ve Dr. Faidra Oikonomopoulou ile yürütülen titiz laboratuvar süreci neticesinde, her çölün kimyasal parmak izi bu şeffaf heykellerin içinde görünür kılındı.

Nitekim Zeller & Moye’nin kurucu ortağı Christoph Zeller, mekansal deneyimi şöyle tarif ediyor: “Ziyaretçiler Mirage’ı, dünyanın çöllerine ait hikayeleri ifşa eden sütunlar boyunca yürüyerek deneyimliyor. Heykel; kademeli olarak değişen renkler, yüzey dokuları ve malzeme yoğunluklarıyla her adımda parça parça açılıyor.”

Fırında eriyen sınırlar

Projenin mekansal kurgusunun teknik boyutu bir yana, verdiği felsefi mesaj da etkileyici. Haritada aralarına sınırlar, politik duvarlar, okyanuslar giren ve belki de çatışma halindeki ülkelerin toprakları, burada tek bir kaide üzerinde kaynaşarak coğrafyasız, sınır ötesi bir varoluş sergiliyor. Hawaii’nin Ka’ū Çölü’nden gelen kumla, Arap Çölü’nden gelen kum yan yana, aynı formda donuyor.

Proje manifestosunun da altını çizdiği gibi: “Uzak ve farklı yerlerden gelmiş olsalar da, bu kumlar beklediğimizden çok daha fazla birbirlerine benziyorlar.”

Maddenin jeolojik hafızası

Projenin en çarpıcı yanı, kullanılan malzemenin sıradanlığı reddetmesi. Cam sütunların içinde hapsolmuş hava kabarcıklarına yakından baktığınızda, aslında sadece bir boşluk görmüyorsunuz; o coğrafyanın atmosferiyle, binlerce yıllık rüzgarıyla ve aslında doğrudan zamanın kendisiyle göz göze geliyorsunuz. Cam, burada sınır çizen bir yüzey olmaktan çıkıp yeryüzünün jeolojik çeşitliliğini barındıran üç boyutlu bir arşive dönüşüyor.

Farklı coğrafyaların kumlarını şeffaf bir forma dönüştürmek, sadece bilimsel bir hesaplama işi değil; aynı zamanda malzemenin dilinden anlayan bir zanaat meselesiydi. Bu yüzden TU Delft Üniversitesi’nin araştırmacıları ve cam ustaları, her kumun kendine has ergime karakterine ve kimyasal yapısına uyum sağlayacak, her çöle özel döküm teknikleri kurguladılar. Ortaya çıkan her silindir, geldiği toprağın mineral yoğunluğuna sadık kalarak kendi benzersiz dokusunu, desenini ve renk tonunu buldu.

Mirage, modern mimarinin hesaplanmış, tekdüze dünyasına karşı malzemenin kendi içsel “kusurlarının” poetikasını sunuyor. Leke barındırmayan endüstriyel yüzeylerin aksine; damarlı, hava kabarcıklı ve rastlantısal renk geçişlerine sahip bu “yabani” kütleler, yeryüzünün o muazzam karmaşasını dokunabileceğimiz bir yakınlığı taşıyor.

Yeryüzünü eksiltmeden toplamak

Mirage projesini sadece estetik değil, etik açıdan da değerli kılan unsur üretim sürecindeki “zarar vermeme” ilkesidir. Modern endüstri doğayı salt bir malzeme deposuna indirgerken, bu tasarım yeryüzünden parça alırken onu tüketmemeyi ve coğrafyanın fiziksel bütünlüğünü korumayı seçiyor. Nitekim UNESCO uzmanları, yerbilimciler ve yerel topluluklarla yürütülen tedarik süreci de tam olarak bu kural üzerine inşa edildi: Kumlar, ait oldukları hassas ekosistemi ve coğrafyanın jeolojik hafızasını zedelemeyecek sürdürülebilir yöntemlerle toplandı. Bu sayede araziden koparılan malzeme sıradan bir tüketim nesnesi olmaktan çıkıyor; şeffaf bir bedenin içinde korunarak sergilenen, ait olduğu toprağı onurlandıran bir varoluş kazanıyor.

Zamanı yavaşlatan bir durak

Apple Park’ın o yüksek devirli, hız odaklı ritmi içinde Mirage, zihnin ve bedenin usulca yavaşladığı bir boşluk olarak kurgulanmış. Mimar Ingrid Moye’nin deyimiyle bu mekansal kurgu, arazinin sakin peyzajını uyandırıyor ve aralarından geçen herkes için beklenmedik, rastlantısal bir ortak alana dönüştürüyor.

Çimlere uzanmak, piknik yapmak veya sadece camın içindeki milyonlarca yıllık jeolojik desenleri izlemek. Mirage, modern insanın doğayla ve zamanla kurduğu ilişkiyi, camın şeffaf ve akışkan diliyle yeniden şekillendiriyor.

Proje Künyesi:

  • Mimarlar: Zeller & Moye / Ingrid Moye, Christoph Zeller (Yöneticiler), Francesco Baggio, Damjan Brundic, Francesco Spadini, Yang Zhong (Ekip)
  • Sanatçı: Katie Paterson (Yürütücü)
  • Sanat Danışmanlığı: Artsource Consulting
  • Sanat Galerisi: James Cohan Art Gallery
  • Yerel Mimar: HGA
  • Yüklenici: Holder Construction
  • Yapı Mühendisleri (Statik): Eckersley O’Callaghan
  • Aydınlatma Danışmanları: ISP Design
  • Peyzaj Tasarımı: Olin Studio
  • İnşaat Mühendisi: Kier+Wright
  • Elektrik Mühendisleri: Cupertino Electric
  • Geoteknik Mühendislik İncelemesi: BAGG Engineers
  • Bilimsel Uzmanlar: TU Delft Mimarlık ve Yapılı Çevre Fakültesi / TU Delft ReStruct Grubu | TU Delft
  • Su Yalıtımı Uzmanları: Morrison Hershfield
  • Cam Üreticisi: John Lewis Glass, Inc.
  • Çelik Üreticisi: VCG Global
  • Kum Karışımı: East Bay Batch and Color

Diğer Yazılarım:

Neden koşuyorum?

Hareket etmezsek acı gerçekten bedenimizde birikir miydi, bilmiyorum. Ama hareket ettikçe bedenime gelen hissi biliyorum.

Ben bir anda koşmaya başladım. Planlı bir spor rutiniyle değil. Hedef koyarak, disiplin listeleri hazırlayarak da değil. Yürürken bir anda “Acaba koşabilir miyim?” diye düşündüm sadece. Adımlarımı hızlandırdım. Biraz daha hızlandırdım. Meğer gerçekten koşuyormuşuz.

En son ne zaman koştun?

Hangi duygundan kaçmak için?

Hangi duygunu yakalamak için?

Bende süreç biraz farklı gelişti. Herhangi bir acının peşinden gitmeden, hiçbir şeyi kovalamadan başladım koşmaya. Ama hareket ettikçe, geride bıraktığımı sandığım duygularımla karşılaştım.

İlk başta onlara nefes nefese selam verdim.

Dürüst olayım; ilk karşılaşmada çoğunu görmezden geldim. Nefesimi kontrol etmeyi öğrendiğim anda duygularımla da tanışmaya başladım. Ve fark ettim ki bazıları kaçtığım değil, hatta hiç bakmadığım duygulardı. Belki sahip çıksam bana çok yakışacaklardı. Belki biri dönüp “Bak, bu da sensin,” demediği için onları hep pas geçtim.

İnsan en çok kendini önemsiyor gibi görünüyor. Ama galiba en zor yine kendini önemsiyor. Ben de karşılaştığım her duyguyu önce sahiplenmeye başladım. Sonra bir baktım, daha iyi koşuyorum. Daha kontrollü. Nefes nefese kalmadan ilerlemeyi öğreniyorum. Gerektiği yerde durmayı, durup gerçekten soluklanmayı…

Meğer doğru yerde soluklanmak ne kadar önemliymiş.

Ankara’daki Gordion Yarı Maratonu öncesinde kendime söz vermiştim: Sakin başlayacaktım. Koşuyu bölümlere ayıracak, bazı yerlerde hızlanıp sonra ritmime geri dönecektim. Bunun üzerine düşündüm, plan yaptım. Sonra yarış başladı. Ve bilmediğim bir şey oldu: Parkur yokuş aşağı başlıyordu.

İstesem de yavaş başlayamadım. Akış beni hızlandırdı. “Ben böyle planlamamıştım,” diye düşündüm. Ama yarışın içindeydim artık. Duramazdım. İçten içe biliyordum; bu tempo bir yerde beni tıkayacaktı.

Sonra başka bir şey daha oldu. Baharla birlikte havaya karışan polenler nefesimi daraltmaya başladı. Hani nefesimi kontrol etmeyi öğrenmiştim ya… Hani plan yapmıştım…

Yokuş bitene kadar akıştaydım. Ama ne akış, elimde olmayan bir hızla.

Sonrası toparlandım. Durdum. Soluklandım. “Asla yürümem,” dediğim yerlerde yürüdüm. Ve yanımdan koşarak geçtiler. Bırakmayı düşündüğüm anlar oldu ama bırakmadım. Çünkü ilk kez zamanla kavga etmek yerine ona uyumlanmayı deniyordum. Nasıl olsa zaman geçecekti. Bu koşu bitecekti.

O zaman neden akışta kalmayı ve güvenmeyi denemeyim ki? Madem buradayım, sınırlarımı öğrenip rotanın da tadını çıkarayım.

Finish çizgisine geldiğimde şunu fark ettim: Planladığım şeylerin çoğunu yapamamıştım. Ama beni zorlayan bambaşka bir rotanın içinde, anında yeni bir plan kurmayı öğrenmiştim. Ve galiba koşmak bana tam olarak bunu öğretti.

Hayat sürekli kontrol edilecek bir şey değil. Ve bu kontrol çabasıyla zorlayarak zaman kaybetme de olmamalı.

Bazen sadece nefesini duyup ritmini hissetmen gerekiyor. Her şeyi aynı anda çözemiyorsun. Ama o anın içinde kalabiliyorsun. Adımına, nefesine, bedenine geri dönebiliyorsun. Koşarken insanın zihni susmuyor belki ama ilk kez gerçekten şimdiye dönüyor. Geçmiş biraz arkada kalıyor. Gelecek birkaç kilometre öteye çekiliyor. Ve geriye sadece şu kalıyor: Attığın şu anki adım.

Belki de bu yüzden koşmayı seviyorum. Çünkü hayatın büyük cevaplarını vermiyor bana. Ama küçük gerçekleri dürüstçe gösteriyor. Ne kadar sabırsız olduğumu. Nerede korktuğumu. Nerede kontrolü kaybetmekten hoşlanmadığımı. Nerede güçlü görünüp aslında yorulduğumu.

Koşarken insan kendine yalan söyleyemiyor pek. Nefesin seni ele veriyor. Ritmin seni ele veriyor. Bedenin, zihninden önce gerçeği söylüyor. Ve çok tuhaf bir şekilde bu durum özgürleştiriyor insanı.

Çünkü bir noktadan sonra mükemmel koşmaya çalışmayı bırakıyorsun. Mükemmel hissetmeye çalışmayı da. Sadece devam etmeyi öğreniyorsun. Kendi hızında kalmayı. Başkalarının temposunun seni bozmasına izin vermemeyi.

Bazen herkes senden daha hızlı ilerliyormuş gibi hissediyorsun. Birileri senden önce âşık oluyor, iyileşiyor, başarıyor, toparlanıyor. Sen hâlâ aynı duygunun içinde dönüp duruyormuşsun gibi geliyor.

O yüzden belki de mesele hız değil hiçbir zaman. Mesele, kendi ritmini duyabilecek kadar kendine yaklaşabilmek. Ben koşarken biraz bunu hissediyorum. Kendime yaklaşmayı. Kafamın içindeki sesten çıkıp bedenime dönmeyi. Bir ağacın gölgesini fark etmeyi. Nefes açıldığında gelen o kısa ferahlığı. Bir yokuşun biteceğine güvenmeyi. Ve galiba insan bazen sadece bunu arıyor: Geçeceğini hissedebileceği bir an.

İnsan, yine insan, yine insan: Giyiniyorum öyleyse var mıyım?

Yeryüzü sakinlerinden insan, bu masalsı varlık, diğer türlerden farklı olan pek çok özelliğe sahiptir. Mesela, giyimi bilinçli bir gösterge olarak kullanan tek tür de insandır. Milattan önce dokuma tezgahlarında başlayan bu serüven, şimdilerde, giyilebilir teknolojiler, akıllı giysiler, kirlendiğinde yıkanmasına gerek kalmayan nanoteknolojik kumaşlara kadar uzandı. Tüm bu gelişmelerin yanında aynı kalan bir şeyler de var. Giyimin toplumsal anlam üreten bir gösterge olarak okunması meselesi. Gelin bu meseleye biraz daha yakından bakalım.

Geçmişten günümüze hangi topluluk incelenirse incelensin giyimin statüyü temsil eden bir gösterge olduğu görülür. Krallar, kraliçeler, şamanlar, vezirler, birbirinden farklı olsa da kendi statülerini temsil eden giysiler giyer. Etnografya, bize bu gösterge sistemi hakkında pek çok bilgi sunar.

Bu konuda bilgi veren tek kaynak etnografya da değildir üstelik. Bilgi kaynaklarından birisi de edebiyattır. Nasrettin Hoca, davetli olduğu ziyafete günlük kıyafetleriyle gitmesi üzerine kimsenin onunla ilgilenmemesini ve ardından kürkünü giyince kendisine yönelen artan ilgiyi şu şekilde özetler: “Ye kürküm ye.”  Bin iki yüzlü yıllardan dilimize kalmış bu deyiş, giyim ve statü arasındaki ilişkiyi anlatan çarpıcı bir örnektir.

Bin iki yüzlü yıllardaki bu anlatıdan Orta Çağ Avrupa’sının sınıflı yapısına geçersek bu duruma benzer bir örüntüyü oralarda da görürüz. Öyle ki orada, renkler bile birer statü simgesidir. Mesela, mor renk az bulunduğundan değerlidir. Sadece aristokratlar tarafından kullanılır. Mor, asalet simgesi sayılır.

Belki duymuşsunuzdur, Edirne Kırmızısı da tıpkı mor renk gibi bir zamanlar Avrupa saraylarında aranan renkler arasındadır. Sırrını ele geçirmek için Osmanlı’ya ajanlar gönderilir. Bu sırrı saklamak için ciddi önlemler alınır. Sanayileşmeyle eski değerini yitiren bu renge şimdilerde hakkı olan saygınlığı kazandırmak için yoğun bir çaba harcanıyor. Edirne Kırmızısı, bu ilgiyi fazlasıyla hak eden bir renk olduğundan bu çalışmalar oldukça önemli.

Edirne Kırmızı’sından Avrupa’ya geri dönersek eski yaşam biçimleri değişirken geride sadece renklerin sınıfsal değerini, güzellik için kadınları sıkıştırıp balolarda bayılmalarına neden olan korseleri bırakmıyor. Sanayileşmeyle doğan işçi sınıfı için daha dayanıklı kumaşlara ihtiyaç duyuluyor. İşte bu ihtiyacı karşılamak ve Amerikan işçi sınıfını giydirmek için üretilen kaba ve dayanıklı kumaşa biz kot diyoruz. Kot da öyle sevilip beğeniliyor ki daha sonra pahalı markalarla etiketlenip statünün göstergesi olarak yeniden konumlandırılıyor. İlk olarak, işçi sınıfının ihtiyacından doğan kot, bugün yırtık da olsa eğer markası tanınmışsa statünün önemli bir göstergesi sayılıyor.

Modaya bağlı olarak etekler, pantolonlar; uzuyor, kısalıyor. Paçalar, kollar; bollaşıyor, daralıyor. Renkler, desenler değişiyor ama giyimin statüyü temsil etmesi meselesi değişmiyor. İnsan yalnızca kendini korumak için giyinmiyor. İnsan kendini olduğu ya da olmak istediği şey olarak sunmak için de giysileri kullanıyor.

Modayı belirleyen dev markalar bu ihtiyacın o kadar farkında ki bu algıyı güçlendirmek için oldukça etkili çalışıyor. Diğer taraftan alıcılar da güçleniyor. Küresel pazarda üretimi yoksul ülkelerde yaptırıp kârlarına kâr katan markaların imajları, kimi zaman korkunç sömürü hikâyelerinin duyulmasıyla sarsılıyor. Kim bilir, belki yakında akıllı etiketler, giydiğimiz giysinin üretim zincirini, kullanılan malzemeyi, o süreçte yaşananları gösterecek duruma gelecek. Biz de seçimlerimizi yaparken daha dikkatli olabileceğiz. Böylece, çocuk işçi sömürüsü ya da etik bir ihlal varsa giysi tercihlerimizi değiştirebileceğiz.

O vakte kadar insanları giydirirken soyan modanın perdesini Hans Christian Andersen’ın, İmparatorun Yeni Giysileri masalında anlattığı müthiş kandırmacayı ortaya seren çocuğu gibi “Kral çıplak,” diyerek aralayabiliriz. Çünkü giyinmek bir ihtiyaçsa özellikle bugünlerde insan olmak ve insan kalmak daha önemli bir ihtiyaç. Bunu gösteren de insanın davranışlarıdır.

Hatırlarsanız ne demişti Mevlana?

“Nice insanlar gördüm, üzerinde elbisesi yok; nice elbiseler gördüm, içinde insan yok.”

Bugün “var olmak,” görünür olmakla, görünür olmak da görünür olurken ne giyildiğiyle bir tutuluyor olsa da insanın davranışlarına bakmak ve değerini buna göre belirlemek sizce de daha mantıklı bir tercih değil mi?

Lilith’in Kızı Âdem Bölüm 8: Arda Bey

0

“Âdem. Bak bunu hiç konuşmadık. Sen askerliği ne yaptın? Hallettin mi o mevzuyu?”

Arda detaylarını hiçbir zaman öğrenemeyeceği soruyu en haklı şekilde sormuştu. Âdem ayrıntıya hiç girmeyerek “Okulu bitirdiğim sene hallettim” dedi. Zira detay, girildiğinde çıkılacak gibi değildi.

Arda eğlence sektöründe ün salmış başarılı bir iş adamıydı. Kendi mekânında yarattığı farklı tarzı ile dikkatleri üzerine çekerken, sektörde de tanınmış bir menajerdi.

Âdem’in yeni işiyle birlikte kurduğu düzene alışması zor olmadı. Günaşırı provaya gidiyor, haftanın üç günü İstanbul’da Arda’nın gece kulübünde gösteriye çıkıyor, en az iki gün de şehir dışında mutlaka etkinlik düzenleniyordu. Kalan zamanlarda da spora giderek formunu korumaya özen gösteriyordu. Hiç şikâyeti yoktu bu yoğun tempodan. Yavaş yavaş birikim yapmaya da başlamıştı üstelik. Yakın zamanda turne başlayacaktı. Arda, turneye katılacak olan dansçıları seçebilmek için provaları haftalar öncesinden başlattı. Kusursuz bir gösteri yapmayı planlıyordu nitekim ilk yurt dışı gösterisi son derece önemliydi. Prova sürecinde turneye dâhil etmeye karar verdiği dansçılarla ileriye dönük sorun yaşamamak adına birebir görüşmeler düzenledi. Bu görüşmeler sonucunda turneye kesin olarak katılacak olanlar belirlenip sözleşme ile imzaları alınacaktı. Âdem’in avantajı tek baş dansçı olmasıydı ancak Arda’nın ne yapacağı kestirilemez, başarısının ardındaki disiplin ve katı kurallar göz ardı edilemezdi. Âdem, bu sebeple Ege Hocasının da uyardığı gibi Arda’ya karşı her zaman temkinli davranıyor, sadece bilmesi gereken kadarını paylaşıyordu. Arda’nın titizliğini iyi bilen Âdem görüşmeye erken gitti. Neye imza atacak olduğunu bilmemesine rağmen hiç gergin değildi.

“Evet Âdem. Yakında yurt dışına açılıyoruz. Lilith’in Kızları olarak sorunsuz bir şekilde turneyi tamamlamamız gerekiyor. Eğer halletmemiz gereken bir mesele ya da konuşmamız gereken bir konu varsa seni dinliyorum.”

Âdem kendi tarafında bir sorun olmadığını belirtti. Arda’yı ilk defa bu kadar ciddi görüyordu.

“O zaman ben biraz izah edeyim. Sen turneye yine baş dansçı olarak devam edeceksin.” Âdem rahatladı. “Eğer katılamam deseydin senden önce çalışan arkadaşımıza ricada bulunacaktım. Turnede dansçı arkadaşlarımızla sıkıntı yaşamamak adına böyle bir sözleşme düzenledik.” Arda sözleşmeyi Âdem’e uzattı. Âdem maddeleri okumak yerine düzenleyenin Mert olup olmadığını düşünüyordu ki Arda “Bir oku istersen” diyerek uyardı. Maddeler Arda tarafından gayet mantıklı görünüyordu. Hastalık ve ölüm haricinde iptal söz konusu olmayacağı, turnenin uzaması durumunda katılım sağlanacağı, Lilith’in Kızları olarak grup halinde röportaj verileceği gibi. Röportaj kısmı Âdem’i biraz düşündürse de yurt dışında yapılacak olmasından dolayı fazla önemsemedi. Arda’ya ailesinden bahsedemezdi. Kimse başına bela olabilecek potansiyelde biriyle çalışmak istemezdi. Özellikle Arda asla! Âdem sözleşmeyi imzalayarak masaya bıraktı. Baba korkusunun hayatının her alanına dâhil olmasına artık izin vermeyecekti.

Görüşmenin başında Arda’nın sorduğu soruyla askerlik yapmaya elverişli olmadığını ispat etmesi gereken günlere gitti aklı. Bir kez daha utançla özür diledi sarıya boyamak zorunda kaldığı kuzguni siyah saçlarından…

Lilith’in Kızı Âdem 1. Bölüm https://gaiadergi.com/lilithin-kizi-adem-bolum-1-bodrum/

Lilith’in Kızı Âdem 2. Bölüm https://gaiadergi.com/lilithin-kizi-adem-bolum-2-surpriz/

Lilith’in Kızı Âdem 3. Bölüm https://gaiadergi.com/lilithin-kizi-adem-bolum-3-izmir/

Lilith’in Kızı Âdem 4. Bölüm https://gaiadergi.com/lilithin-kizi-adem-bolum-4-kiraz-agacinin-altinda/

Lilith’in Kızı Âdem 5. Bölüm https://gaiadergi.com/lilithin-kizi-adem-bolum-5-adem-on-uc-yasinda/

Lilith’in Kızı Âdem 6. Bölüm https://gaiadergi.com/lilithin-kizi-adem-bolum-6-mardin/

Lilith’in Kızı Âdem 7. Bölüm https://gaiadergi.com/lilithin-kizi-adem-bolum-7-davet/

D5 Sanat Ortamı kurucusu Veli Mert ve Anadolu Kültür Yönetim Kurulu Başkanı Asena Günal ile kültür, sanat ve dayanışma üzerine

Anadolu Kültür ve zusa’nın yürütücü ortağı olduğu ve StiftungMercator ile EuropeanCulturalFoundation’un destekçisi olduğu VAHA Projesinin kapanış etkinliği Ankara Kült Kavaklıdere’de düzenlendi. 18 Nisan Cumartesi günü düzenlenen etkinlikte kültür ve sanat alanındaki sorunlar, kriz, baskı ve belirsizlik ortamında üretim koşulları, sansür, otosansür ve direniş konuları ele alınarak sanatçıların maruz kaldıkları zorluklar ve çözüm yolları tartışıldı.

Etkinlikte konuşma yapan, barış bildirgesine imza attığı için akademiden ihraç edilen Mersin Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğretim üyesi Veli Mert, sözlerine Anadolu Kültür’ün de kurucusu olan Osman Kavala’yı selamlayarak başladı. Ankara’da Veli Mert’le bir araya gelen muhabirimiz, sanatçıyla kurucusu olduğu D5 Sanat Ortamı, KHK’lar ve dayanışmanın önemi üzerine bir söyleşi gerçekleştirdi.

“Pişman Değilim!”

Bazı KHK’lıların mesleğe iade edilmesi ama bazılarının edilmemesi ile ilgili ne düşünüyorsunuz. Siz de iadesi gerçekleşmeyen akademisyenlerimizdensiniz.

Veli Mert: İşlediğimiz suç, güya suç olmasına rağmen hepimizi ayrı ayrı yargıladılar, herkese ayrı ayrı dava açtılar, herkesi ayrı ayrı mahkemeye yolladılar. Her farklı mahkemede aynı suça ilişkin farklı kararlar çıktı. Ben mesela şimdi kendime suç yakıştırıyorum! Diğerleri döndü, ben niye dönemedim diye sorguluyorum. Benim “Pişman değilim” diye bir açıklamam var, yani bir daha olsa bir daha yaparım. Demek ki devlet büyükleri, biraz daha dursun, diyor. Bunun dışında tırnak içinde söylüyorum, siyasi ve politik anlamda herkesin döndüğü yerde benim dönmemiş olmamı pişman olmama bağlıyorum.

Mersin’de kurucularından olduğunuz D5 Sanat Ortamı’nın kurulma sürecinden ve amacınızdan bahseder misiniz.

Veli Mert: İmzadan (barış bildirgesi) önce atölye açmak istiyordum ama bir türlü açamıyordum. Kendimi tamamen öğrencilerime adamıştım, resim bile yapamıyordum. Her şeyini öğrencisine adayan mesleki deformasyona uğramış bir hocaydım ben. Atıldıktan sonra 1 buçuk, 2 yıl kendi atölyemde dersler vermeye başladım. Sonra seramikten mezun Lorin Nakkaş arkadaşımız çok destek oldu. Evimizin altındaki dükkanı tutup organize ettik. Bu ortamı resim ve seramik ortamı yapmaktı amacımız. Sonra İbrahim Tokaslan, Lorin Nakkaş, ben ve eşim Nida Karaytuğ Mert dördümüz beraber bir kolektif kurduk. Sonra Derya Gözükızıl katıldı bize. Mersin’de güncel sanatla ilgili tüm üretimlere ortam oluşturmak ve bunu kentle buluşturmaktı hedefimiz. Ama öyle gerçekleşmedi. Biz kendimizi kendi üretimimizden daha çok, kentin kültür sanat politikalarını Kültürhane ile beraber yönetirken bulduk. Belediyelerle çok güzel iş birliği içine girdik ve D5 bir kimlik olarak ortaya çıktı. Şimdi Mersin’de kültür sanat politikalarında referans noktasındayız. Kişisel olarak ben Kültürhane’nin de başından beri içindeyim, derneğin üyesiyim aktif olarak. Kültürhane ile de D5 gibi bağım var.

Peki adınız neden D5?

Veli Mert: Beş duyu anlamına geliyor. İnsandaki beş duyuya yönelik üretim olacak diye bekledik. Ama en çok görme, dokunma ve birazcık da tat duyularına hitap edebildik. Lorin Nakkaş çok güzel yemek yapıyor!

Anadolu Kültür’le yollarınız nasıl kesişti?

Veli Mert: Akademik hayatımdan atılmadan önce Anadolu Kültür’le tanıştık. Bizim öğrencilerimizi yurt dışına götürmemize vesile oldular. Atıldıktan sonra da geldiler, D5’i ziyaret ettiler. Ayrıca Kultürhane ile beraber ve sonra da Bediz’in (KHK’lı akademisyen Bediz Yilmaz)Mersin çalışmalarıyla hub oldum. Bizi sürekli takip edip desteklediler. Bu süre içerisinde Anadolu Kültür’ü hep yanımda gördüm. Anadolu Kültür başımıza gelen bu olay karşısındaki dirençli tutumumuzu, dayanışmacı tutumumuzu, iş birlikçi tutumumuzu bizimle beraber deneyimledi.

Anadolu Kültür sayesinde 2012’de Tandem ve 2017 yılında VAHA ile Avrupa projeleri yürüttük. Mersin olarak Anadolu Kültür sayesinde Diyarbakır’la, Van’la, Mardin’le ilişki kurduk, buralara sergi götürdük, onları tanıma fırsatı bulduk. Akdeniz Belediyesi ile iş birliği yaparak Akdeniz Sanat Ekspresi oluşturduk.  Eğer Anadolu Kültür olmasa oradaki arkadaşların bizden, bizim de oradaki arkadaşlardan haberimiz olmayacaktı.

“Umutsuz değilim, direnerek ilerliyoruz!”

Kültür ve sanat alanındaki baskı ortamı için ne söylemek istersiniz?

Veli Mert: Ne kadar basınç olursa öz daha çok sıkışıyor, kalite daha çok artıyor. Ben hayatımın 50 yılında yapamadığımı bu son 10 yılda yaptım. Bu da şunu gösteriyor; gün gelip bir şey sizi bulduğunda siz hangi potansiyelde ve hangi bakış açısındasınız? Burada mesela benim gibi isyankarları, direnenleri ve dayanışanları görüyorum. Biz direnerek ilerliyoruz. Ben umutsuz değilim, çok umutluyum. Biz en dipte bunları yaşıyorsak herhalde sürecin içinde başka bir boyuta geçeriz diye düşünüyorum.

Son olarak mesleğe iadesi yapılmayan akademisyenlerden biriydiniz. ve bu süreci kültür sanat açısından çok dolu geçirdiğinizi belirttiniz. Peki eğer akademiye iadeniz onaylanırsa kabul eder miydiniz?

Veli Mert: Edeceğim. Çünkü eşim de doktorasını bitirdi. Beraber çalışmak istiyorum.

Kültür-Sanat Üretimini Güçlendiren Merkez Dışı Dayanışma

Kültür ve sanatın yalnızca İstanbul merkezli olduğu anlayışına karşı çıkan Anadolu Kültür, azınlıkların ve bölgesel farklılıkların birer zenginlik olduğunu vurgulayarak bu çeşitliliğin desteklenmesi gerektiğini savunuyor. Osman Kavala’nın kurucusu olduğu Anadolu Kültür, Türkiye’nin farklı bölgelerinde kültürel üretimi teşvik etmeyi ve yerel sanat pratiklerini görünür kılmayı amaçlıyor.

Biz de Anadolu Kültür Yönetim Kurulu Başkanı Asena Günal’a yaptıkları projeleri sorduk:

Kuruluş amacınızı ve çalışmalarınızı kısaca anlatır mısınız?

Asena Günal: 2002 yılında kurulduk. Pek çok şeyin merkezi İstanbul ama Anadolu’da da bir kültür sanat ortamı var ve bunun alt yapısını güçlendirmeye yönelik bir ihtiyaç var. Buradan yola çıktık ve önceliğimiz merkez dışındaki şehirler. Kurulduktan sonra ilk açtığımız “Diyarbakır Sanat Merkezi” Oradaki ihtiyaç da 90’lara damga vuran o şiddet ortamından sonra orada farklı grupların bir araya gelip tartışabileceği, sanatsal etkinlikler üzerinden birlikte düşünebileceği, tartışabileceği bir zemin ihtiyacından yola çıktık. Anadolu Kültür’ün amacı zaten farklı grupları, dilleri, dinleri bir araya getirmek ve bir diyalog zemini yaratmak ve bunu yaparken de kültür ve sanatı kullanmak. Kars Sanat Merkezi açıldı ama orada belediye değişince devamlılığı olmadı. İstanbul’da Mardin’den, Antakya’dan, Diyarbakır’dan sanatçılar konuk ettik. Onların İstanbul ve Avrupa’daki görünürlüğünü arttırmaya çalıştık. Dolayısıyla o karşılaşmalar bizim için önemli. Yani temelde amacımız devletin ya da belediyelerin çok da desteğini alamayan kültür sanat inisiyatiflerine katkı sağlamaktır.

Mersin özelinde de projeleriniz mevcut, bunlardan bahseder misiniz.

Asena Günal: Mersin’de Tandem projemiz vardı. Bu projede amaç o dönem Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne üye olma sürecinde Anadolu kentlerindeki kültür sanat inisiyatifleri ile Avrupa’dakileri bir araya getirelim, değiş tokuş olsun gibi bir niyet vardı, bu proje uzun yıllar devam etti. Daha sonra bu proje VAHA projesine evrildi. Buradaki amaç özellikle ihraç edilen akademisyenlerin kurduğu mekanlar, Kültürhane ve D5 gibi, desteklenmesi gerektiğini düşündüğümüz oluşumları önceledik. Biz oradaki kültür sanat aktörleriyle irtibatta ve iş birliği içinde oluyoruz.

Mersin’de yakın zamanda yapmayı düşündüğünüz bir projeniz var mı?

Asena Günal: Biz Anadolu Kültür olarak bir program ya da proje yaptığımız zaman açık çağrı yapıyoruz ve kurumlar başvuruyor. Bu noktada Mersin’den kurumlar başvurursa tabii onları da değerlendiririz.

Fotoğraflar: Kerem Turgut

Kültür-Sanat alanında baskı ve direniş deneyimleri Ankara’da konuşuldu

Kültür-sanat alanında artan baskı, sansür ve otosansürün tartışıldığı VAHA Projesi kapanış etkinliğinde multidisipliner alanlardan katılımcılar yaşadıkları deneyimleri paylaşırken, dayanışma ağlarının ve kolektif üretimin bu koşullarda nasıl bir çıkış yolu sunduğuna dikkat çekti.

Anadolu Kültür ve zusa’nın yürütücü ortağı olduğu, Stiftung Mercator ile European Cultural Foundation’un desteklediği VAHA Projesi’nin kapanış etkinliği Ankara Kült Kavaklıdere’de gerçekleştirildi. 18 Nisan Cumartesi günü düzenlenen etkinlikte, kültür ve sanat alanında giderek derinleşen kriz, baskı ve belirsizlik ortamında üretim koşulları çok yönlü biçimde ele alındı. Sansür, otosansür ve direniş pratiklerinin tartışıldığı buluşmada, sanatçıların karşı karşıya kaldığı zorluklar farklı deneyimler üzerinden aktarılırken, bu koşullara karşı geliştirilebilecek dayanışma ve çözüm yolları da masaya yatırıldı.

Etkinlikte söz alan resim eğitmeni Zozan Bor yaşadıkları sıkıntıları katılımcılarla paylaştı. Tatvan’da kadınlar tarafından hazırlanan, konusu “kadınlar” olan, kadına şiddeti ele alan sergide gözaltına alınan resim eğitmeni Bor, konuşmasında uğradıkları sansür ve otosansür deneyimlerini anlattı. Sistematik bir sansüre maruz kaldıklarını belirten Zozan Bor, tek seferlik bir durum olmadığını belirterek şunları dile getirdi: “Mekansal olarak baskılanıp engellenmeye çalışıldık. Bizim sergimizin olacağı günden bir önceki gün bitmesi gereken sergi, açılış günümüzde hala bitmemişti. Kendilerine sorduğumuzda sergiyi bir gün daha uzatmaları için bilgi verildiğini söylediler. Sergi sırasında da polisler kimlik bile göstermeden tablolarımıza el koydular. Emniyet amiri olduğunu, istediğini yapacağını hatta ‘Ben devletim, ne istersem yaparım’ dedi. Herhangi bir tutanak tutulmadı. Ben de orada gözaltına alındım. Gözaltı sırasında tacize uğradım. Tablolardan birini kendilerine yorumladılar. Saçları savrulan bir kadın vardı orada, kadının kadın olmadığını, Sakine Cansız olduğunu ve saçlarının da Kürdistan bayrağı olduğunu iddia ettiler. Tablolarımızı almak için dava açtık. Şu an dava İstanbul’daki başka bir davayla birleştirildi ve üzerinde gizlilik kararı var.”

“Sanatçılar sansür karşısında yalnız, dayanışma eksik ve haklarını bilmiyorlar”

Anadolu Kültür Yönetim Kurulu Başkanı ve Siyah Bant kurucularından Asena Günal ise yaptıkları araştırmada sanatçıların karşılaştıkları olumsuz durumlarda haklarını tam olarak bilmediklerini belirterek “Sanat alanındaki sansür vakalarının aslında yeterince bilinmediğini, tartışılmadığını, derli toplu bir şekilde kayıt altına alınmadığını gördüğümüz için yola çıktık. Bu vakaları belgeleyip analiz etmek, farklı yöntem ve aktörleri araştırmak ve sansürle mücadele için yöntemler geliştirmek için 9  kentte 80 görüşme yaptık. Sanatsal ifade özgürlüğü kılavuzu çıkardık. Burada aslında çok somut bir şekilde, bir sanatçının sansürle karşılaştığında madde madde ne yapması gerektiği yazıyor. Fark ettik ki sanatçılar böyle bir durumla karşılaştıklarında aslında çok yalnız hissediyorlar. Bir dayanışma ağına ve yönlendirmeye ihtiyaç var. Sansürün aktörleri ve yöntemleri çok çeşitli; devletten de gelebilir, sosyal medyadan da gelebilir, alt kattaki komşunuzdan da gelebilir. Özellikle bu OHAL’in olağanlaşmasından sonra çok fazla devlet ve yargı eliyle yapılan sansür vakalarına şahit olmaya başladık. Tabii haliyle otosansür de artmaya başladı. Ki ölçmesi en zor şeylerden biri.”

İhraç sonrası kolektif üretim ve dayanışma süreci

VAHA Projesi kapanış Etkinliğinde konuşma yapan bir diğer isim, Mersin Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğretim üyesiyken barış bildirisine imza attığı için akademiden ihraç edilen Yard. Doç. Dr. Veli Mert oldu. Mert sözlerine Anadolu Kültür’ün de kurucusu olan Osman Kavala’yı selamlayarak başladı ve, “İmza olayının hemen arkasından benim görev süremin yenilenmesi vardı. 11 Ocak’ta bildiri yayınlandı. 1 Mart’ta benim görev süremin yenilenmesi lazımdı. Benim dosyamı YÖK’e göndermişler. YÖK de 11 tane Anadolu hocalarına rapor yazdırmış. Raporun tamamı yanlış! Atama dosyasına İletişim fakültesi yazıyor mesela, bu kadar yanlış. Üretme meselesine geldiğimizde önce ne yapabiliriz diye düşündük. Eğitim-Sen ve kardeşim bu süreçte çok destek oldu. Sendikanın ne işe yaradığını bilmiyorduk. 120 aydır Eğitim-Sen beni destekliyor. Müthiş bir güvendir bu.  Daha sonra İbrahim Tokaslan, Lorin Nakkaş, ben ve eşim Nida Karaytuğ Mert ile birlikte bir kolektif kurduk. Sonra Derya Gözükızıl katıldı bize. Duyu 5 anlamına gelen  D5 i kurduk. Derdimiz beş duyuda sanat yapmak”

“Eskiden söylerdik kimse dinlemezdi, şimdi herkes bizi dinliyor”

“Biz hep söylüyoduk aslında. Kimse bizi dinlemiyordu. Şimdi Mersin’de herkes bizi dinliyor. Bu toplumsal süreci öyle bir yönetmeye çalıştık ki Diyarbakır bizim kardeş kentimiz oldu. Orada çok güzel işler yaptık. Van’a gittik, Van’daki arkadaşlar öyle kötü koşullardaydılar ki arkadaşlarımı görünce daha fazla pozitif ayrımcılığın yapılması gereken bir yer olduğunu deneyimledim. Akdeniz Belediyesi ile Akdeniz Sanat Ekspresi diye çok güzel bir proje yaptık. Mardin’de sergiler düzenledik. Ben Anadolu kültürünü  ufuk koyan bir yapı olarak düşünüyorum.

Dayanışma ağından doğan yeni bir kimlik ve üretim alanı

“Dayanışma ağı içinde bambaşka bir kültür oluştu. Bu anlamda bu dayanışmanın ve kültürün bir parçası olduğum için süreci daha rahat atlattım. Diyalog açısından da bambaşka şeyler deneyimlemiş olduk. Büyükşehir Vahap(Seçer) Başkan, Yenişehir Başkanı destek oldu. Mersin’i Türkiye çapında daha seçkin bir yer yapmaya çalıştık. Türkiye’de üniversitenin elinde olmadan, sivil yapılan ilk estetik sempozyumu gerçekleştirdik. Ben 60 yaşındayım ama 50 yaşına kadar yaptığım çalışmalarım bir yana, son 10 yılda yaptığım çalışmalar bir yana. Bu anlamda süreçten yana sıkıntım yok. İyi ki de üniversitede değildik. Kentin bize ihtiyacı vardı. 98’de geldiğimde ben sadece üniversiteye gelmedim. Ben kente geldim. Tarsus kökenli biriyim. Kendi kentime geldim. İsyankarlar ortamı içindeyiz bu koşullarda. İsyan etmeyen bu ortama girmesin diyorum ben. Çünkü gerçekten akış uyumlu bir akış değil. Sürekli kaçış noktaları arayan yapılar. Bu dayanışma ağı beni farklı bir kimlik noktasına taşıdı”

Diyarbakır’dan katılan Wejegeh Amed Kitabevi temsilcisi Seçkin Arslan, yayınevlerinin kültürel üretimdeki rolüne ve ideolojik baskılarla ilişkisine dikkat çekti, “Yayıncılık alanı sanatsal ve düşünsel dünyayı kökten belirleyen bir alan olduğu için ideolojik etkilere açık bir alan. Bu değerlendirmeyi yaparken sürgün edebiyatı, cezaevi edebiyatı gibi alanları da özellikle Kürtçenin kendi seyri içindeki edebi değerlendirmesini de yaparak seçtiğini göz önünde bulundurmamız gerekiyor. Yani Kürtçe edebiyat alanında kendi gelişimi içinde seyreden bir yayıneviyiz. Bir yandan bugüne değin önemli sayılabilecek herhangi bir yasaklama yaşamamış bir yayınevi. Diğer yandan kuruluşundan bu yana kültür sanat hayatında sivil bir aktör olarak aktif bir şekilde yer alıyor.”

 “Kentin hafızasını ve kimliğini edebiyat üzerinden tutmaya çalışıyoruz”

Seçkin Arslan sözlerine şu şekilde devam etti: “Kendi içine kapanmayı reddeden bir yayınevi olarak yerelden, Türkiye’den, ulusötesi ortaklarla birlikte sürdürerek çalışmalar yapıyoruz. Kentin hafızasını ve kimliğini edebiyat üzerinden tutmaya çalıştığımız, Diyarbakır Karşılaştırmalı Edebiyat Günleri de bu programlar içinde en önemlilerden biri. İki yılda bir düzenlediğimiz çok dilli, disiplinler arası etkinliğin bu yıl 6’ncısı düzenlenecek. Ve bu program kapsamında Türkçe, Kürtçe, Ermenice edebiyat ile “dil yarası” dediğimiz temsil imkanı daralan diller için bir bölümümüz var. Kürtçenin de kendine yer bulabildiği, çevirinin stratejik önemini vurgulayan, toplumsal bireysel ve ekolojik çatlakları edebiyat ışığında birlikte tartışan bir bakış açısıyla yola çıktık.”

Adadayız Hub’dan Adil Çamur, etkinlikte yaptığı konuşmada; ada kimliği, ada kültürleri ve adaların kültürel mirasına odaklanan çalışmalar yürütürken zaman zaman hedef gösterildiklerini ve yöre halkı tarafından sansüre maruz kalabildiklerini belirtti. Çamur, buna rağmen çalışmalarını yerel halkla birlikte sürdürmeyi önemsediklerini vurgulayarak, bu dengeyi koruyabilmek adına bir noktadan sonra otosansür uygulamak zorunda kaldıklarını ifade etti ve “Görünürlük ve güvenlik arasında denge kurmak için otosansür yapmak zorunda kaldık” dedi.

“Sadece ifade özgürlüğü değil düşünce özgürlüğü de ihlal ediliyor”

Kaos GL Derneği’nden Umut Güner, “Çok çözülebilir sorunlar var ortada ama çözülemiyor. Bu da insana kendini suçlu hissettiriyor, yanlış yaptığım bir şey mi var, diye düşünüyorsun. Böyle düşünüyor olmanın kendi ağırlığı var ve bu ağırlığı biz grup olarak her daim yaşıyoruz. Bunu yaşamak zorunda olmanın kendisi zaten otosansür mekanizmasının kendiliğinden işlediği süreci beraberinde getiriyor. Mesela en son Mabel Matiz’in yargılanma sürecinde hakim ‘Sen bu şarkıyı kime yazdın’ diye soruyor! Bu sadece ifade özgürlüğünü değil düşünce özgürlüğünü de ihlal ediyor. ‘Sen bu şarkıyı yazarken ne düşündün’ diyor! Ne düşüneceğine de ben karar veririm diyor!”

“Toplum içindeki insanlar kendi dillerini konuşabilsin, bundan korkmasın ve geri çekilmesin istiyoruz”

Aras Yayıncılık Genel Yayın Yönetmeni Betül Bakırcı yayıncılık sektöründe Aras Yayıncılık’ın yeri ve vizyonunu vurgulayarak çalışma alanındaki sınırlarını okuyucularıyla ilişkisi üzerinden ele aldı: “Kendi başına bir ekol Aras yayıncılık, 33 yıldır faaliyet gösteriyor, kapısından giren herhangi bir araştırmacı olsun, derdi olan biri olsun onu geri çevirmeyip içe dahil ediyor ve birlikte neler yapabilirizin üstüne inatla gidiyor. Türkiye’de yayıncılık ve üretim alanlarını düşündüğümüzde Aras’ın yeri özgün bir konumda ve daha tematik ve misyon odaklı bir yerde duruyor. Ticari faaliyetler içinde kendini göstermeye çalışan bir yayınevi değil de kültür ve hafızayı korumaya çalışan bir ekol olarak yer alıyor. Batı Ermenicesinin öğrenilme, konuşulma aktarım biçiminin giderek azalıyor olması üzerinden yola çıktık. Geliştirmek, aktarmak ve yaygınlaştırmak istiyoruz. Esasında toplum içindeki insanlar kendi dillerini konuşabilsin, bundan korkmasın ve geri çekilmesin istiyoruz. Bu nedenle Ermenice ve Türkçe çift dilli yayıncılığı bir arada ilerletiyoruz. Ayrıca ana akımın görmezden geldiği kitlelerin görünür kılınmasında da mücadele veriyoruz.”

“Güncel sanat izleyiciden kopuk”

Sanatçı ve akademisyen Burak Delier, İstanbul merkezli büyük kültür sanat kurumlarından yola çıkarak, “Bir krize girdiler ve bu krizden de çıkamadılar. Özellikle güncel sanat alanında izleyiciyle büyük bir kopuş olduğu ve dolayısıyla bir yenilginin söz konusu olduğunu ve bir şeyin bittiğini, başka bir şeyin başlayacağını kabul etmek lazım” dedi.

“Hayatlarımız aslında sizin zannettiğiniz kadar korkunç değil!”

Etkinlik sonunda Devrim, Ecmel ve Kürliçe’nin “Anlat Aşko” adlı stand up gösterisi düzenlendi. Seyircisinden büyük beğeni toplayan gösteri, kültür-sanat alanında gün boyu ele alınan sorunlara mizah yoluyla değindi. Gaia ekibi olarak biz de LGBTİ+ aktivisti Devrim Aden’le kısa bir söyleşi gerçekleştirdik, VAHA projesinde 2. Defa sahneye çıktığını söyleyen Devrim Aden şunları söyledi: “Genel olarak hayata tutunma motivasyonlarımdan biri bu yaşadığım olayları, oradan ince bir şey bulmak, oradan akan suyu bulmak ve oraya tutunmaktır. Bir de bir lubunya olarak o stand-up kültüründeki erkekleri bir kenara bırakarak sahnede var olmak beni daha da güçlendiriyor. Buradayız ve hayatlarımız aslında sizin zannettiğiniz kadar korkunç değil, bizim hayatımızda da en az onlarınki kadar renk, neşe ve mutluluk var.”

Baskı ve sansüre sürekli olarak maruz kaldığını belirten Aden, “Zaten LGBTi+ biri olarak iktidarın bizi sıkıştırdığını ve o kıskacın içinde var olmaya çalıştığımızı farkında olarak sahneye çıkıyorum. Ben  eğer bugün burada söylediğim herhangi bir şeyden cezaevine alınmayacaksam, yüksek ihtimal zaten ya yürüyüşümden ya alana çıktığım hareketimden ya da attığım herhangi bir Twitten ya da attığım herhangi bir slogandan, cümleden alınabilirim. O baskıyı buraya gelene kadar öncesinde çok fazla sıkıştırılma hali var. O yüzden o sahnede daha da rahat hissediyorum. Çünkü öncesinde zaten eğer alınacaksam saydığım bu sebeplerden alınırım diye düşünüyorum” dedi.

Fotoğraflar: Kerem Turgut