Ana Sayfa Blog Sayfa 10

154 gazeteciden ortak açıklama: Daha fazla LGBTİ+’lara şiddet ve yasak haberi yazmak istemiyoruz

0

154 gazeteci ortak bir açıklama yayınlayarak, “Daha fazla LGBTİ+’lara şiddet ve yasak haberi yazmak istemiyoruz” dedi. Gazeteciler, LGBTİ+ Onur Ayı gelir gelmez yasaklar ve şiddetin başladığını belirterek, “LGBTİ+ Onur Yürüyüşleri’nde şiddeti değil, özgürlük mücadelesini kaydetmek isteriz” dedi.

Bugün (14 Haziran) yayınlanan metinde gazetecilerin de Onur Yürüyüşü alanlarındaki şiddetin mağduru olduğu vurgulandı.

Açıklamanın tam metni şöyle:

Daha fazla LGBTİ+’lara şiddet ve yasak haberi yazmak istemiyoruz!

LGBTİ+ Onur Ayı gelir gelmez, LGBTİ+’ların etkinlik ve yürüyüşlerine yasaklar başladı. Biz gazeteciler, her gün yeni bir polis şiddeti ve gözaltı haberi yazmak zorunda kalıyoruz. Oysaki, LGBTİ+’ların sesini, sözünü yazmak, çekmek, yayınlamak isteriz. LGBTİ+ Onur Yürüyüşleri’nde şiddeti değil, özgürlük mücadelesini kaydetmek isteriz.

Seçim sürecinde iyice yükselen bu düşmanlık siyasetine rızamız yoktur. Onur Yürüyüşü alanlarında gazeteciler olarak bizim de mağduru haline geldiğimiz şiddet, toplumsal barışı doğrudan tehdit ediyor.

Daha fazla LGBTİ+’lara şiddet ve yasak haberi yazmak istemiyoruz! Yetkililere sesleniyoruz: LGBTİ+’ların ifade ve örgütlenme özgürlüğünü ihlal etmeyi bırakın. Bırakın ki biz de işimizi yapalım, yazalım, çizelim.

LGBTİ+ Onur Ayı kutlu olsun!

İmzacı gazeteciler:

1.    Ahmet Ayva

2.    Ahmet Kanbal

3.    Ahmet Tirej Kaya

4.    Alev Karakartal

5.    Ali Kadir Güler

6.    Andres Mourenza

7.    Arzu Demir

8.    Aslı Alpar

9.    Aslı Ceren Aslan

10. Avşin Leyla Özgür

11. Ayşegül Özbek

12. Ayşen Güven

13. Ayşenur Dilan Karademir

14. Bahadır Özgür

15. Berivan Altan

16. Berkant Gültekin

17. Beyza Kural

18. Burcu Göknar

19. Canan Coşkun

20. Candan Yıldız

21. Cansu Acar

22. Cansu Erginkoç

23. Céline Pierre-Magnani

24. Cem Gurbetoğlu

25. Cengiz Aldemir

26. Cengiz Anıl Bölükbaş

27. Ceren Bala Teke

28. Ceren Bayar

29. Ceren İskit

30. Ceylan Sağlam

31. Cihan Ölmez

32. Çilem Küçükkeleş

33. Damla Tarhan Durmuş

34. Denizcan Abay

35. Derya Kap

36. Derya Okatan

37. Derya Saadet

38. Devrim Fındık

39. Devrim Orhan Koç

40. Didem Aslan Çetin

41. Dila Ak

42. Dilan Pamuk

43. Dilan Şimşek

44. Dilek Sarıgül

45. Dilek Şen

46. Diren Keser

47. Ece Aydın

48. Ece Toksabay

49. Eda Narin

50. Edanur Tanış

51. Elif Akgül

52. Elifnaz Ay

53. Emel Vural

54. Emre Caka

55. Emre Ünsallı

56. Erdoğan Alayumat

57. Ertürk Yılmaz

58. Esen Dolma

59. Esra Üşüdür

60. Evrim Kepenek

61. Eylem Esen Arabacı

62. Eylem Nazlıer

63. Eylül Deniz Yaşar

64. Fatih Aça

65. Fatma Yörür

66. Fedai Karakeçili

67. Fırat Can Arslan

68. Gamze Rastgeldi

69. Gamzegül Kızılcık Aykanat

70. Gökay Başcan

71. Gözde Çağrı Özköse

72. Gözde Demirbilek

73. Günsu Durak

74. Hale Gönültaş

75. Harun Arslan

76. Hayri Tunç

77. İlknur Karadeniz

78. İrfan Tuncçelik

79. İsmail Arı

80. Kaan Çeltik

81. Kadir Güney

82. Karin Karakaşlı

83. Kemal Avcı

84. Kerim Eren

85. Kültigin Kağan Akbulut

86. Leyla Alp

87. M. İrem Afşin

88. Mahir Bağış

89. Mehmet Emin Kurnaz

90. Melisa Ay

91. Meltem Akyol

92. Meltem İnci

93. Meltem Ulusoy

94. Mert Cengiz

95. Merve Güven

96. Metin Yoksu

97. Mevsim Altay

98. Mühdan Sağlam

99. Murat Kocabaş

100. Mustafa Kara

101. Mustafa Kömüş

102.Mustafa Kuleli

103.Nazlan Ertan

104.Necdet Oktay Apaydın

105.Nedim Türfent

106.Nevin Sungur

107.Nida Kara

108.Nisanur Yıldırım

109.Nurcan Gökdemir

110.Oğulcan Özgenç

111.Okan Yücel

112.Oktay ince

113.Ozan Kaplanoğlu

114.Ozan Ünlükoç

115.Özgür Şengül

116.Özgür Söylemez

117.Özlem Akarsu Çelik

118.Özlem Ateş

119.Pınar Erol

120.Pınar Gayıp

121.Rahmi Yıldırım

122.Rıza Yalçın Koçak

123.Rozerin Tek

124. Ruken Tuncel

125. Sabiha Temizkan

126.Seçil Epik

127.Seda Öz

128.Selahattin Oğuz

129. Selma Koçak

130  Serpil Ünal

131. Serra Akcan

132. Sevgim Denizaltı

133. Sibel Tekin

134. Sibel Yükler

135.Sinem Uğurlu

136.Songül Karadeniz

137.Sultan Eylem Keleş

138.Suzan Demir

139.Tanju Tariz

140. Tolga Balcı

141.Tugay Can

142. Tuğçe Yılmaz

143. Tuğrul Eryılmaz

144.Uğur Şahin

145. Vedat Yeler

146.  Yadigar Aygün

147. Yasin Durak

148. Yeşim Dokur

149. Yıldız Tar

150. Yüsra Batıhan

151. Yusuf Belek

152. Yusuf Çakmak

153.Yusuf Tuna Koç

154.Zeynep Kuray

Kaynak: KAOS.GL

Ouroboros: Ölümsüzlük ve sanat

0

“Gılgamış destanı aslında insanlığın destanıdır. İnsanlığın ölümsüzlük arayışının alegorisi olan bu destanın sonunda ise yılan bir sembole dönüşür. Kendini yenileyebilen ölümsüzleşir. Bir diğer deyişle, varoluş dönüşebilmenin anahtarıdır. O yüzden de insan ancak kendini kendinden öte bir şeylere dönüştürebilirse var olmaya devam edebilir. Bir Ouroboros gibi…“

Tarihte bilinen ilk yazılı destan, bir ölümsüzlük arayışına dairdir. Bu destan Sümerler tarafından yazılmış olan Gılgamış Destanı’dır.

Gılgamış, arkadaşı Enkidu’nun ölümü sonrasında ölüm korkusu yaşayan ve bu nedenle ölümsüzlük sırrını aramaya karar veren bir kahramandır. Bunun için tufandan sağ kurtulmuş olan ve tanrılar tarafından kendisine ebedilik verildiğine inanılan Utnapiştim’i bulmaya karar vermiştir. Utnapiştim, etrafı ölüm suları ile çevrili bir adada yaşamaktadır. Tüm zorluklara rağmen ölümsüzlüğün peşindeki Gılgamış ona ulaşmayı başarır. Utnapiştim, Gılgamış’ı bir dizi sınava tabi tutar ama Gılgamış bu sınavlarda başarılı olamaz. Ancak yine de Utnapiştim eşinin isteği üzerine, Gılgamış’a denizin dibinde bulunan gençlik verici bir otun sırrını açıklar. Bunun üzerine Gılgamış denizin dibine dalar ve otu bularak ondan bir filiz koparır. Otu alan Gılgamış, Uruk’a giderken bir pınarın başında su içmek için durur. Bu sırada otu bir yılana kaptırır. Yılan otu yer yemez deri değiştirerek gençleşir. Gılgamış ise ölümsüzlük şansını yitirerek Uruk’a eli boş döner.

Gılgamış destanı aslında insanlığın destanıdır. İnsanlığın ölümsüzlük arayışının alegorisi olan bu destanın sonunda ise yılan bir sembole dönüşür. Kendini yenileyebilen ölümsüzleşir. Bir diğer deyişle, varoluş dönüşebilmenin anahtarıdır. O yüzden de insan ancak kendini kendinden öte bir şeylere dönüştürebilirse var olmaya devam edebilir. Bir Ouroboros gibi…

Ouroboros, kendi kuyruğunu ısıran bir yılan ya da ejderha şeklinde resmedilen sembol.
Kendini yaratmayı sembolize eden kuyruğunu yutmuş bir yılan şeklidir. Yunanca’daki οὐροϐóρος, Latince’deki uroborus kelimesinden gelir ve bu sözcüklerin sözlük anlamı “kuyruğunu öldüren”dir. Yanar, döner gökkuşağı mitleri ile benzerlik gösteren sembol “doğanın ebedi döngüsü” ‘nü ifade etmektedir.

Var olmak bir seçim değil hiçbirimiz için ama yok olmak her birimizin eninde sonunda yürüdüğü karşı konulmaz tek gerçek. Ve buna anlam bulamayan insanın yaratıcı gücünün ebedî simgesi de sanat. Bir zamanlar buradaydım ama hâlâ da buradayım diyebilmenin somut bir kanıtı.

O yüzden de zamanın keskin dişlileri arasında direnen bir şövalye gibi kimi zaman… Kimi zaman hayatın en acı anlarında bile insana umut verebilen tek şey… Yok olmaya karşı en büyük direniş belki de… Ve acılarla örülü bir ömrü göze alabilmenin tuhaf gizemi içerisinde bambaşka bir evren…

Zamanın şahitliğini yapan sanatçı, çağının ötesine de geçmek zorundadır. Zamanını aşması, onun düşünce biçimi veya hayal gücünden öte sanatçının var olma sebebidir. Nitekim her sanatçı farkındadır ki ölümsüzlük iksiridir sanat. Fakat bu iksirin yan tesiri de vardır.  Yaratma ve kendini aşma dürtüsü insanı bambaşka bir evrene taşır. Orada sanatçı her zaman yalnızdır ve ömrü boyunca da yalnız kalacaktır. Kalabalıklar bile bazen tenha gelir çünkü içsel yalnızlığa mahkûm olmadan özgürleşemeyeceğini bilir. Bunun için de tek yol kendine koca bir evren yaratmaktır. O evrende tek başına olsa bile sanatçı, bir gün dünyadaki herhangi bir zamanda yaşayan herhangi birilerinin onun evrenini ziyaret edeceğini bilerek bu yalnızlığa katlanır.

Sanatçıların otobiyografilerini incelediğinizde birçok insana tuhaf gelen durumların, sözlerin veya tutumların altında yatan nedenlerden biri de budur. Bu yalnızlık, insanı deliliğin kıyılarına ve bazen de tam içerisine sürükler. Bu yüzdendir ki çağının yalanlarına, modası geçeceğini bildiği bakış açılarına, popülerliğe ve tutucu toplumun çökmüş sistemine pek aldırış etmez sanatçı.

İnsanların çoğu sanatı yüceltirken aynı zamanda sanatçıların hayatlarına da dışarıdan baktıkları zaman imrenirler. Halbuki görünen sadece sislerle kaplı buzdağının belirli bir parçasıdır. Sanatçıların bohem, özgür ve rahat oldukları sanılır ve bu büyük bir yanılgıdır. Çünkü sanatçı olmak büyük fedakarlıklar gerektirir.

Nitekim sanatın ne olduğunu anlamak bile ciddi bir süreçtir, bunun sadece yetenekle de alakası yoktur. Sanıldığının aksine sanat, belki de en fazla disiplin ve çalışma isteyen yegâne kavramlardan birisidir. Yıllarınızı değil, ömrünüzü adamanız gerekir. Üstelik bu süreç meşakkatli olduğu kadar da acı vericidir.

Bir sanat eseri herkese hitap etmeyebilir. Bunun çeşitli nedenleri de olabilir. Fakat bir eserin gerçekten sanat eseri olup olmadığını değerlendirmek için sanattan anlamanız gerektiği de bir gerçektir. Dijital baskı üzerine akrilik boya ile birkaç fırça darbesi vurulmuş bir çalışmayı yağlıboya tablo diye satın almışsanız eğer, oturup bir eserin iyi veya kötü olduğunu değerlendirmek adına da ne kadar bilginiz olduğunu biraz sorgulamanız gerekir. Ya da çok beğendiğiniz bir sanatçının eserlerinin başka bir ülkenin sanatçısının birebir kopyası olup olmadığını anlayamıyorsanız, yine biraz düşünmeniz gerekir ki bunlar sadece en basit örneklerden birkaçıdır. Özetle; bir sanat eserinin değeri, sizin onu güzel bulup bulmamanızdan çok daha fazla kritere dayanır.

Fikret Mualla / Yüksel Arslan / Kandinsky / Mehmet Siyahkalem

Zaten estetik ve güzellik kavramları da sıklıkla birbiri ile karıştırılır. Güzel olan bir şey estetik veya estetik olan bir şey de güzel olmak zorunda değildir. Bir sanat eserinin güzel olmaktan çok daha fazlasına ihtiyacı vardır. Tekniği, dönemi, getirdiği bakış açısı, yaratıcılığı, biricikliği, felsefesi, sürekliliği, zamanını ne kadar yansıttığı veya yansıtmadığı, ortaya koyduğu iddia, savunduğu fikir, ifade biçimi, çağının ötesine ne kadar geçebildiği, değerleri, tutumu, yenilikçiliği, evrenselliği, farklılığı gibi birçok parametre barındırır.

Tüm bunların ötesinde ise yüzyıllardır üzerine belki de en fazla tanım getirilen ve ne olduğu ya da ne olmadığı tartışılan kavramlardan birinin sanat olması da ayrı bir çelişkidir. Fakat enikonu düşünürseniz, olayın özü de budur. Sanat kalıplara sığmaz. Sığmaz çünkü sanat duvarda asılı duran bir resim, tozlu raflardaki bir kitap, kulaklardan silinmeyen ezgi, gözlerinizin önünden gitmeyen bir film karesi de değildir. Sanat yaşar. Yaşadığı için de her zaman yenidir. Çünkü onu her nesil farklı çağlarda farklı bakış açısıyla ele alır. Bu yüzden de sanat üzerine en fazla yorum yapılabilen ender kavramlardan birisi haline dönüşür.

Tüm bu kaos içerisinde sanatçı kimin ne diyeceğini pek umursamaz. Sadece yaratır. Küflü duvarlarla örülü, kırık dökük birkaç eşyasının üzerindeki paleti, boyaları, fırçalarıyla izbe atölyesinde de olsa, masmavi gökyüzünün altında parıldayan bir nehir kıyısında da olsa veya gurbette ya da şatafatlı bir şatoda olsa, fark etmez. Her şartta üretmeye çalışır.

Tüm bunlara rağmen sanatçı, sürekli kendini aşmanın çabası içerisinde yalnızlığını bile çoğaltabilen tek kişidir. Eserlerine kopyalar kendini ve ölümsüzleşir. Yüzyıllar sonra bile eserleriyle her birimize ironik bir şekilde gülümser ve sanki bize İsis gibi şöyle seslenir: “Hiçbir ölümlü benim peçemi kaldıramaz.”

Neden vegan oldum?

“Neden vegan oldum?” sorusuna kısa cevabım; hayvanlara eziyet çektirmeden, onları öldürmek amacıyla üretmeden, doğaya zarar vermeden ve sağlıklı yaşamak için.

Tüm bunlar insan üzerinde aynı anda etkili olmayabilir. Birisi için duyarlılığı olanların, diğer gerekçeler ile ilgili de farkındalığı zamanla artar.

Vegan olmaya karar vermek bir hayat tarzı seçimidir. İlk anda algılandığı gibi sadece et yememek, süt içmemek demek değildir. Hayvanlara zarar vermeden, çevreye zarar vermeden yaşamayı seçmek demektir. “Vegan” kelimesi, “vegetarian” kelimesinin ilk ve son hecelerini kırparak “hayvanların ürünlerinin de” kırpıldığının yani onların da yenilmemesi seçiminin güzel bir sembolik anlatımıdır. (Vegetarian)

“Vejetaryen” kelimesi ilk akla geldiği şekli ile “vegetable” yani sebzeden türememiştir. Latince “Vegetus” sözcüğünden türetilmiştir. “Canlı, neşeli, enerjik, hayat dolu” demektir.

Veganlığa eğilimli olan insanlar zorlanabileceklerini düşünerek çekinebiliyorlar. Rahatlıkla söyleyebilirim ki, vegan olmak zor değil. Hatta karar verdikten ve başladıktan sonra insan her geçen gün ne kadar doğru bir karar verdiğini daha çok anlıyor. Yıllar geçse bile her gün daha fazla… Çünkü çevremizde o kadar çok aksi yönde telkin var ki ve büyütülürken öğretilenlerin o kadar etkisinde oluyoruz ki, vegan beslenme sürecinde sağlıklı beslenmek amacıyla sürekli araştırıyorsunuz. Araştırdıkça her şeyin daha çok farkına varıyorsunuz. Vicdan rahatlığı, daha sağlıklı hissetmek, kan değerlerinize baktırdığınızda tüm değerlerin her zamankinden iyi olması, daha enerjik hissetmek her şeyi çok kolaylaştırıyor.

Benim görüşüme göre, her vegan aynı nedenle vegan olmaz ama sonuçta aynı noktada buluşurlar.

Şöyle ki;

Vegan olmak “düşünmek” ve “farkındalığın artması” ile oluşan bir sonuçtur. Her insan doğduğu, büyüdüğü çevrenin öğrettiklerini devam ettirir. Yaşça büyüyüp düşünmeye ve farkındalığı artmaya başladığında bu öğrendiklerini sorgulamaya başlar. Bu beslenme düzeni, çevreye duyarlılık gibi konularda da olur. Tabii ki bütün bunlar için yeniliğe açık ve esnek bir düşünme biçimine ihtiyaç var.

Veganlığın 3 ana temeli vardır:

  • İnsanın sağlığı,
  • Hayvanların eziyet çekmemesi ve öldürülmek için üretilmemesi,
  • Çevreye olan zararlı etkilerin azaltılması.

Bir insan bu 3 nedenin herhangi birisi sebebiyle hayvansal ürün tüketmemeyi seçebilir. Hayvansal ürün tüketmemek; hayvanlardan elde edilen et, süt, yumurta, bal gibi gıdaları yiyip içmemenin yanında, hayvanları bir üretim hammaddesi olarak kullanarak üretilmiş kıyafet, aksesuar, tekstil malzemeleri gibi ürünleri de kullanmamak demektir. Bu ürünleri kullanmak veya tüketmektense hayvansal olmayan ürünlerden yapılmış malzemeleri kullanmak ve tüketmek mümkündür. Bu karar, insanın sağlığı, hayvanların sağlığı ve çevre için olumlu sonuçlar doğurur.

Bu kararı vermenin kolaylığı veya zorluğu her insana göre değişir. Hayvansal gıdaların tadını ve kokusunu sevmek veya sevmemek, verilen kararları uygulamadaki kolaylığı belirleyen önemli etkenlerdendir. Burada; “damak tadı” ve “eziyet çektirmek, zarar vermek, öldürmek” arasındaki ikilemin farkında olmak gerekir.

Bahsettiğim gibi, vegan olmak isteyenlerin hepsinin farklı gerekçeleri vardır. Kimisi sağlığını, kimisi hayvanları, kimisi de hayvancılığın çevreye verdiği zararları gerekçe olarak görürler. Gerekçe ne olursa olsun bir noktadan başladıktan sonra gelinen nokta aynıdır. Çünkü veganlık hakkında araştırma yaptıktan sonra derinliklerine vakıf olurlar. Sağlık için başlayanlar hayvanlara yapılan eziyetlerin de farkına varır. Hayvanlar öldürülmek için üretilmesin diye başlayanlar, vegan beslenmenin kendi sağlığı için de yararlı olduğunun farkına varır. Çevre duyarlılığı için başlayanlar, hayvanlara sömürü yapıldığını keşfeder. Yani sonuçta ulaşılan nokta sağlık, hayvanlar ve çevre farkındalığının toplamıdır.

Ben çocukluğumdan beri hayvansal gıdaların tadını ve kokusunu sevmezdim. Düşünüldüğünde çocuklara hayvansal gıdalar genellikle zorla yedirilir. Çünkü çocuklar hayvansal gıdaların tadını ve kokusunu genellikle sevmezler. Geleneksel düşüncede hayvansal gıdaların tüketilmesinin gerekli olduğu zannedildiğinden çocuklara yapılan iyi niyetli baskılar olağan görülür. Hâlbuki bu, sadece kendinden önceki nesilden öğrenilenleri olduğu gibi kabul etmenin, düşünmemenin ve araştırmamanın sonucudur.

Vegan olmak sanıldığı gibi zor değil. Vegan ürünler gün geçtikçe market raflarındaki ve restoran menülerindeki yerini alıyor. Bunlar vegan olmayanların da damak zevkine hitap eden lezzetler. Aslında vegan ve vegan olmayan ürünlerin fiyat farkı çok fazla değil. Uygun fiyata satın alınabilecek baklagiller, sebzeler, meyveler, kuruyemişler, otlar, tohumlar ile evde kolaylıkla her türlü yiyecek hazırlanabilir. Türkiye’de veganların aşmakta zorlandığı nokta, sosyal çevreye yapılmaya mecbur kalınan açıklamalar ve bunun karşılığında alınan tepkilerdir. En sertinden en ılımlısına değişen şekillerde çeşitli tepkiler alınabilmekte. Veganlığı insanın kendisine yaptığı bir haksızlıkmış gibi, sağlıksız bir beslenme düzeniymiş gibi algılayan –öyle sanan- insanlardan; zaten kendisinin de hayvansal gıdaları pek sevmediğini ama bazı gıdalardan vazgeçemeyeceğini söyleyen, “yapabilir miyim acaba?” diye sorarak açık kapı bırakanlara kadar çok değişen yelpazede tepkiler olabiliyor. Ama biraz düşünen, araştırmaya, yeni fikirlere açık olanlar kabullenebiliyor ve beslenme düzeninin değişebileceğini, hayvanlara zulüm etmeden de sağlıklı beslenilebileceğini, hatta tek sağlıklı beslenme alternatifinin bu olduğunu keşfediyor. Bundan sonra çevre bilinci de ekleniyor.

Farkında olmak

Bu konuları açıklarken en çok kullandığım sözcükler; “farkında olmak”, “düşünmek”, “araştırmak”, “bilincine varmak”. Bunlar, fikirlerinde esnek olabilen insanlar için mümkün görünen özellikler. “Sandığı” veya “inandığı” bilgilerin doğruluğuna körü körüne bağlı insanlar için biraz daha zor olabilmektedir. Hayat tarzını değiştirebilecek kadar değişikliğe açık ve cesur olmak gerekir. Aslında bir karar verip artık ondan vazgeçmemek gerektiği gibi bir mecburiyet de hissetmemek gerekir. Bu, karar vermek konusunda çekince yaratır. Bir süre denenebilir. Kendisine uygun görenler devam edebilir. Sonuçta bu bir seçimdir.

Vegan olmak, bitkisel beslenmenin en son aşaması değildir. Dünyada insan çeşitliliği çok olduğu için, algı, yorum ve kavrayış da o denli çeşitli olabiliyor. Bitkilere de zarar vermek istemeyen ve sadece tohum yiyen insanlar olduğu da duyulabilir. Bu tarz hassasiyetlerin araştırılması gerekir diye düşünüyorum. Bitkilerin sinir sistemi olmadığı için acı çekmedikleri biliniyor. Hatta birçok otun budandığında daha çok dirileştiği ve canlandığı bir gerçek. Bu bilgilerin yanında şu şekilde düşünmek gerekir diye düşünüyorum; acı çekip çekmediği tartışmalı olan varlıklara odaklanmaktansa acı çektiği kesin olan varlıklara acı çektirmemeyi önceliğe almak daha mantıklı olacaktır.

Az önce bahsettiğim uç örnekler olabildiği gibi, bilinen hali ile veganlığa ulaşmak adım adım yol alınan bir süreç. Genellikle gidilen yoldan bahsedecek olursak; öncelikle kırmızı et, sonra beyaz et, balık ve diğer deniz hayvanları bırakılarak et tüketimi bırakılmakta, sonrasında hayvanların ürünlerine sıra geldiğinde ise süt ürünleri ve yumurta bırakılmakta, sonra farkındalık arttıkça bal tüketimi bırakılmaktadır. Hayvanların ve hayvan ürünlerinin kullanılarak ve hayvanlar üzerinde deneyler yapılarak üretilen kıyafet ve diğer kullanım ürünlerinin bırakılması da genellikle bu sürecin sonlarında farkına varılan bir süreç. Bu teker teker bırakmaya çeşitli isimler veriliyor. Et yemeyip sadece hayvansal ürün tüketenlere vejetaryen, sadece süt ürünleri tüketip başka hiçbir hayvansal gıda tüketmeyenlere lakto-vejetaryen, sadece yumurta tüketip başka hiçbir hayvansal gıda tüketmeyenlere ovo-vejetaryen denilmektedir. Lakto, süt şekeri “laktoz” nedeniyle bu ismi alıyor. Ovo ise Latince “ovum (yumurta)” kelimesinden geliyor. Buna benzer şekilde her adımın farklı bir ismi var. Bunlar bana göre sadece geçici evreler. Bu nedenle üzerinde çok durmaya gerek yok. Bu yolda olanlar nasıl olsa farkındalık ve araştırmalar sonucu veganlığa geçeceklerdir.

Ben bir vegan olarak herkesin vegan olmasını öneren, bunu öncelikle kendi sağlıkları için öneren biriyim. Çevremde et tüketmeyi bırakamıyorum diyenlere süt ve süt ürünlerini öncelikle bırakmasını tavsiye ediyorum. Çünkü memeliler arasında bebekken kendi annesinin sütünü içip sütten kesildikten ve katı gıdaya geçtikten sonra başka bir memelinin sütünü içmeye devam eden tek memeli insandır. Her memelinin sütünde kendi yavrusuna uygun maddeler vardır. Diğer memelilere zarardan başka bir şey vermeyecektir.

Hayvanlar, ürünlerinin alınabilmesi için endüstri içinde üretiliyorlar ve normal yaşam sürelerinden çok daha kısa yaşayabilip ölüyorlar. Örneğin 20-25 yıl yaşayabilen bir inek, hamile kalıp (aynı insan annesi gibi hamile kaldığında süt üretir) sütü sağılıyor ve sütten kesilince tekrar insanlar tarafından suni bir şekilde hamile bırakılıp tekrar makineye takılıyor. Yavrularından sürekli ayrılan ve bunun stresini yaşayan ve üstüste hamile kalıp sütü uzun süreler sağılan inekler 5-6 yılda ölüyorlar. Buzağılar zaten hemen kesimhaneye gönderiliyor. Yani can olarak değil et olarak bakılıyor hepsine. 

Tavuklar da 20 cm’lik dar kafeslerde önden yem ve su verilip arkadan yumurta alınan bir yaşayan fabrika olarak görülüyor. Onlar da kısa sürede ölüyor. Arıların da kışın yemek için kendileri için ürettikleri balı insanlar alıyor.

Bütün bu sömürü düzeninin dışında kalmak müthiş bir şey. İnsanın ihtiyacı olan tüm besinler de bitkisel besinlerden elde edilebiliyor.

Çünkü yenilen hayvanlar (İnek, koyun, dana vb.) zaten bitkisel beslenen canlılar. İnek de güçlü bir hayvan, at da, fil de, goril de. Bu kaslı ve güçlü hayvanlar doğada meyve, sebze, ot yiyorlar, kaslılar ve dayanıklılar. Bir at durmadan saatlerce koşabiliyor. Filin ve gorilin karşısında durabilen hayvan çok az. Belgesellerde görülebileceği gibi bir aslan, kaplan veya çita ceylanın peşinden koşuyor, çok hızlı depar atıyor ama ceylan koşmaya daha uzun süre dayanabildiği için, aslan, kaplan veya çita bir süre sonra yorularak pes ediyor.

Karşılaşılabilen bir başka söylem de, “besin zinciri” kavramıdır. Güçlü hayvanın güçsüz hayvanı yemesi ile açıklanan bu doğal gerçek, insan için geçerli değildir. İnsan zaten güç anlamında hayvanlar arasında en güçlü konumda değildir. İnsan doğal olmayan yöntemlerle avlanır, hayvanı veya hayvanının ürününü yemeye hazır hale getirir. Hâlbuki doğal olan, insanın çıplak bir şekilde doğaya çıkması, bir ineği veya danayı elleriyle ve dişleriyle öldürmesi ve parçalaması; sonrasında da çiğ bir şekilde yiyebilmesi ve sindirebilmesidir. İnsanda bunları yapacak donanım yoktur. Yani hâlihazırda yaşanan, doğal bir sürecin sonucu değildir.

Vücudumuzun ihtiyacı olan tüm maddeleri dışarıdan alıyoruz. Hepsi bitkisel beslenme ile karşılanabilmektedir. Bunun bir istisnası B12 vitaminidir. B12 de doğada mevcuttur fakat bitkilerin doğal, tozlu, bizim deyişimizle toz toprak içinde ve pis hallerinde bulunur. Hayvanların da vücudu B12 üretmez ve otlarken dışarıdan alırlar. B12 vücutlarına geçtiği için insanlar da bu hayvanı yediklerinde B12 almış olurlar. Fakat insan narin bir yapıdadır. Hayvanlar gibi doğada hijyen kurallarını sağlamayan ortamlardan beslenirse zarar görecektir. Hayvanların otladığı alanlarda böceklere ve çeşitli zararlılara karşı ilaçlama yapıldığından B12 üreten bakteriler de ölmektedir. Bu nedenle hayvanların yemlerine B12 takviyesi yapılmakta, bu sayede o hayvanı yiyen insanlar da B12 almış olmaktadır. Hayvansal gıda tüketilse de tüketilmese de kan testi ile bunun gibi gerekli maddelerin seviyesine baktırıp buna uygun beslenme ve takviye kullanımına geçilmelidir. Çünkü hayvanların otladığı meralarda da bahsedilen nedenlerle B12 eksikliği olabilmektedir. Bu kullanımın dozu da kısa bir araştırma ile öğrenilebilmektedir. İnsanların yemesi için üretilen hayvanların etlerinden bazı besin maddeleri karşılanabilmektedir. Ancak o hayvanlar da bu besinleri yedikleri ile karşılamaktadır. Yani genel bir kural olarak hayvanı değil hayvanın yediğini yemek daha mantıklı olacaktır.

Vegan beslenme ile ilgili ilk akla gelen sorulardan bir diğeri de protein alımının nasıl olduğudur. Protein her türlü besinde çeşitli miktarlarda bulunan, aminoasitten oluşan bir biyomoleküldür. Bitkisel beslenme ile eksiklik yaşanması söz konusu bile değildir. Kaslarını geliştiren veganlar ve vegan profesyonel sporcuların kas yapımı için gerekli protein vücutlarında olduğu için kasları gelişebilmektedir. Yinelemekte fayda var, her beslenme biçiminde olduğu gibi bitkisel beslenme için de bilinçli bir beslenme gerekmektedir.

Hayvanların tat ve koku duyuları insanlardan daha keskindir. Kendisine uygun olmayan bir yiyeceği yemez. Hâlbuki insan gözün gördüğü her şeyi küçük parçalara ayırıp ağzına atabilir. Bu anlamda önüne gelen etin ne süreçlerden geçip önüne geldiğini de pek düşünmez. Et onun için lezzeti hoşuna giden bir maddedir sadece. Onun hayvan olduğunu biliyor olsa da tamamen bilincinde değildir. Bu nedenle “neden et yemiyorsun?” veya “şunun etini de mi yemiyorsun?” gibi sorulara karşılık olarak “ölü hayvan yemiyorum.” denildiğinde rahatsız olurlar. Hâlbuki sadece bir gerçekten bahsediliyordur ve bunun bilincine varmanın kıyısından bile geçmek insanları rahatsız eder. Burada Paul McCartney’in bir sözünü düşünmemiz lazım: “Mezbahaların camdan duvarları olsaydı kimse et yemezdi.”

Veganlık bilincinin ve hayat tarzının yeni bir kavram olduğu ve yeni bir moda olduğu söylemleri ile karşılaşılabilir. Bunun için eskilerden bazı tanınmış isimlerden bahsetmek istiyorum. Pisagor, et yemezmiş ve vejetaryen ismi kullanılmaya başlamadan önce vejetaryenliği anlatmak için “Pisagor diyeti” ifadesi kullanılmaktaymış. Et yemeyen bazı tanınmış isimler; Socrates, Platon, Pisagor, Seneca, Aristoteles, Cicero, Leonardo da Vinci, Albert Einstein, Alexander Von Humboldt, Thomas Edison, Nikola Tesla, Charles Darwin, Isaac Newton, Francis Bacon, Henry Ford, Martin Luther King, Franz Kafka, Leo Tolstoy, Voltaire, Montaigne, Shakespeare, Mark Twain, George Bernard Shaw, Mahatma Gandi, Konfüçyüs, Johann Wolfgang Von Goethe, Benjamin Franklin, Antoni Gaudi, Brigitte Bardot, Jim Carrey, Richard Gere, Shania Twain, Bryan Adams, Alanis Morisette, Rachel McAdams, Steve Jobs, Christian Bale, Paul McCartney, Ringo Starr, Anne Hathaway, futbolcular Hector Bellerin, Chris Smalling, Sergio Aguero; sörf şampiyonu Tia Blanco; tenis oyuncuları Serena ve Venus Williams, Novak Djokovic; Formula-1 pilotu Lewis Hamilton; vücut geliştirme sporcusu Barny du Plessis; Milli Buz Hokeyi oyuncusu Başak Demirkol; dağcı Kerem Daşçıkaran.

Bu isimler, dünyaca ünlü isimler. Dünya çapında çok daha fazla ve çeşitli sektörlerden vejetaryen ve vegan var. Kısa bir araştırma ile hepsinin ismine ulaşılabilir.

Dünyada birçok şiddete karşı fikirler, felsefeler, anlayışlar var. Bunların en köklü ve önemlilerinden birisi “Ahimsa şiddetsizlik ilkesi”dir. Birçok doğu inanç sistemine etki etmiştir. “Şiddete başvurmama, saldırmama, zarar vermeme” anlamına gelir. Buna göre, insanlar barış içinde yaşamalı, bir canlıya zarar vermemelidir. Bu felsefe, birçok dini ve geleneği etkilemiştir. Veganlık ile aynı görüşte olduğu için incelenmesi gereken bir felsefe olduğunu düşünüyorum. İnsan ve hayvan öldürmeye eşit derecede karşı olan Maniheizm felsefesi de incelenebilir.

Vegan beslenmenin, diğer adıyla bitkisel beslenmenin, sağlıklı bir beslenme şekli olduğu bilimsel araştırmalarla kanıtlanmıştır. Bu beslenme düzeninde yüksek lif, yüksek antioksidan içeren besinlere daha fazla yer verilmekte ve hayvansal gıdaların getirdiği yüksek yağ ve kalorinin olumsuz etkilerinden uzak durulmaktadır. Tek başına bitkisel beslenme sağlık için yeterli değildir. Veganlığın temellerinden birisi olan “sağlık” söz konusu olduğunda, yenilen içilen her şeye dikkat etmek gerekir. Herkesin bildiği gibi sağlıklı bir beslenme için, un, tuz, şeker ve yağdan uzak durmak, olabildiğince minimum tüketmek gerekir. Bütün gün bitkisel beslenmeye uygun ve un, su, tuz, yağ ve sebzeden yapılmış sebzeli börek yenilse ve hareketsiz kalınsa sağlık tehlikeye girecektir. Bu nedenle dengeli beslenmek gerekmektedir. Sağlıklı yiyecek ve içecekleri öğrenip hepsinden azar azar tüketmek, vücudun ihtiyacı olan her vitamin, mineral, karbonhidrat, protein ve yağa ulaşmayı sağlayacaktır. Doktor kontrolleri aksatılmadan yürütülecek vegan yaşam tarzının içerdiği sömürüsüz, doğaya olabildiğince zarar vermeyen, sağlıklı bir hayat için ayrıca, stresten uzak hareketli bir yaşam tarzı, egzersiz, düzenli ve kaliteli uyku gibi etkenleri de hayata dâhil etmek gerekir. Kendini gerçekleştirmek olarak tanımlanan, bir amacı olan hayat; doğaya zarar vermeden, kendi sağlığı için de en doğrusunu yapmanın verdiği farkındalık, huzur ve tamamlanmışlık hissiyle daha fazla anlam kazanabilmektedir.

Tabiat rotasında bir yeniden varoluş hikayesi: Şerivan Tutuş | Köklerin Göçü

0

Şerivan Tutuş, 3. kişisel resim sergisi “Köklerin Göçü” ile Çankaya Belediyesi Zülfü Livaneli Kültür Merkezi’nde sanatseverlerle buluştu. Mustafa Doğan’ın küratörlüğünde düzenlenen sergi 2-20 Haziran tarihleri arasında ziyarete açık.

İlk kişisel resim sergisini Mart 2023’te Ankara’da açan sanatçı, profesyonel iş yaşamının da etkisiyle “göç” kavramı üzerine düşünmeye başladı. Tutuş, yaşamı göç ile şekillenen kişilerle temas kurdu ve bireysel hikayelerinde göçün etkilerini gözlemleme fırsatı buldu. 

Tutuş, sadece dokunduğu öykülerle değil, kendi yaşam serüveni ve yolculuğu ile de kökünden kopmuş olmanın izini sürüyor.

İstanbul‘da yoğun ilgi gören sergi hakkında konuşan Tutuş, serginin hikayesini şöyle aktardı: “Göç’ü anlatmak için belki takvim sayfalarında kaybolmak gerekiyordu önce. Ama ben tabiatı kendime rota edinerek göçle yeniden varoluşu tercih ettim. Beyin göçü, İşçi göçü, Mevsimlik Göç, Sürekli Göç, Zorunlu Göç… Bu hikayeler binlerce rengin bir araya gelmesiyle ortaya çıktı.’’

22 resim ve tabii 22 hikayeden oluşan sergide bir de tatlı sürpriz var. Tutuş sergiye gelen insanları da hikayeye ortak etti, sanatseverler kış uykusundaki bir ağacı renklendirdi, böylece sanatın o renkli dünyası baharı getirdi bir ağaca…

“Köklerin Göçü”

Ben bir çam ağacıyım…

Kokusunu tanıdığım ve doğduğumdan beri köklerimin sımsıkı sarıldığı topraktan uzaktayım. Ben, Anadolu’dan başlayıp tüm dünyaya yayılan göçün bir parçasıyım.

Ben bir çam ağacıyım…

Başka nereye gider, nerede kök salarım ki? Dallarıma kuşlar başka nerede konar? Kozalaklarım başka hangi topraklarda tutunabilir ki?

Ahh, sorular!

Belki de her şey sizinle başladı. Ben kimim? Benim köklerim nerede? Neden buradayım?

Göçüm sorularla devam ediyorken ben sadece ait olmayı tekrar hissetmek istiyorum. Köklerim tekrar suya kavuşabilecek mi? Ya gittiğim yerde toprak beni kabul etmeyip köklerimi kırarsa? Toprağın, köklerimi kabul etmesi için daha ne kadar yolum var?

Bir anda karşıma çıkan başka çam ağaçlarının görkemiyle büyüleniyorum. Onları rahatsız etmemek için kıyıda köşede bir yer buluyorum. Toprak ananın özlediğim o tanıdık kokusu içime doluyor. Belki de o kadar zor olmaz yeni bir yuva bulup kabullenilmem.

Kafamı kaldırıp gökyüzüne bakıyorum. Geldiğim yere ne kadar da benziyor. Güneş, bütün renkleriyle gökyüzüne doğarken acaba ben bu renk sarmalının neresindeyim? Başımı indirip ormana tekrar baktığımda binlerce rengin hep beraber ışık saçarak dans ettiğini görüyorum.

Ben de o ışığın bir parçası olduğum için mutluyum. Artık kaygılanmaya gerek yok. Ve artık hangi renk olduğumun da bir önemi yok.

Şunu anlıyorum ki nereye gidersem gideyim köklerim hep benimle…

Yeter ki renklerle köklerimi aydınlatayım.

Ey sonsuz ışık!

Kendimi sonsuzluğuna emanet ediyorum.

Renklerin dansında buluşmak üzere…

İşçiden işçiye uzanan bir dayanışma köprüsü: İşçi Yaşamı ve Hakları Vakfı | İşçi Mahallesi

İşçi Yaşamı ve Hakları Vakfı gönüllüleri ile işçi hakları mücadelesini, vakıf gönüllülerinin çalışmalarını, kazanımlarını ve dayanışmayı konuştuk. İşçi mahallesi ismi ile vakfın yayın organı olma işlevini üstlenen internet sitesinde çok çeşitli bilgiler, adeta keşfedilmemiş bir cevher madeni gibi bizi bekliyor. Tüm emekçileri 4 Haziran’da İstanbul’da gerçekleştirilecek olan Haklarımızı Konuşuyoruz başlıklı etkinliğe davet ediyor ve sizleri emek üzerine söyleşimizle baş başa bırakıyoruz:

Yola çıkarken “Bu yaşamak telaşında hiç denenmeyeni, hiç yapılmayanı değil en çok yapılanı, en çok lazım olanı yapmak istiyoruz: Üretmek ve paylaşmak. Yaşadığımız haksızlıkların üzerine birlikte gidip, ürettiklerimizle, biriktirdiklerimizle birbirimize güç vermek istiyoruz. Birbirimize dokundukça güzelliğin, dayanışmanın ve yardımlaşmanın, neşenin, umudun, büyüdüğünü, adaletsizliklerin, hüznün, kederin, sorunların küçüldüğünü görmek istiyoruz” demişsiniz. İşçi Yaşamı ve Hakları Vakfı’nın kuruluş gayesini, amacını ve öyküsünü paylaşabilir misiniz?

Bu fikir ilk ortaya çıktığında her sektörden güvenceli- güvencesiz milyonlarca işçinin, binlerce yıllık mücadeleleriyle ve yasalarla güvence altına alınan haklarıyla donatılmış, patronlar karşısında bu kuşanmayla güçlenmiş olmalarının ne kadar önemli olduğunu düşünüyorduk. Buna emek mücadelemizin toplamı açısından baktığımızda sınıf çalışmalarının daha fazla yapılmasına her yerde, ne kadar çok ihtiyaç olduğunu fark ediyorduk. Ve etrafımızda mavi- beyaz yaka ayrımı olmaksızın işçilerin haklarını daha fazla bilmeleri, sahiplenmeleri ve önlerini bu haklarıyla açmaları gerektiğini düşünüyorduk. Bir işyerinde çalışırken en temel işçilik haklarının en asgari seviyelerde bile bilinmesinin pek çok hak kaybının önüne geçilebileceğini görüyorduk. Bu ihtiyaçtan yola çıkarak sınıf dayanışmasının ve mücadelesinin hem farklı mücadele örgütleriyle hem de farklı örgüt formları ve yöntemleriyle güçlendirilmesi gerektiği düşüncesiyle hareket ettik. Siyasal ve sendikal olarak kazanılmış bir mücadele tarihine, bizler de kendi deneyim ve bilgilerimizle, birikimimizle bir nebze de olsa katkı koyabileceğimizi düşündük. Ve işçilere haklarını anlatmanın, onların haklarını bilmelerini sağlayacak çeşitli araçlar geliştirmenin yollarını aradık. Bunu sağlayacak bir örgütlenmeye ihtiyaç duyduk. İşte tam da bu sebeple hiç denenmeyi, hiç yapılmayanı değil en çok yapılanı ve en çok lazım olanı yapmaya karar verdik. Ve işçi haklarının daha fazla işçi tarafından bilinir olmasını sağlamak için böyle bir çalışma yapmak için kolları sıvadık. Bu amaçla İşçi Yaşamı ve Hakları Vakıf Girişimiyle yeni bir oluşum başlattık. Oluşumumuz 2020’de 1 Mayıs’ın hemen ön günlerinde kendini deklare etse de biriktirerek ilerlemenin önemine inandığımızdan hala yeni bir oluşum olarak yolun başında olmanın heyecanını taşıyoruz. 3 yıldır bir yandan bize ulaşan işçilere temel haklarını anlatmak için etkinlikler ve toplantılar düzenliyor, bir yandan da daha geniş bir işçi kesimine ulaşmak için çalışmalar yapıyoruz.

“İşçi Mahallesi” söylemi bir metafor olarak sizler için ne ifade ediyor?

İşçi Mahallesi işçiden işçiye uzanan bir dayanışma köprüsüdür. İşçinin sözünün kurulduğu, hakkının savunulduğu, sesinin duyulduğu bir mahalledir. İşçi Mahallesi yaşadığı hak kayıplarına karşı yan yana durmayı seçen, mücadelelerle kazanılmış haklarını korumaya ve geliştirmeye çalışan, bir kuruş hakkını bile patronlara bırakmayı reddeden bir işçi birliğidir. Bu mahallede işçiler ve onların aileleri, çocukları ve onlarla dayanışma içerisinde olmak isteyen herkes vardır. Ve haklarını arayan tüm işçilere açıktır. Antikapitalizm bizi bu çalışmada buluşturan, ortaklaştıran en önemli başlıklardan birisidir.

Biz bu çalışmaya başladığımızda Dünya çapında bir salgının hepimizi ama en çok da emekçileri tehdit ettiği günlerden geçiyorduk. Pandeminin belirsizliklerle dolu olduğu o günlerde en dezavantajlı kesim olarak işçiler toplumun geneli görece daha konforlu bir şekilde “evde kal” çağrılarıyla korunabilmişken, işçiler üretime hiç ara vermeden çalışmak zorunda kalmışlardı. Evden çalışan kesimlerde mesai saatinin ortadan kalkmasıyla çalışma yaşamının en esnek haliyle ve zorluklarla karşılaşmışlardı. Bu süreçten en fazla etkilenen kesimlerin çalışmak zorunda bırakılan, ya da işsiz kalan ama her ikisinde de geçim derdinde yorulanlar olduğunu görmüştük. Yok sayılanlar, gözden çıkarılanlar yani.

En somut haliyle ve ilk elden ulaşmamız gereken kesimin, zorla ücretsiz izne çıkarılanlar, yıllık izin hakları ellerinden alınanlar, işten haksız bir şekilde atılanlar, ücreti ödenmeyenler, kalabalık yemekhanelerde yemek yemeye zorlananlar, hiçbir tedbir alınmadan, koruyucu önlem olmadan çalıştırılanlar, mobbinge uğrayanlar, inşaatlarda, fabrikalarda ölümle burun buruna ekmek kavgası verenler, hakaret edilenler, sesini duyuramayanlar olduğunu düşündük ve onlara ulaşmak istedik. İşte tüm bu zorlukları yaşayan işçileri mahallemizin çatısı altında birlikte haklarımızı öğrenmeye, haklarımız için de birlikte mücadele etmeye, buluşmaya çağırdık. Yaşamı ve haklarımızı çoğaltmamızın adresini “İşçi Mahallesi” olarak tanımladık.

Türkiye’de emek hareketinin durumunu, sendikalar ve sınıf örgütlenmelerini nasıl görüyorsunuz?

Emek hareketimiz ne kadar güçlü olursa, ne kadar çok sayıda sendika ve sınıf örgütlenmesi varsa o kadar iyi. Çünkü patronlar çok güçlü. Haklarını bilmeyen işçiler ise zayıf ve korunaksız. İşçilerin öz örgütleri olan sendikalarda toplu mücadeleler vermesinin yanında, bir işyerinde yalnızken de patron karşısında haklarını savunacak ve hak ihlallerini önleyebilecek donanıma sahip ve hazırlıklı olması ise çok önemli.

Türkiye siyasi ve emek hareketinin geçmişine baktığımızda işçi sınıfımızın çok görkemli bir mücadele tarihi olduğunu görürüz. 15- 16 Haziranlardan Büyük Madenci yürüyüşüne, Kavel direnişinden Tekel’ e kadar bu mücadele deneyimlerinin bugünlere aktarılması ve işçi sınıfı mücadelelerinden süzülüp gelen haklarımızın yasalar kapsamında korunması da aynı zamanda hepimizin bir görevi. Kazanılmış haklarımızın çarçur edilmesine izin verilmemesi ve ilerletilmesi, geliştirilmesi toplamda bir bütün olarak emek hareketinin üzerine düşen en önemli görevlerdendir. Bu görevlerin üstesinden gelmek ise güçlü bir sendikal hareket ve emek mücadelesiyle mümkün.

Türkiye’de her yıl açıklanan sendikal örgütlenmelerin niceliğine baktığımızda bu oranın giderek daha fazla düştüğüne tanık oluyoruz. İşçi sınıfı içerisinde örgütsüzlüğün bu şekilde yaygınlaşmasında neolibrealizm ile kayıtsız, güvencesiz, esnek çalışma biçimlerinin artmasının etkisinin olduğunu görmekteyiz. Bununla birlikte günümüzde mevcut sendikalara duyulan güvensizliğinde bunda payının olduğunu düşünüyoruz. Sendikalara duyulan güvensizliğe işçilerin birbirine güven duymaması da eklenince ortaya işçiler açısından daha olumsuz bir tablo çıkıyor. Sermaye kesimleri ortak çıkarlarını savunurken her türlü örgütlülüğü sağlayabiliyorken işçi ve emekçi kesimlerin bu görkemli mücadele tarihine rağmen günümüzde hakları konusunda daha az talepkâr olması ve güçsüz olması, örgütlenmeden uzak durması daha fazla kafa yormamız gereken de bir olgu olarak karşımızda duruyor. Bizlerin de bu yan yana gelişleri, dayanışmayı ve haklar mücadelesini büyütmek için daha fazla çalışmayı sağlamamız gerekiyor.

Türkiye’de çalışanların çalışma yaşamından kaynaklanan en önemli sorunları sizce nelerden oluşuyor. Vâkıfa yapılan başvurularda en çok hangi sorunlar öne çıkıyor?

Türkiye’de çalışma yaşamına ait sorunlar çok çeşitli başlıklarda karşımıza çıkıyor. Ayrıca işçilerin haklarını bilmemesi bu sorunların yarattığı sonuçları daha ağır hale getirebiliyor. Bizim vakfa gelen başvurularda en çok karşılaştığımız sorunların başında haksız biçimlerde işten çıkarmaların yaşanması geliyor. İşten çıkarmalar karşısında patronların ikame imzalatması ya da istifaya zorlaması halinde haklarını alamayan işçilerin bizlere başvurduklarını görüyoruz. Sendikaya üye olmak da en başta gelen işten çıkarılma sebepleri arasında. Ancak işverenler işten çıkartırken Kod 29, Kod 46 gibi fason sebepler üreterek sendika düşmanlıklarını gizlemeye ve yaptırımlarından korunmaya çalışıyorlar. Haksız fesih durumlarıyla karşılaşan işçiler kendilerini yalnız ve çaresiz hissetmemeliler. Böyle bir durumda hak kayıplarının önüne geçebilirler. Bir diğer sorun ise çalışma esnasında uğradıkları ayrımcılıklardır. Usulsüz olarak yer ve birimlerinin değiştirilmek istenmesi, örneğin bunlardan bir tanesi. İşten çıkarmak istedikleri işçileri bu yöntemle baskı ve mobbinge uğratabiliyorlar.

Ücretlerin düşük, çalışma koşullarının ağır, çalışma sürelerinin uzun olması aldığımız diğer başka başvuruların konusu oldu.

Bir diğer başvuru sebebi de ücret eşitsizlikleri oluyor. Kadın işçilerin bu konuda başvuruları oldu. Bir de vakıf üniversitelerinde çalışan akademisyenlerin ücret eşitsizlikleri ile ilgili güncel sorunlar yaşadıklarını biliyoruz.

Vakfımız İstanbul’da Bakırköy ilçesinde. İşçiler isterlerse yüz yüze, isterlerse sosyal medya adreslerimiz üzerinden bizlere ulaşabiliyorlar. Sorularını sorabiliyorlar.

Bugüne kadar yaptığınız çalışmalardan ve ileriye yönelik faaliyet planlarınızdan, hedeflerinizden bahseder misiniz?

Bizim çalışmalarımızın temelinde işçi haklarının daha fazla işçi tarafından bilinir hale gelmesinin sağlanması var. Bununla birlikte işçilerin yalnız kaldıkları anlarda dahi tek başına haklarını savunacak bir donanına sahip hale gelmelerini sağlamak var. Bu bakımdan temel işçi hakları ile ilgili etkinlikler yaptık şimdiye kadar. Bunun yolu da başlangıçta elbette bu işçilere ulaşmaktan geçiyor. Kendimizi anlatmak, daha fazla sayıda işçi tarafından tanınır hale gelmek, tanıtımımızı yapmak, propaganda çalışmaları yürütmek gerekiyor. İşçi havzalarında, atölyelerde, işyeri önlerinde bu konuda çeşitli propaganda çalışmaları yürüttük. Sosyal medya çalışmaları yaptık. Çeşitli bölgelerde el ilanları dağıttık.

Çeşitli başlıklarda ve tarihlerde “haklarımız nelerdir” kapsamında hem zoom üzerinden hem yüz yüze buluşmalar organize ettik. Bu başlıklar kişisel verilerin korunması kapsamındaki haklarımızdan, vakıf üniversitesi akademik ve idari çalışanlarının hakları, tekstil işçilerinin sorunlarından inşaat işçilerinin sorularına kadar farklı sektörlerden gelen işçilerin hakları ile ilgili başlıklar oldu.

Yürüttüğümüz bu çalışmalarla birlikte sokakta da bir ayağımızın olmasını çok önemsiyoruz. Bunun için işçi eylem ve grevlerindeki dostlarla yan yana gelmeye çalıştık. Bu kapsamda örneğin direnişlerini kazanımla sonuçlandıran Lila Kâğıt işçileri, Farplas işçileri ile grevdeki Bakırköy Belediyesi işçilerinin direnişlerini ziyaret ettik.

Elbette daha kapsamlı ve daha farklı çalışmalar da yapmak istiyoruz. İşçi Mahallesi işçilerin kendi içinde paylaşımı büyüttükleri ve hakları için birlikte mücadele ettikleri bir mecra. Dolayısıyla işçiden işçiye uzanan bir köprü. Önümüze koyduğumuz en önemli hedeflerden birisi de bu dayanışma kültürünün gündelik hayatlarında daha fazla yer bulması ve işçiden işçiye ulaşması. Örneğin işçi çocuklarının eğitim olanaklarına kadar dayanışmanın yaygınlaşması.

Kadın işçilerin işe alınırken, çalışırken, ücret alırken yaşadığı ayrımcılıkları biliyor, tanıyor ve bunların yaşamlarımız üzerindeki etkilerini azaltmak için yan yana ve dayanışma içerisinde olmak istiyoruz. Şiddet, taciz- tecavüz ve ayrımcılıkların önüne kolektif bir çaba ile geçmek istiyoruz.

İşçi Mahallesi olarak işçilerin yaşamları ve hakları ile ilgili olan meselelerde onların yanında ve onlarla birlikte çalışıyoruz.  İşçilerin haklarının sonuncu sıralarda geldiği bu düzende emeğin değerinin bilinmesi için biz de çalışmalarımızla emek hareketine katkı sunmak istiyoruz.

Vakfın gönüllüleri ne gibi çalışmalar yapıyor?

Gönüllülerimiz hukuk eğitimleri, tanıtım ve propaganda, sosyal medya gibi çeşitli alanlarda kim hangi çalışmaya katkı sunmak isterse orada görev alıyorlar. Örneğin vakfımızın gönüllü avukatları hukuk çalışmaları yapıyorlar. Düzenlenen etkinliklerde haklar konusunda sunumlar gerçekleştiriyorlar. Gönüllülerimiz saha çalışmalarına katılıyorlar.

Şu an hemen önümüzdeki günlerde, 4 Haziran’da gerçekleştireceğimiz “Haklarımızı Konuşmak İçin Buluşuyoruz” adlı etkinliğimiz için çalışıyoruz.

4 Haziran’da gerçekleştirilecek olan “Haklarımızı Konuşuyoruz” etkinliği neleri kapsıyor, bu çağrı kimlere yapılıyor?

Bu buluşmada da yine haklarımızı konuşacağız. Kıdem hakkımızdan işe iade hakkımıza, sendikal haklardan doğum izni gibi en temel işçilik haklarımıza kadar soruların sorulacağı, deneyimlerin aktarılacağı, sorunların konuşulacağı ve çözüm önerilerinin sunulacağı bu etkinlikte çağrımız mavi ya da beyaz yaka ayrımı olmaksızın, farklı sektörlerde çalışan tüm işçilere. EYT yasasıyla pek çok sorunla yüz yüze bırakılan emeklilere, ücret eşitsizliğine uğrayan kadın işçilere, haksız bir şekilde işten çıkarılan işsizlere oldu.

AKP’li yıllarda çocuk V: AKP’nin çocuk algısı

AKP’li 21 yılda çocuk ve eğitim alanında yaşananları toparlamaya çalıştığımız yazı serisinin sonuncusu AKP’nin çocuk algısı üzerine. Çocuk algısı, çocuk ve eğitim alanında söylenenler, 21 yıllık çöküşün en belirgin örneklerinden bahsedeceğimiz bu son yazıda “Ne yapacağız?” sorusuna da cevap aradık.

AKP’li geçen 21 yılda özellikle eğitim alanında köklü değişiklikler yapıldığını biliyoruz. Eğitim, iktidarın kendi politikalarıyla şekillenecek bir nesli yaratmak için kullanabileceği en güçlü araç. AKP bu aracı ilk iktidar olduğu dönemden başlayarak yavaş yavaş ve devamında köklü hamlelerle kendi istediği şekilde biçimlendirmeye çalıştı.

Eğitimde değişmeyen tek şey okullarda kullanılan sıra ve masalar olarak kaldı. Müfredattan sınav sistemlerine, din derslerinden eğitim yıllarına, öğretmen olma koşullarından cemaatlerle işbirliğine kadar uzun bir yol katedildi. ‘Kindar ve dindar’ bir nesil yetiştirme arzusunda olduğunu söyleyen Tayyip Erdoğan ve onun izinden giden hükümetinin yıllar içinde yaptığı onlarca yanlış davranış ve söylediği onlarca yanlış söz, yapılmaya çalışılan kanunlar ve eğitim sistemindeki değişiklikler iktidarın çocuklara olan bakışının ne kadar tehlikeli ve yanlış olduğunu ortaya koydu.

AKP’li yıllarda itaatkar, özne olmayan, ‘hata’ yaptığında cezalandırılması gerekenler olarak görülen çocuklar; gelişimsel, psikolojik ve sosyal olarak iyiliği düşünülmeyenler olarak bir kenara itildi. Sadece eğitim denince akla gelen çocuklar, çocukları görmeyen çocukları yalnızca şov aracı olarak kullanan bir iktidarın eline kaldı. Pandemi, deprem gibi tüm toplumu etkileyen olaylar sonrasında ilk vazgeçilen, takip edilmeyen ve yok sayılanlar yine çocuklar oldu.

İstismar ve çocuk yaşta evlilikler

Ensar Vakfı’nda yaşanan çocuk istismarı sonrasında dönemin Aile Bakanı Sema Ramazanoğlu’nun “Buna bir kere rastlanmış olması hizmetleri ile ön plana çıkmış bir kurumumuzu karalamak için gerekçe olamaz” demesi aklımıza kazındı. Bu ülke sınırlarında yaşayan her çocuktan sorumlu olduklarını hatırlatmak zorunda kaldığımız iktidar bununla da yetinmedi ve bakan, hakkında çocuk ve kadın istismarını önlemede ihmali bulunduğu iddiasıyla verilen gensorunun reddedilmesi sonrasında kendisini tebriğe gelen AKP’li vekillerin tebriğini gülerek aldı.

Diyanet Vakfı’nın hazırladığı ‘İlmihal’ kitabında ergenliğe girmemiş çocukların evliliğine ilişkin “Ergenlik biyolojik olgunluğu ifade eder. Bu da insandan insana göre değişir” ifadeleri yer aldı. Diyanet’in benzer açıklamaları farklı zamanlarda tekrar etti. Depremle birlikte evlat edinme koşullarının kolaylaştırıldığı ve çok fazla başvurunun yapıldığı sırada Diyanet, “Dinimizde kimsesiz çocukların bakım ve gözetilmesi tavsiye edilmiş olmakla birlikte hukuki birtakım sonuçlar doğuran bir evlatlık müessesesi kabul edilmiş değildir. Buna göre, evlat edinenle evlatlık arasındaki bu ilişki sebebiyle bir evlenme engeli doğmadığı gibi, evlatlığın kendi öz anne babasının yerine, evlat edinenlerin nesebine kaydedilmesi de caiz değildir. Ayrıca evlatlık olarak büyütülen çocukla, evlat edinenler arasında birbirlerine mirasçı olma hakkı da söz konusu değildir” dedi. Bunun üzerine eleştiri alan ve yanlış anlaşıldığını dile getiren yetkililer, çocuk yaşta evlilik ve istismar gibi durumların dinen önünü açan açıklamalarıyla yıllardır sahnede söz alıyor.

Çocuk istismarı yasası

2016’da Meclis’te kurulan Boşanmaların Önlenmesi Komisyonu, hazırladığı raporla, çocuk istismarcısının tecavüz ettiği çocukla 5 yıl boyunca ‘sorunsuz’ ve ‘başarılı’ bir ‘evlilik’ sürdürmesi halinde denetimli serbestlikten yararlanmasını öneriyordu. Çocuklara cinsel istismar suçlarında mağdur ve failin evlenmesi halinde, cezanın ertelenmesini ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını öngören düzenleme birkaç kez meclise getirilmiş ve dönemin adalet bakanı Bozdağ, “Düğün yapılmış, dernek yapılmış, gelmişler, hediyeleri takmışlar, resmen evlenmişler” ve “küçüğün rızası” diyerek önergeyi savunmuştu.

Çocukların can güvenliği

Recep Tayyip Erdoğan kolluk kuvvetlerinin ölümüne sebep olduğu çocuklar için şöyle dedi: “Güvenlik güçlerimiz, çocuk da olsa kadın da olsa kim olursa olsun gereğini yapacaktır.” Meclis Milli Eğitim Komisyonu üyesi ve AKP milletvekili Ahmet Hamdi Çamlı, yeni müfredatın içeriğinde yer alan cihat kavramı için “Cihat bilmeyen çocuğa matematik öğretmenin faydası yok” dedi. Şu anki Aile Bakanı Derya Yanık, 6 Şubat depremi sonrası çocukların cemaat evlerine gönderildiği haberleri üzerine “Bizim Menzil Cemaati’ne ya da x, y, z herhangi bir yere verecek bir çocuğumuz yok ama insanlar kendi çocuklarını diledikleri yerde bulundurabilirler, buna da karışacak halimiz yok” açıklamasında bulundu. Bakan, çocukların güvenliğinin aileden bile önce devlet tarafından sağlanması gerektiğinden bihaber bu açıklamasıyla hafızamızda yer edindi.

Her 23 Nisan’da aynı tutum ve davranışlar

Tayyip Erdoğan’ın bu 23 Nisan’da depremden etkilenen çocuklarla yaptığı devir sırasında Enerji Bakanı koltuğuna oturan çocuğa “Bu muhalefet, bizim dilimizden anlamıyor ya” dedi. Çocuk kendisini anlamayarak “Nasıl yani?” diyerek cevap verdi.

Bakan Derya Yanık’ın bir önceki 23 Nisan’da koltuğunu devrettiği çocuğun aslında koruma altında olduğu ve bakanın çocuğu ifşa ettiği yetmezmiş gibi bir de “Tabii Ramazan olduğu için bir şey ikram edemedik. Ramazan’dan sonra aynı evde, koruma evinde kaldığı beş arkadaşıyla birlikte bize misafir olarak gelecek. O zaman çikolata ve çay hakkımızı kullanacağız” diyerek, çocuklara tek bir dini dayattığı bu şov, siyaset için hiçe sayılan çocuklara bir başka örnek oldu.

Yine bir 23 Nisan ve yıl 2014. Başbakan bu sefer Ahmet Davutoğlu. Koltuğunu devrettiği çocuğa muhalefet partileriyle ilgili bir soru gelmesi üzerine çocuğun kulağına eğilen Davutoğlu, “Bol keseden atıyorlar” dedi.

Çalışmak zorunda kalan çocuklar

Gelelim önceki dönem Milli Eğitim Bakanı olan Ziya Selçuk’a. Bir Türkiye gerçeği olan mevsimlik işçi çocuklar için çözüm aramak yerine tarlada karşılaştığı çocuğa kitap veren bakan, karşılığında domates aldı. Çocuk işçiliği ile mücadele etmek yerine çocuk işçiliğini meşru hale getiren uygulamalar ve düzenlemeler ile iktidarın çocuklara bakışı bir kez daha ayyuka çıkmış oldu.

İktidar eliyle istismar

Tayyip Erdoğan’ın çocuk algısının yansımalarını deprem bölgesinde bulunan çocuklar üzerinde de gördük. İktidarda bulunduğu 21 yılın her döneminde çocuklarla ilgili yanlış algısına şahit olduğumuz Erdoğan, en son 9 Şubat’ta Gaziantep ziyareti sırasında özellikle böylesi bir dönemde en çok hassasiyet kurulması gereken çocuklara para verdi. Yine deprem bölgesi Adıyaman’da konuşma yapan Erdoğan’ın kürsüsü önüne çocuklar dizildi, Ulaştırma Bakanı Adil Karaismailoğlu ise bu çocuklardan birinin şapkasını çıkararak kafasını kameralara çevirdi.

Daha önceki yıllarda, Rize’de bir açılış konuşmasının kurdele kesimi sırasında bulunan çocuklardan birinin kurdeleyi önden kesmesiyle Erdoğan çocuğun kafasına mikrofonla vurdu. Durup bir düşünelim sorun bir çocuğun kurdeleyi önden kesmesi mi yoksa çocukları oraya dizerek görüntü verenlerde mi? Yine başka bir konuşmasında Tayyip Erdoğan, mikrofonu bir çocuğa verdi ve çocuk da Kemal Kılıçdaroğlu’na hain diyerek Erdoğan’ı sevdiğini söyledi. Arkasında duranlar ise buna gülerek ve bu söylemlerden hoşnut olarak onu dinledi.

Gençler de nasibini aldı

Yurt sayıları ve kapasite yetersizliğine ilişkin eleştirileri ve öğrencilerin tepkilerini provokasyon olarak niteleyen Erdoğan, “Rakamlar apaçık ortadayken her kim yurtlar üzerinden, yurt kapasitesi üzerinden başka ülkeleri örnek göstererek bizi eleştiriyorsa ya cahildir ya art niyetlidir ya da öğrencilerimizi tahrik etmeye çalışan bir provokatördür” ifadelerini kullandı. Dönemin Milli Eğitim Bakanı Ziya Selçuk ise bir konuşmasında şöyle dedi: “Herkes üniversiteli olmak zorunda değil. Sen ağa ben ağa, bu inekleri kim sağa?”

Öğretmenler de nasibini aldı

Ziya Selçuk’un bir de öğretmenlere sözü vardı: “Öğretmenlerin maaşı Milli Eğitim’e yük.” Daha sonra yanlış anlaşıldığını söyleyen bakan, “Öğretmenlerin bu konuda kalpleri kırıldıysa bir kahve içerek gönüllerini alırım” dedi. Ziya Selçuk gibi öğretmenlere laf eden bir diğer bakan ise Necdet Tekin’di. Kendisi “Öğretmenler isterlerse kendilerini yaksınlar, yine de yapacak bir şeyimiz yok” dedikten sonra sözlerini, “İsterlerse bordrolarını yaksınlar” şeklinde değiştirdi.

Benzer bir diğer tutum ise intihar eden öğretmenlerin ardından yine dönemin eski Milli Eğitim Bakanlarından Nabi Avcı tarafından sarf edilmişti: “Teknik tabiri nedir bilmiyorum ama bunu bile söyleyip söylememekte tereddüt ediyorum ‘Gösterişçi intihar eylemi’ diye bir sendromdan bahsediliyor. Aslında niyeti olmadığı halde etrafında ilgi uyandırmak veya ilgi çekmek veya isteklerinin yerine gelmesini sağlamak amaçlı.”

Yakın zamanda yapılan engelli öğretmen atamasında bulunan Erdoğan, tören sırasında bir engelli öğretmene “Ama sen pek engelliye benzemiyorsun, engelli misin?” diye sordu.

Bir Milli Eğitim Bakanı düşünün…

Bir Milli Eğitim Bakanı düşünün, liyakatsiz atamaları kabul ediyor. Kendisi Ziya Selçuk. 2018 yılında yapılan atamaları, 15 Temmuz’a bağlayan Bakan Selçuk, “Türkiye o dönem kendisini savunmak ile meşguldü” diyerek kendini aklamaya çalışıyor.

Bir Milli Eğitim Bakanı düşünün, idaresinden sorumlu olduğu okullarla iletişimi yok, kendisi şu anki Bakan Mahmut Özer. Pandemide okullara para yardımı yapıldığını ama okulların harcamadığını söyleyip velilere çağrı yapıyor:”Okullarımızın şu ana kadar kullandığı para miktarı 2,5 milyar. 1 milyar 400 milyon hâlâ hesaplarda kıymetli okul yöneticilerimizin kullanmasını bekliyor. Garip olan şey şu, bazı okul yöneticilerimiz 1 TL bile harcamamışlar. Muhtemelen haberleri yok. Onun için okullarınıza gittiğiniz zaman söyleyin bakanlık para göndermiş kırtasiye malzemesi alın, bizi boşu boşuna uğraştırmayın. Temizlik malzemesini alın. Küçük onarımları yapın deyin. Arkadaşlar bizim bütçeyle ilgili Allah’a şükür hiçbir sıkıntımız yok.”

Her çocuk için bu ülkeyi hep birlikte yeniden kuracağız

“Bir kereden bir şey olmaz” diyenlerin, “Cemaate gidiyorlarsa ailenin tercihi, biz karışamayız” diyenlerin, miting meydanlarında sahneye çıkardıkları çocukları hoşlarına giden bir şey dediğinde alkışlayan, hoşlarına gitmeyen bir davranışta bulunduğunda kafalarına mikrofonla vuranların, deprem bölgelerindeki çocuklara para verenlerin, çocuk yaşta evlilikleri onaylayanların, istismara uğrayan çocuklar için ‘küçüğün rızası’ diyenlerin, çocukları işçileştiren, devlet eliyle çocukları sermayeye teslim eden ve bununla övünenlerin, kürsülerin önüne çocukları dizenlerin ve yüzlerini zorla ekrana çevirenlerin, savaş çığırtkanlıklarıyla ülkemize gelen ve ülkemizde doğan çocukları yok sayanların, “Sen hiç engelliye benzemiyorsun” diyenlerin algısıyla değil…

Anne karnından başlayarak yetişkin olana kadar her çocuğun her ihtiyacının karşılandığı, can güvenliği ve vücut bütünlüğünün korunduğu, eşit ve ulaşılabilir sağlık, eğitim, ulaşım, barınma ve beslenmenin sağlandığı, adil, bilimsel, özgür ve nitelikli bir yaşam için her hak ve hizmetten faydalanmayı sağlayan bir çocuk ve sosyal hizmet politikasıyla hem yıkıntıların hem de karanlığın içinden, her çocuk için uygun bir şehri ve ülkeyi hep birlikte kuracağız. Çünkü bir şehir ve bir ülke çocuklar için yaşanabilirse herkes için yaşanabilirdir.

Kaynak: Sendika.org

Yazı dizisinin 1. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk I: Eğitim sistemi bile yorgun

Yazı dizisinin 2. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk II: En az 765 bin çocuk ‘evlendirildi’, 2 milyon çocuk çalışmak zorunda

Yazı dizisinin 3. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk III: Yeterli okul yapılmıyor, öğretmenler atanmıyor, kriz anında ilk kapatılan okullar oluyor

Yazı dizisinin 4. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk IV: Cemaatlerle kol kola eğitim sistemi

Sus(ma)mak! İnan(ma)mak!

0

Gündem şu an bu iki kavramdan çok da bağımsız bir noktada değil. Size şimdi ufak bir düşünce egzersizi yaptırmak istiyorum. Bana katılabilirsiniz veya eleştirmek istediğiniz çok nokta olabilir; ama kendinize bu yazıyı okurken itibar mı özgüven mi sorarak düşüncelerinizi tekrar gözden geçirin.

Yüzyıllardır aynı kavgayı veren ve muhalefet olan bir taraf vardı zaten; coğrafyası, ırkı, kökeni, rengi, dili, toplumdaki statüsü (!) ne olursa olsun aynıydık hep. Kimi zaman pasif agresif bir muhalefet yaptık, kimi zaman en önde, en aktif olanlar olduk kavgalarımızda. Kimse öyle ya da böyle, bir şekilde susturamadı. Dedim artık ben de susmayacağım! Kadınlardan anlattım, onların mücadelelerini paylaştım, okudum, öğrendim, öğrettim, tartıştım, etiketlendim, konuştum, konuşuldum, ama susturul(a)madım. Bilgi güçtür sandım, daha da okumak ve öğrenmek için can attım, bana da şans verirler mi dedim!? Yanlış bu! Kimse şans vermez, ikna etmeye çalışırsınız ama zaten onların akıllarında belli bir karar vardır, onlar aksine sizi ikna etmeye çalışırlar. Görülmez, görünmez olursunuz! Rosa Parks beni duyuyor musun? Seni çok iyi anlıyorum yaşadıklarından yıllar sonra, çok değil 18 yıldır bu dünyada değilsin ve çok bir şey değişmedi ne yazık ki! Nasıl umut kırıcı bir tablo var inanamazsın.

Okursun, kendini donanımlı hale getirirsin, görünür olmak ve “ben” demek istersin. Sen artık ülken, ailen ve en önemlisi kendin için bir şeyler yapmak istersin. Sonuç düşüncelerin, duyguların, algıların katledilir. Sen sanki hiçbir şey bilmeyen, hiçbir işe yaramayan, “ederin bu kadar, giderin şu kadar” olursun. Duyuyor musun beni Rosa Luxemburg! Bolşevikler yok ama başkaları var! O seçilmişler (!) emeğine değer biçmeye devam ediyorlar. Ya sen Clara! Clara Zetkin sen olanları görüyor musun? “Hayatın olduğu her yerde savaşmak istiyorum” demiştin. Gel de burada savaş, o katılaşmış ruhlarla, yozlaşmış fikirlerle savaş! “O kitaplardan, daha çocukken, insanın inancı uğruna ölmeye hazır olması gerektiğini öğrendim.” Ben o inanç uğruna, yaşarken ölüyorum itibarımın, özgüvenimin delik deşik edildiği, kimin benim sahibim miymiş neymiş konuşulduğu, haklarımın ve ideallerimin bana sorulmadan tartışılıp karara bağlandığı şu güzel (!) dünyada. Neredeyse bir asır geçti ölümünün üzerinden, bak nerede dünya? Okuyorsun, hayat için savaşıyorsun ve bir bakıyorsun sen bir hiçsin, hiç. Sana bir şans dahil çok görülüp, yoktan sebeplerine inandırılmayı kendine hazmedemiyorsun.

Okullar okursun, diller öğrenirsin, bilginin peşinde koşarsın, yeteneklerinle her şeyi başarırım sanarsın. Dur bakalım! Öyle kolay değil. Sen ne sandın kendini I. Elisabeth falan mı? Onun hakkında bile araştır bak, önce bakire miymiş neymiş yok kutsal mıymış o yazıyor! Niye niye? O mu görülüyor bir tek sahi? Ben tutmuş ne diyorum, okudum ettim falan. Benim mi yeteneklerim görülecek de, ederim belirlenecek de, ben de toplumda saygın bir statüde olacağım! Peh! Gör bak gör! Hiçbir şey değişmedi, asırlar geçti, şu dünyada kemiklerin bile kalmadı hala benim ne olduğum, nasıl bir kadın olduğum konuşuluyor!

Hayaller kuruyorsun, hedefler koyuyorsun, o hedeflere yürümüyorsun engelli koşu yapıyorsun! Niye mi? Çünkü sen eş de olmak istiyorsun, anne de olmak istiyorsun, başarılı bir kadın da! Hepsini yapabilirsin esasında. Ama sana soruyorlar işte neyi ne kadar ‘yapabilirsin ki’? Hakkında karar veriyorlar, çocukla bu tempo olur mu? Aynı pozisyondaki iş kadına olur mu? Ama kadın o kadar yol gider mi? Böyle uzar bu sorular. Hiç soruldu mu bir erkeğe? Beyefendi çocuğunuzla ilgilenebilecek misiniz bu tempoyla? Ailenizin size ihtiyacı olur mu bu çalışma saatleriyle? Seyahat engeliniz var, aile ile zor falan? Alnınızı karışlamak istiyorum ben! Görün Manchesterli işçi kadınlar! Çocuklarınıza afyon verip uyuttunuz, evlerde 21 saat çalıştınız! Ne değişti? Kırdık mı önyargıları? Aksine hem cinslerimiz bile yöneltti bu soruları bize! İnandırılmaya çalışılıyoruz, inandırılmaya. Akıllarındaki kalıplara sokulmaya çalışılıyoruz!

Hadi diyelim girdin bir işe, ulaştın hayallerine. Peki ne kadar alabiliyorsun hak ettiğini? İstediğin pozisyon seni altın tepside bekliyor mu? Bekleyen var, o ayrı! Tanıyorsan birilerini bekler o seni, hiç tasalanma! Ama tırnaklarınla kazıdın, hem okudun hem çalıştın, haksızlıklara susmadın, konuştun anlattın. Ulaştın mı bari aynı haklara, hak ettiğin konuma, hayallerine? İnsan gibi yaşayabildin mi hem zamanını hem paranı yatırdığın aklınla, fikrinle? Yoksa inandırılmaya çalışıldın yine o bahanelere, altı boş  nedenlerle “üzgünüz, sizinle devam edemeyeceğiz” cümlelerini işitmeye? Soruyorum ya soruyorum. Bak, Nezihe Muhiddin! Kadını topluma yaklaştırayım, pardon toplumu kadına yaklaştırayım diye uğraştın da, oldu mu bak, oldu mu? Bir arpa boyu yol alabildik mi? Halen bu söylediklerimi yaşamadınız mı? Hayalleriniz yıkılmadı mı? Sustunuz mu, susmadınız mı?

Birileri sorar şimdi, evet beni gündem yakından ilgilendiriyor, ama bunlar daha çok ilgilendiriyor. Farklı yerlerden, isimlerden, olaylardan, örneklerden kısaca anlattım işte. Daha da veririm isterseniz yüzlerce örnek, yüzlerce sebep. Ne değişti? Söyleyin! Aştık mı engelleri, düğümlendi mi boğazımızda yine cümlelerimiz, akıttık mı yine gözyaşlarımızı? Kimin umrunda? Benim umrumda! Tek bir insanım ama, benim umrunda! Umursadığım bir bu kaldı zaten, tek bile kalsam beni inandıramayacaklar! Peki ya sen? Ya siz inanacak mısınız?

AKP’li yıllarda çocuk IV: Cemaatlerle kol kola eğitim sistemi

Türkiye’de 30 tarikat, bu tarikatlara bağlı 400’ün üzerinde cemaat ve bu cemaatlerin sahip olduğu birçok vakıf, dernek vb. bulunuyor. Bu yapılar devlet okullarında; Dersimi Camide Yapıyorum Protokolü, İyilik Okulu Protokolü, Değerler Eğitimi Protokolü, Medeniyet ve Değerler Protokolü, Mescitsiz Okul Kalmasın Protokolü gibi eğitimde işbirliği protokolleri ile yer edindi.

Bu dizinin ilkinde sistem değişikliklerine ve çalınan sınavlara, ikincisinde eğitim yatırımlarındaki azalma ve sonucunda çocuk yaşta evlilik ve çocuk işçiliğinin artışına, üçüncüsünde ise öğretmenler, atamalar ve okulların fiziki durumlarına değinmiştik. Bunların her biri ile iç içe geçen ve her haberde kısım kısım da olsa bahsettiğimiz eğitimde niteliksizleşme, dinci eğitim ve cemaatlerin eğitim üzerindeki etkisini burada daha geniş bir açıyla inceleyeceğiz.

2002 yılından bu yana AKP, iktidar olduğu 21 yılda cemaatlerle yan yana yürüdü, cemaatler devletin her türlü kadrosunda yer edindi. Özellikle eğitim alanında cemaatlerle işbirlikleri yapıldı, devlet yerine cemaatler öğrenci yurtları açtı. Yoksul insanların devletin olmadığı yerde tek çaresi cemaatler oldu. Cemaatler devlet/AKP eliyle 21 yılda kurumsallaştı. Öyle ki eğitim bütçesinden onlara pay ayrıldı. Cemaat yurtlarında çocuklar şiddet gördü, istismara uğradı, psikolojik olarak yıpratıldıkları için intihar etti ya da yetersiz güvenlikli alanlarda ölüme terk edildiler.

AKP çocukları tarikat ve cemaatlere teslim etti

AKP ve Gülen Cemaati el ele binlerce çocuk ve gencin hayatıyla oynarken iktidar kavgası ayyuka çıktı, AKP 2016’da darbe olarak adlandırdığı yer kavgasından galip çıkarak destek aldığı ve destek verdiği Gülen Cemaati ile bağlarını kopardı. Bir cemaat gitti, on cemaat geldi. Onlarca cemaat ile yoluna devam eden AKP, 21 yılda taşrada okuyan ya da yoksul olan her çocuğu tarikat ve cemaatlere teslim etti.

21 yılda 20 bin civarında köy okulu ve 250’ye yakın yatılı okul kapatıldı

Devlet yurtlarının yetersizliği, kapasite azlığı öğrencileri cemaat yurtlarına mecbur bıraktı. Sadece yoksulluk değil, başka bir seçenek olmaması da hem öğrencileri hem de aileleri cemaate mecbur etti. Ortaokula giden çocukların kaldığı devlete ait yatılı bölge okulları yıllar içinde sürekli azaldı. 2002 yılından bu yana 20 bin civarında köy okulu ve 250’ye yakın yatılı okul kapatıldı. 2020’de sadece 302 tane kalan yatılı bölge ortaokulu sayısı 2021’de 286’ya düştü. 65 bin 637 olan öğrenci sayısı da 57 bin 50’ye düştü. 2002’de ise bu rakam 280 bine yakındı. 2002 ila 2022 arasında ise yatılı okulu sayısı yüzde 40 azalırken, burada kalan çocuk sayısı yüzde 80 azaldı.

Her 8 üniversiteliden sadece 1’ine yurt düşüyor

Tarikat yurtları eğitim kademelerinin hepsinde yer alıyor. İlkokul, ortaokul ve üniversite yurtları bulunan çeşitli cemaatlere ait yurtlar var. Öğrenci Sendikası’nın Barınma Sorunu 2022 raporuna göre Türkiye’de 3 bin 331 tarikat yurdu bulunuyor. 2016’dan beri nitelikli bir yurt artışı yaşanmazken öğrenci sayısı giderek artıyor. Aradaki boşluğu ise son 10 yılda yurt sayısını 3’e katlayan cemaat yurtları dolduruyor. Sadece İstanbul’da 21 devlet yurdu 18 bin kapasite ile hizmet verirken cemaatlere ait yurtların kapasitesi ortalama 7000 civarında öğrenci alıyor.

Anadolu Ajansı’nın Eylül 2022’de Erdoğan’ın 105 yeni yurt açılışı haberine göre; Türkiye’de 2002 yılında yurtlarda 182 bin olan yatak kapasitesi, 2022 yılına gelindiğinde 4,6 kat artarak 850 bine ulaştı. 20 yıl önce Türkiye’de toplam 190 olan yurt sayısı ise 4 kattan fazla artış göstererek 800’e yükseldi. Erdoğan’ın açtığını söylediği 105 yurdun hangileri olduğunu bilmesek de şunu biliyoruz: Yurt sayısı 21 yılda 4 kat artış gösterse de üniversiteli sayısı 2002-2003 yılında açık öğretim dahil 1 milyon 918 bindi. 2023’te ise açık öğretim hariç 6 milyon 950 bin 142 öğrenci bulunuyor. Kısacası sadece örgün eğitimde bulunan 8 öğrenciden sadece birine yurt düşüyor.

MEB bütçesinin yüzde 3’ü cemaatlere gidiyor

AKP hükümeti boyunca Türkiye’de tarikat, cemaat ve bunların uzantıları olan yapılaşmaların sayıları sürekli arttı. Yüzde yüz bilinmese bile 30 tarikat, bu tarikatlara bağlı 400’ün üzerinde cemaat ve bu cemaatlerin sahip olduğu birçok vakıf, dernek vb. bulunuyor. Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Esergül Balcı’nın 2018’de yaptığı çalışmanın raporuna göre, İstanbul’da 445 tekke açıktan faaliyet yürütüyor. Türkiye’de bu tarikatlarla doğrudan ilişki halinde 2,6 milyon kişi bulunurken bunların 1 milyonu aktif üye durumunda. İrili ufaklı ve birbirleriyle bağlantılı binlerce İslami öbek içerisinde sadece MEB ile değil, devletin her kademesinde işbirlikleri yapan AKP, sadece bununla kalmadı. Her skandalda tarikat ve cemaatleri korumayı tercih etti, skandallar sonrasında açılan davaların hepsine yayın yasağı geldi, bakanlar tarikat ve cemaatleri çocuklara karşı savunmaktan geri durmadı. Bu yapılaşmalar yasal olmadıkları için kurdukları vakıflar ve dernekler üzerinden özellikle MEB ile her yıl işbirlikleri yapıldı, buralara MEB bütçesinden pay ayrıldı. MEB 2023 bütçesinin yüzde 3,09’u dini vakıf ve derneklerin de içlerinde bulunduğu kurumlara ayrıldı.

Cemaatin önerdiği ‘eğitimciler’ MEB’de öncelikli

Cemaat ve tarikatların kolları olarak faaliyet yürüten dernek ve vakıflar aracılığı ile her alanda devlet kurumlarıyla ortak çalışmalar yapan AKP, 2022 sonunda MEB’in cemaatlerle yaptığı protokolleri uzattı. Örneğin Hayrat Vakfı ile yapılan protokole göre cemaat, çocuklara direkt eğitim verebilecekken bu eğitimin maddi kaynağını ise MEB sağlıyor. Bu işbirlikleri ile tarikat ve cemaatler okul içinde ve dışında çocuklarla bir araya gelebiliyorlar. Yaz okulu açabiliyor, kurs ve seminerler verebiliyorlar. Bunların tanıtım, yer vb. ihtiyaçlarını ise MEB karşılıyor. Çocuk istismarlarıyla gündeme oturan Ensar Vakfı ve İlim Yayma Cemiyeti ile yapılan protokoller bu vakıf ve cemaatlerin devlet okullarında daha kolay faaliyet yürütebilmesi için isteklerine göre düzenlenebiliyor. Örneğin bu düzenlemelerden biri cemaat uzantılarının önereceği eğitimcilerin MEB’de öncelikli olacağına dair bir anlaşma olabiliyor. Cemaatler sadece okullarda değil, halk eğitim merkezlerinde ve bu merkezlerin dışında da faaliyet gösterebiliyor.

MEB’in saymakla bitmeyecek kadar vakıf ve dernekle işbirliği var

2016’da Gülen cemaatinin tasfiyesiyle boşalan devlet kadroları Ensar Vakfı başta olmak üzere birçok tarikat ve cemaat yapılanmalarıyla dolduruldu. Adlarını sık sık şiddet, işkence, taciz, istismar ve yangın, patlama gibi olaylar sonrasında ölen çocuklarla duyduğumuz bu vakıf ve dernekler eğitim alanında özellikle çalışma ve faaliyet sürdürüyor. İHH, Hizmet Vakfı, Hayrat Vakfı, Furkan Vakfı, Birlik Vakfı, Server Vakfı, Ensar, TÜGVA ve Sosyal Doku Vakfı, Diyanet Vakfı, İnsan Vakfı, Okçular Vakfı, Gülberenk Değerler Eğitimi Derneği, Deniz Feneri Derneği, İlim Yayma Cemiyeti, Müftülükler gibi dini vakıf ve benzeri yapılar devlet okullarında; Dersimi Camide Yapıyorum Protokolü, İyilik Okulu Protokolü, Değerler Eğitimi Protokolü, Medeniyet ve Değerler Protokolü, Mescitsiz Okul Kalmasın Protokolü gibi eğitimde işbirliği protokolleri ile yer edindi. Örneğin bu protokoller ile okul öncesi eğitim kurumlarında 4-6 yaş çocuklar için Kuran kursu açılmasına imkan sunuldu. Her okula bir cami yapıldı. Ayrıca Gençlik ve Spor Bakanlığı kendisi yurt açmak yerine İlim Yayma Cemiyeti’ne yurtlar açtı.

Yoksulluk en büyük neden

AKP’li yıllar 3’te belirttiğimiz üzere yoksulluk çocukların okulu bırakmaları, çalışmaları ve evlendirilmeleri üzerinde büyük bir etken. Bu çocuklar yanında eğitime devam edenler içinse cemaat, tarikat vb. oluşumların eline düşme tehlikesi çok büyük. 21 yılda her yoksul aile çocuklarını bu yurtlara bırakmak, bu cemaatlerden destek almak zorunda kalır hale geldi. Özellikle taşrada ve eğitim kurumuna kolay ulaşılamayan yerlerde eğitime ulaşım, barınma büyük ölçeklerle cemaatler eliyle gerçekleşir hale geldi. Devlet imkan tanımadıkça, yoksullar cemaatlere mecbur hale geldi. Sadece tarikat ve cemaatler değil, Diyanet de yurt açıyor. MEB ve YÖK bu sorunu çözmek adına adım atmazken, Diyanet bunu yapacak para ve kadroyu tesis edebiliyor. Özellikle son yıllarda sürekli ülke gündemine düşen ve böylece haberimiz olan; tarikat, cemaat, Diyanet, MEB yurt ya da evlerinde yaşananlar; istismar, cinsel istismar, baskı, şiddet olaylarıyla birlikte düşünüldüğünde tablo daha da vahim boyutlara ulaşıyor. Eğitim ve çocuk politikalarının böyle bir zihniyete teslim edildiği AKP’li yıllarda çocuklar, çeşitli istismarlara maruz kalıyor. Çocuklar buralarda can güvenliği ve vücut bütünlüğünün korunması gibi temel insani haklarından bile mahrum kalıyor. Buna dayanamayan gençler intihar ediyor.

Devlet çocuk ve gençlerin yaşadığı her şeyden sorumludur

Sadece cemaat yurtlarında değil, devlet yurtlarında da cemaatler iş yapabiliyor. Yani devlet yurdu olması cemaat baskısı olmadığı anlamına gelmiyor. Bu yurtlarda açıktan yapılan cemaat propagandaları yıllardır devam ederken, yurtlara konan manevi rehber adı altındaki teşkilat üyeleri ile devlet yurtlarında kadrolaştırılan cemaatler, varlığını sürdürmeye devam ediyor. Bu yapılaşmalar, bu tarikat çalışmaları gizli bir faaliyetle değil, açıktan ve planlı bir şekilde yürütülmeye devam ediyor. “Yemekhane kartımda para kalmamış, sadece bir liram var” diyerek intihar eden Sibel, tarikat baskısıyla üst üste intiharların yaşandığı üniversite yurtlarında intihar eden Halil, Muhammet Emre, Muhammet, cemaat yurdunda yaşadıklarına dayanamayarak intihar eden Enes, yoksulluk ve cemaat baskısının gençleri ne hale getirdiğinin açık kanıtıdır. Bunların yanında bu yurtlarda istismara uğrayan ve hayatını kaybeden onlarca çocuk için “Bir kereden bir şey olmaz” diyenlerden, devlet korumasına ihtiyaç duyan çocukları aile oraya veriyorsa biz karışamayız diyen ve bu örgütleri beslemeye devam eden devlet her intihardan, her kayıptan her istismardan ve geleceksizleştirilen her çocuktan sorumludur.

Din Öğretimi Genel Müdürlüğü’nün personel sayısı 7 yılda yüzde 81 arttı

MEB’e bağlı müdürlükler arasında Din Öğretimi Müdürlüğü adı altında bir müdürlük bulunuyor. 2022 yılında müdürlüğün amaçlarında yapılan değişiklikle amacı “Gençlere tüm dinler hakkında yansız ve tanıtıcı bilgiler vermek” olan müdürlüğün yeni amacı “Gençleri İslam dışı inançlara ilgi duymaktan korumak” oldu. Bu müdürlük, bilinene göre 2017’den bu yana mali olarak bütçesini tutturamıyor ve her yıl bütçesini neredeyse yarısı kadar aşıyor. 2022’de  Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi bu müdürlüğe hafızlık eğitimine yönelik yetki ve karar tamamıyla verildi. Böylece müdürlük, merkezden herhangi bir izin almaksızın istediği kurumla işbirliği de yapabilecek konuma geldi. Etki alanını giderek genişleten Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, 2014 yılından 2021 yılına kadar toplam 44 milyar 397 milyon TL harcadı. Müdürlüğü personel sayısı ise 2014-2021 döneminde yüzde 81 arttı. Bütçesi de her yıl yüzde otuzun üzerinde arttırılan bu müdürlük yanında Din Hizmetleri ve Yaygın Din Eğitimi’ne 2023 yılı için ayrılması teklif edilen ödenek, 2022 yılına göre yüzde 126 daha fazla. Böylece, Diyanet İşleri Başkanlığı eliyle yürütülen din hizmetleri ve yaygın din eğitimi için teklif edilen ödenek, kadının güçlenmesi ve uzay ve havacılık gibi programlara ayrılan ödeneğin 10 katına çıktı.

Kaynak: Sendika.Org

Yazı dizisinin 1. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk I: Eğitim sistemi bile yorgun

Yazı dizisinin 2. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk II: En az 765 bin çocuk ‘evlendirildi’, 2 milyon çocuk çalışmak zorunda

Yazı dizisinin 3. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk III: Yeterli okul yapılmıyor, öğretmenler atanmıyor, kriz anında ilk kapatılan okullar oluyor

AKP’li yıllarda çocuk III: Yeterli okul yapılmıyor, öğretmenler atanmıyor, kriz anında ilk kapatılan okullar oluyor

AKP’li yıllarda çocuk politikalarının sonuçlarını incelediğimiz serinin üçüncüsünde odağımız okulların fiziki durumu, niteliği ve öğretmenlerin durumunun 21 yıllık dönüşümü oldu. Özelleştirme sürecinde okullar satılmadı belki ama özel okulların toplam okul sayısına oranı katlandı. Öğretmenler ihtiyaç olmasına rağmen atanmayarak özel okullarda güvencesiz çalışmaya mahkum ediliyor. Çocuklar 4+4+4’le birlikte örgün eğitimden kopuyor. Kriz anlarında akla ilk gelen ise okulları kapatmak oluyor.

AKP’li yıllarda eğitimde fırsat eşitliği uçurumu büyüdü. Eğitim niteliksizleşti, birçok eğitim kurumunun içi boşaltıldı. Özel okullar ve devlet okulları arasındaki nitelik farklı arttı. Okulların fiziki koşulları da, öğretmen sayıları da okulların niteliğinin düşmesinde önemli bir noktada yer alıyor. Eğitimde nitelik yanında eğitim politikalarından doğrudan etkilenen ve 21 yılda itibar kaybeden, sürekli sınava ve performans değerlendirilmesine sokulan öğretmenleri de unutmamak gerekir.

Öğretmenler çok düşük ücretlerde özel sektöre mecbur bırakılırken, binlerce öğretmen atanmayıp işsiz bırakıldı. Öğretmen açığı devam ederken pandemi sonrası bile yeni okullar ve az mevcudiyetle bu sorunu çözmeyen iktidar sadece ders içeriği, yetersiz yatırımlar ve gericileşme ile bilimsel ve laik eğitime karşı değil, topyekûn bir meslek grubuna savaş açmış oldu. Sözleşmeli binlerce eğitim emekçisi oluştu.

Açık öğretimdeki çocuk sayısı özel okuldaki çocuk sayısından fazla

MEB’in Haziran 2022’de açıkladığı verilere göre örgün eğitimde bulunan toplam 19 milyon 155 bin 571 çocuk var. 15 milyon 839 bin 140 çocuk resmi, 1 milyon 578 bin 233 çocuk özel ve 1 milyon 738 bin 198 çocuk açık öğretim kurumlarında eğitim alıyor. Bu rakamlara göre açık öğretime kayıtlı çocuk sayısı, özel okullara kayıtlı çocuklardan daha fazla. Bu durum uzun yıllardır böyle.

Açık öğretime yönelmenin tohumları 4+4+4 ile atıldı, bu dönem açık öğretim kayıtları belirgin bir fark göstererek hızla çoğaldı. Sistemin gelmediği ve liselerin zorunlu olmadığı 2011- 2012 eğitim yılında açık öğretim lisesine giden öğrenci sayısı (Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü’nün verilerine göre) 611 bin 44 iken, 4+4+4’le birlikte yani 2012-2013 yılında bu sayı 804 bin 523’e, 2013-2014 eğitim öğretim yılında ise 901 bin 487’ye çıkmıştı. MEB’e göre bu rakam 1 milyon 12 bin 349. Zorunlu eğitime rağmen artan rakamlar her yıl artmaya devam etti, sadece açık lise değil, açık orta öğretimde de binlerce çocuk eğitime devam ediyor.

Özel okulların resmi okullara oranı 21 yılda yüzde 2’den 25’e yükseldi

2002 yılında 35 bin 133 okul, 10 milyon 331 bin 645 öğrenci ve  373 bin 303 öğretmen bulunuyordu. Yıl 2023, 70 bin 383 okul, 19 milyon 155 bin 571 öğrenci, 1 milyon 139 bin 673 öğretmen bulunuyor. Bu sayıların artması, nitelikli bir artışı göstermiyor elbette. Bugün sınıfların yüzde 54’ünde öğrenci sayısı 37’nin üzerinde. 2003’te özel okulların resmi okullara oranı yüzde 2, 2023’e gelindiğinde bu oran yüzde 25’e yükseldi. 2002-2003 eğitim ve öğretim yılında özel okullarda kayıtlı öğrencilerin toplam öğrenci sayısına oranı yüzde 1 iken, geçen 21 yıl içinde 8 kat artarak yüzde 8.2’ye ulaştı.

Bir devlet okulunun nüfusu bir özel okul nüfusunun 2,5 katı

Türkiye’de bulunan 70 bin 383 okul içinde devlete ait okul sayısı 56 bin 200 iken, özel okul sayısı 14 bin 124’tür. Devlet ve özel okul öğrenci sayıları karşılaştırıldığında, bir devlet okuluna düşen öğrenci sayısı ortalama 282 olurken, bir özel okula düşen öğrenci sayısı ortalama 112 olmaktadır. Bu da bir devlet okulunun nüfusunun özel okul nüfusundan 2,5 kat daha fazla olduğunu gösteriyor.

Özel okulda öğretmen başına 10 öğrenci, devlet okulunda 17 öğrenci düşüyor

Türkiye çapında devlet ve özel okullarda toplam 1 milyon 139 bin 673 öğretmen görev yapmaktadır. Haziran 2022 itibariyle devlet okullarında çalışan öğretmenlerin sayısı 975 bin 698’dir. Bu öğretmenlerin 95 bin 773’ü sözleşmeli öğretmen olarak çalışmaktadır. Özel okullarda çalışan öğretmen sayısı ise 163 bin 975’tir. Bir özel okulda öğretmen başına ortalama 10 öğrenci düşerken, bir devlet okulunda öğretmen başına ortalama 17 öğrenci düşmektedir. Bu da bir devlet okulunda öğretmen başına düşen öğrenci sayısının özel okuldaki öğrenci sayısından 1,7 kat daha fazla olduğunu olduğunu ortaya koyuyor.

Devlet okullarında bir dersliğe düşen öğrenci sayısı, özel okuldakinin neredeyse 2,5 katı

Bunun yanında resmi okullarda 608 bin 903, özel okullarda 140 bin 551 olmak üzere örgün eğitimde toplam 749 bin 454 derslik kullanıldı. Devlet okulu öğrenci sayısını derslik sayısına böldüğümüzde derslik başına 26 öğrenci, özel okulda ise derslik başına 11 öğrenci düşüyor. Bu da devlet okulundaki bir dersliğe, özel okuldaki bir derslikten 2,3 kat daha fazla öğrenci düştüğünü gösteriyor. Sınıf mevcudiyetinin bu orantısızlığı ve öğretmen başına düşen öğrenci sayısının fazlalığı maddi koşulları iyi olan ailelerin özel okulları tercih etmesinde önemli bir nokta oluyor.

Avrupa’da 1 öğretmene ortalama 13,5 öğrenci düşüyor

Avrupa ülkelerinde öğretmen başına düşen çocuk sayısı 13,5 Türkiye’de bu rakam 17. Tabi bu rakam ortalama bir veri sunuyor. Eğitim Sen verilerine göre Türkiye’deki okulların yüzde 54’ünde sınıf çoğunluğu oranı 37 öğrencinin üzerinde. Yapılması gereken tek şey ise okul ve derslik sayısını arttırmak. Ama AKP’nin böyle bir derdi yok, AKP’li yıllarda MEB bütçesinden eğitim yatırımlarına ayrılan pay 17,18’den 9,18’e düşmüş bulunuyor. Öğretmen maaşları önceki bakana göre bir ‘yük’. Sınıf mevcutlarının 55-60 arasında olduğu okullar da var, birleştirilmiş sınıflar da.

Okul çağında olup okula gitmeyen 432 bin 956 mülteci çocuk var

2021 Milli Eğitim Bakanlığı açıklamalarına göre eğitim kademelerinde toplamda 938 bin 138 mülteci çocuk okula giderken, eğitim çağında olup okula gitmeyen 432 bin 956 çocuk bulunuyor. Bu rakamı toplam okul sayısına böldüğümüzde ortalama her okula 13 çocuk düşmekte. Mültecilerin yoğunlaştıkları iller ve bu illerdeki büyük çoğunlukta yoksul bölgelerdeki okullarda eğitim almalarıyla birlikte birçok eşitsizlik ortaya çıkıyor. Yoksul bölgelerdeki okullarda sınıf mevcudiyetleri 35 ve üzeri, bu sınıflarda ise birden fazla mülteci çocuk var. Bu koşullarda eğitim veren öğretmenler nitelikli eğitim vermekte zorlanıyor.

Öğretmenler kalabalık sınıflarda okuma yazma bilmeyen çocuklara eğitim verirken bir yandan da Türkçe bilmeyen çocuklara dil öğretmeye çalışmakta, böylece eğitim niteliği düşmektedir. Çünkü sınıf mevcudiyetinin fazlalığı her çocukla tek tek ilgilenmeye imkan, mülteci çocuklar için ayrı ve özel bir program yürütülmesine ise izin vermiyor.

Öğretmen ataması ihtiyacın yarısı kadar bile olmuyor

Her yıl 110 bin civarı öğretmen mezun oluyor, öğretmenlerin 20 bini emekli oluyor. Atama bekleyen 600 bin öğretmen var. Her yıl bu rakama 110 bin civarı öğretmen eklenirken, ortalama 37 bin civarı öğretmen atanıyor. 2022 Sayıştay rakamlarına göre 138 bin atanmaya ihtiyaç varken, yine 2022 MEB verilerine göre bu rakam 100 bin.

Oysa önceki dönem Milli Eğitim Bakanı olan Ziya Selçuk “Sistem tamamıyla doldu, fazla açığımız yok” açıklamasını yapmıştı. En az 100 bin öğretmen açığı olduğu ortadayken, AKP 21 yılda atanamayan öğretmenler ordusu yaratmış bulunuyor. MEB öğretmen açığını kapatmayan atamalar yapmaya devam ediyor. Yüksek atamaların gözüktüğü yıllar öğretmen açığının tamamlanmadığı ve ikinci atamaların yapıldığı yıllar oldu. 21 yıllık AKP döneminin tek seferde yapacağı en yüksek atama 2023’te yapılacak 44 bin 890 öğretmen ataması ile olacak.

Öğretmenler sözleşmeli olarak güvencesiz ve düşük ücretlere çalıştırılıyor

MEB’de görevli 95 bin 773 öğretmen sözleşmeli olarak çalışıyor. MEB Mart 2023’de 44 bin 890 sözleşmeli öğretmen daha alınacağını açıkladı. Kabaca 150 bin sözleşmeli öğretmen çalıştırabilen MEB, atama için bekleyen 600 bin öğretmeni atamak yerine öğretmen eksiğini öğretmenleri güvencesiz ve düşük ücretlerde çalıştırarak tamamlıyor. Sözleşmeli öğretmenler sadece 10 ay maaş alıyor. 2020 yılı rakamlarına göre hala 7 binin üzerinde birleştirilmiş sınıf, sınıf ortalaması 37’nin üzerine olan binlerce okul bulunurken ihtiyacın altında atama yapılmasının tek bir açıklaması oluyor. Öğretmenler bütçede yük olarak görülüyor. Bunun yanında pedagojik formasyon almamış, eğitim fakültesi mezunu olmayan, hatta kimi zaman lise mezunu ve politik tutumlarla sözleşmeli öğretmen olanlar bulunuyor.

Her şey planlı, her şey plana uygun

MEB, 2022 yılı sonuna kadar 5 yaş grubunda okul öncesi okullaşma oranını yüzde 100’e çıkartmayı hedeflediğini açıkladı. Bu kapsamda 2021 Kasım ayında açıklama yapan Milli Eğitim Bakanı Mahmut Özer, 2022 yılı sonuna kadar 3 bin yeni anaokulu ve 40 bin yeni ana sınıfı yapılacağını duyurmuştu. Peki 2022’de atanan 20 bin öğretmen içinde kaçı okul öncesi öğretmeni? Cevap, 7 bin 503. 3 bin anaokulu ve 40 bin anasınıfı için 7 bin 503 öğretmen nasıl yetecek?

Buradan da anlaşılacağı gibi AKP neyi önceliyorsa eğitim de onu önceliyor. Eğitim sistemi tam anlamıyla iktidarın hatta Erdoğan’ın isteğiyle şekilleniyor. AKP, 2022 MEB Şurası’ında 5 yaş/okul öncesi eğitimde din eğitimini onaylamıştı. Kısacası her şey planlı, her şey plana uygun.

Din kültürü öğretmeni ataması her yıl en çok atama yapılanlar arasında

Okul öncesi öğretmenlerden sonra atama yapılan diğer branşlar ise sırasıyla şöyle; 2 bin 223 kontenjanla sınıf öğretmenliği, bin 250 kontenjanla özel eğitim öğretmenliği, bin 218 kontenjanla din kültürü ve ahlak bilgisi ve bin 4 kontenjanla ilköğretim matematik öğretmenliği ataması yapıldı. Bir yılda sadece; 616 Türk dili ve edebiyatı, 552 Türkçe, 480 fen bilimleri, 467 rehberlik, 450 İngilizce, 351 sosyal bilgiler, 345 tarih, 306 fizik, 288 beden eğitimi, 232 kimya, 202 coğrafya, 193 Arapça, 177 felsefe öğretmeni atandı. 2023 yılında yapılacak 44 bin 890 öğretmen atamasının 7 bin 878’i sınıf öğretmenliği, 3 bin 604’ü rehberlik, 3 bin 269’u okul öncesi, 2 bin 656’i ilköğretim matematik ve 2 bin 604’ü din kültürü ve ahlâk bilgisi alanında yapılacağı açıklandı.

Din kültürü ve ahlak bilgisi alanında yapılan atamalar her yıl olduğu gibi diğer en çok atama yapılan branşlar arasında yer aldı. Türkiye’de İmam hatip olmayan lise türlerinde dahi seçmeli derslerle birlikte din dersi saati ondan fazla yükseltilmiş oldu. Bu nedenle her atamada en yüksek atama sayıları içerisinde hep din kültürü ve ahlak bilgisi öğretmenleri yer alıyor.

Kriz anlarında ilk yapılan okulları kapatmak oluyor

Sadece pandemi ile geçen 2020-2021 yıllarında yüz yüze eğitime geçiş diğer birçok ülkenin aksine Türkiye’de uzun zaman aldı. Bu süreç milyonlarca çocuğu pek çok açıdan olumsuz etkiledi, iktidar kriz anlarında eğitimi bir çırpıda kenara bırakmayı, kolaya kaçmayı adet edindi. Türkiye’de okulların fiziki koşulları, sınıfların durumu ve sınıf mevcudiyetlerinin olumsuz koşulları pandemide bir kez daha ortaya çıktı. Bu koşullara uygun olmayan okullar için bakanlık önlem alıp gerekli yatırım ve atamaları yapmak yerine eğitime uzun süre ara vermeyi tercih etti.

6 şubat tarihli ve 10’dan fazla şehrin etkilendiği deprem sonrasında da aynı tepkiyi gördük. İktidar olağan dışı bir durumla karşılaştığında ilk olarak çocukları evlerine göndermek ve her kademede eğitime ara vermek dışında bir çözüm bulamıyor/bulmayı tercih etmiyor. Sadece deprem bölgelerinde değil, eğitim tüm Türkiye’de eğitimi 2 hafta sekteye uğradı, deprem bölgelerinde ise geçen yaklaşık 3 ay sonrasında eğitimin 24 Nisan’da başlayacağı duyuruldu ama nitelikli olarak eğitim başlamadı. Okulların sadece eğitim verilen kapalı alanlar olmadığını aynı zamanda bir sosyalleşme ve etkileşim alanı olduğunu da düşünmek gerekirse ikincil travmayla etkilenen çocuklar bir de okuldan uzaklaştırıldı. Deprem bölgelerindeki çocuklar rutinlerine geri dönemedi. Oysa bir arada bulunan ve yaşıtlarıyla yetişkinlerden daha iyi iletişim kuran çocuklar için okullar iyileşme ve travmayı birlikte aşmanın da en önemli ve güvenli alanlarını inşa eder.

21 yılda da sadece 5 bin okulun depreme dayanıklılığı kontrol edilmiş

Okullarla ilgili 2022’de açıklama yapan Mahmut Özer, 2011-2022 arasında 5 bin okulu depreme dayanıklılık testinden geçirdiklerini ve bin 500 okulun depreme dayanıklı çıkmadığını söyledi. Bunun yanında 2000 okulun ise güçlendirmeye uygun çıktığı ve bu kapsamda güçlendirildiğini söyleyen Özer, Türkiye’de 2007’de çıkan deprem yönetmeliğinden önce yapılmış 31 bin 307 okul bulunduğunu belirtti. Türkiye’de 56 bin 200’ü resmi okul olmak üzere toplam 70 bin 383 okul bulunuyor.  10 yılda sadece 5000 okulu kontrol edebilen iktidar, yol yapmakla övünmeye devam etsin, çocuklar güvenliği belli olmayan okullarda okumak zorunda kalıyor. 6 Şubat depremiyle birlikte Özer, depremden etkilenen illerde okulların 24 tanesinin yıkıldığını, 83 tanesinde ağır hasar olduğunu ve geri kalanların tespitine devam ettiklerini duyurmuştu. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası (JMO), mart ayında ülke genelinde 4 bin 159 okulun deprem riski yüksek alanlarda bulunduğunu, ülke genelinde 191 okulun doğrudan fay hattı üzerinde yer aldığı açıkladı. Depremle birlikte İstanbul Valiliği, 20 Şubat Pazartesi günü okulların açılmasıyla 93 riskli okulun boşaltılacağını, bu okullarda eğitim öğretim gören öğrencilerinin başka okullara nakledileceğini duyurdu. Depremden 14 gün sonra İstanbul’daki 93 okulun risk kaynaklı boşaltılması gösteriyor ki güvenli olmayan birçok okulda çocuklar eğitim almaya devam ediyor.

21 yılda okul başına ancak bir kütüphane kurabildi

TÜİK 2020 verilerine göre, Türkiye genelinde 2020 yılında 1 milli kütüphane, bin 213 halk kütüphanesi, 606 üniversite kütüphanesi ve 32 bin 158 örgün ve yaygın eğitim kurumu kütüphanesi var. Örgün ve yaygın eğitimde toplam 32 bin 158 kütüphane bulunmakta. Bu sadece örgün eğitim olarak düşünüldüğünde bile kütüphane sayısı okul sayısının yarısı kadar. 2021 yılına geldiğimizde ise Özer, Emine Erdoğan’ın himayesinde ülke genelinde Kütüphanesiz Okul Kalmayacak Projesi’ni başlattıklarını söyledi. Bu kapsamda 1 yıl içerisinde kütüphanesi olmayan 16 bin 361 okula kütüphane kurduklarını söyleyen bakan, 222 milyon lira ödenek kullandıklarını açıkladı. AKP, 21 yıllık iktidarlığının son 1 yılında her okula bir kütüphane açmayı başarabildi.

Bunların yanında okulların diğer fiziki koşullarına bakılırsa, 2016-2017 arasında Eğitim Sen’in yaptığı bir araştırmaya göre 100 okuldan 82’sinde spor salonu, 51,9’unda laboratuvar, 34,4’ünde ise deney vb. araçlar bulunmuyor.

Çocuklar cezaevine giriyor, cezaevinde okuldan kopuyor

Hapishanedeki çocuk sayısı 2002’de 1497 iken, bu sayı 2021 yılına gelindiğinde yüzde 71 artış ile 2 bin 560  oldu. Cezaevlerinde çocuk hükümlü sayısının artmasının nedenleri arasında eğitim ilk sıralarda yer alıyor. Ekonomik durum, eğitime erişim vb. azaldıkça çocuklarda suç işleme oranları artıyor. Türkiye’de dokuz çocuk kapalı ceza infaz kurumu, dört eğitim evi var. Bu hükümlü çocuk sayısı için yeterli kapasitede olmadığı için çocuklar yetişkin cezaevlerinde kalıyor. Çocuklar hapisteyken de eğitimden kopuyor. Her 10 çocuktan yalnızca biri eğitim alabiliyor. Eğitim evlerinde kalan hükümlü çocuklar kurum dışındaki eğitim kurumlarına devam edebilirlerken, tutuklanarak çocuk kapalı ceza infaz kurumunda tutulan çocuklar örgün eğitimden faydalanamıyor. Ceza Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nün önceki yıl verilerine göre tutuklu 2 bin 510 çocuğun 261’i okuma yazma bilmiyor, 128 çocuk ise hiçbir okulu bitirememiş. Eğitim durumu bilinmeyen 51 çocuk var.

Farklı işkollarında çalışan öğretmenler için iş kazası riski artıyor

Atanamayan 600 bin öğretmenden birçoğu farklı meslek gruplarında çalışmak zorunda kalıyor. ÖSYM son verilerine göre 386 bin 875 öğretmen atanmak için KPSS’ye girdi. KPSS’ye girmesine rağmen atanmayan, girmekten vazgeçen, umudunu kaybeden yüz binlerce öğretmen olduğu düşünülürse bunlardan ortalama 37 bin öğretmeni atamak soruna yara bandı takmaktan öteye gitmiyor. Öğretmenler dershanelerde düşük ücretle çalışmaya, devlette açlık sınırında istihdam edilmeye bunun yanında yetişmedikleri alanlardan farklı iş kollarında çalışmak zorunda kalıyor. Hamallık, garsonluk, kuryelik, tezgahtarlık, işportacılık ve benzeri birçok işkolunda çalışan öğretmenlerin, bu koşullarda iş kazasıyla ölüm riski artıyor.

“Gösteriş için intihar ediyorlar”

Bunun yanında bir de atanamadığı için intihar eden öğretmenler var. 2017’de 52, 2018-2019’da 42 öğretmen intihar etti. Bu üç yıl içinde sadece 100’e yakın öğretmenin intihar etti. Bununla birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi ve diğer kurumların verilerine göre sadece son 10 yılda atanamadığı için intihar eden öğretmen sayısı 300’den fazla. İktidar buna karşı bir önlem almak yerine öğretmenlerin gösteriş için intihar ettiğini söylüyor: 2016 yılında dönemin Milli Eğitim Bakanı Nabi Avcı intihar eden öğretmenler için “Öğretmenler ilgi çekmek için intihar ediyor. Gösterişçi intihar eylemi diye bir sendromdan bahsediliyor.” dedi.

21 yılda öğretmen sendikalarına üyelik azaldı

Sadece mecburi ihtiyaçlar için kullanılan/yeten eğitim bütçesi yeni yatırımlar yapmaya yetmiyor, buna gerek de duyulmuyor. Eğitimde niteliksizleşme her alanda ortaya çıkıyor. Herkes birini koruyor ve kolluyor, korunmayan ve kollanmayanlar ise ihraç edilme kisvesi altında susturuluyor. Düşük maaş, iş yükü ve iktidar baskısı altında çalışmak zorunda kalan öğretmenler kariyer ve performans hedefleri ile sürekli kontrol altında tutulmaya çalışılıyor, öğretmen sendikalarına üyelik azalıyor. 2002 yılında 373 bin 303 öğretmenden 300 bine yakını sendikalıyken, bugün 1 milyon 139 bin 673 öğretmenden sadece 840 bine yakını sendikalı. Özel kurumlarda çalışmak zorunda kalan öğretmenlerin durumu ise genel hatlarıyla şöyle: Öğretmenler uzun saatler çalışmaya zorlanıyor. Haftasonu, resmi tatiller ve bayramlarda da çalışmak zorunda kalıyor. Bunun yanında bir de asgari ücret altında çalışanlar var. Kurum resmi olarak öğretmenlerin hesaplarına asgari ücret yatırıp el altından bu paranın bir kısmını geri istiyor.

Kaynak: Sendika.Org 

Yazı dizisinin 1. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk I: Eğitim sistemi bile yorgun

Yazı dizisinin 2. yazısı: AKP’li yıllarda çocuk II: En az 765 bin çocuk ‘evlendirildi’, 2 milyon çocuk çalışmak zorunda

Aynanın yansıttıkları

Bir sanat eseri bir ayna gibi sanatçının iç dünyasını, sanatçının yaşadığı dönemin düşünce biçimini, toplumun inançlarını, sanatçının kültürünü ve eğitimini yansıtmaktadır.

Sanat tarihinde «ayna» birçok eserde karşımıza çıkar. Fakat «ayna»nın resimde kullanılması, eserin çağına ve o zamanki sanat akımına paralel farklı amaçlarla olabilmektedir.

Basit yapısına rağmen seyredenin narsist duygu, düşünce ve davranışlarını harekete geçiren ayna, zengin metaforlara sahip olması nedeniyle her dönem sanatçıların sıkça kullandığı önemli bir nesne konumundadır. Sanatçıların aynaya olan ilgisi, görüntünün yansıtılması ile sınırlı değildir. Birçok metafor yaratmaya olanak vermesi nedeni ile sanatçılar için ayna hep sıradışı bir kullanım nesnesi olmuştur. Aynanın mekanı ve nesneyi yansıtma, çoğaltma, anlamlandırma gibi sanatın önemli kavramlarını çözmede sanatçıya fırsatlar sunması günümüz sanatçılarının da ilgi odağındadır. Dönemlerin toplumsal yapıları değiştikçe aynaya yüklenen anlamlar ve aynanın kullanım şekli kendiliğinden değişim göstermektedir.

Platon şiirden yola çıkarak şu değerlendirmeyi yapmıştır: “Sanat bir taklittir, dış dünyanın yansıtılmasıdır. Yansıtma kuramına göre sanatçı, kendisi de bir idea’nın kopyası olan dünyaya bir ayna tutmaktadır.”

İşte, uzun yıllar boyunca resim sanatı da doğayı ve insanı taklitle sınırlı kaldığından ayna çoğunlukla ya bir metafor ya da belirli bir amaca hizmet eden bir temsil olarak kullanılmıştır. Bu dönemlerde aynanın eserde olmasının bir anlamı vardır ama aynanın başlı başına yansıtma dışında bir işlevi yoktur.

Resmin, gerçeğin taklidi olması sebebiyle sanatta “gerçek nedir” tartışması sanat akımlarının da temel noktalarından biri haline gelmiştir. Gerçekliğin ne olduğu tartışılırken ayna da gerçekleri yansıtan bir nesne olarak sanat tarihinde bu tartışmaların odak noktasında yer almış, gerçeklik algısı şekillendikçe farklı anlamlara ve açılımlara sahip olmuştur.

Ele alacağımız ilk eser üzerinde hâlâ çokça yorum yapılan, sadece döneminin değil sanat tarihinin de en önemli eserlerinden biri olan Van Eyck’in «Arnofini’nin Evlenmesi»isimli eseridir. Van Eyck, Rönesans döneminin sanatçısıdır ve en önemlisi Kuzey Avrupa Rönesans Sanatının da öncüsüdür.

Sanatçı: Van Eyck 
Eser Adı: The Arnolfini Portrait
Oluşturulma Dönemi: 1434
Teknik: Meşe paneli üzerine yağlıboya
Ölçü: 82 cm x 60 cm
Sergilendiği Yer: National Gallery
Sanatçı: Van Eyck
Eser Adı: The Arnolfini Portrait
Oluşturulma Dönemi: 1434
Teknik: Meşe paneli üzerine yağlıboya
Ölçü: 82 cm x 60 cm
Sergilendiği Yer: National Gallery

Rönesans sanatı, uzun zamandır hakim olan sanat anlayışının değişmeye başladığı bir dönemdir. Önceki dönemlerde hakim olan sanat ise dini ögeler barındıran genelde de ikonografik olan resimlerdir. Fakat Rönesansla beraber sanatta da değişim rüzgarları esmeye başlamıştır. Antik Yunan ve Roma dönemlerinin sanat anlayışı tekrar canlanmış, perspektif konusunda ciddi çalışmalar yapılmıştır.

Kuzey Avrupalı olan Jan van Eyck’in “Arnolfini’nin Evlenmesi” adlı 1434 tarihli eserinde birçok nesne, sembol olarak kullanılmıştır. Döneminde bile oldukça aykırı ve avangard olan bu eser hakkında, çok fazla yorum bulunmaktadır. Eserdeki semboller farklı uzmanlar tarafından ele alınmıştır ve oldukça detaylıdır. Avizede yanan tek mum, pencere önündeki portakal, Giovanna’nın hamile olduğu veya olmadığı (ki o dönemde evlilik öncesi gebelik çok büyük bir tabudur), çiftin ellerinin pozisyonu, ahşap heykelcikler vb. Biz ise burada konumuz gereği, sadece ayna üzerinde duracağız.

Eyck yağlıboya tekniğini geliştirdiği için resim sanatında önemli bir yer edinmiştir fakat onun diğer bir önemli özelliği Ortaçağ geleneklerinden ve kurallarından sıyrılan ilk ressam olmasıdır.

O zamana kadar kilisenin ve soyluların hizmetinde olan sanat ilk kez bunun dışına çıkmış ve para karşılığında sanat yapılmasının önü açılmıştır. Bununla birlikte ilk kez resmin konusuna günlük yaşam dahil olmuştur.

Resimde, zengin bir tüccar olan Giovanni Arnolfini ve Giovanna Cenami adlı bir çiftin evlilik anı betimlenmiştir. Bu tablo kimi sanat tarihçilerine göre bir düğün ve yemin anı, kimilerine göre ise zaten evli olan bir çiftin portresini yansıtmaktadır. Ancak bir başka teoriye göre ise bu tablo bir anma resmidir. Tablodaki kadının ölümü üzerine yapılmıştır.

Gombrich’ göre “Arnolfi’nin Evlenmesi” adlı eser, tarihte ilk kez sanatı, sözcüğün tam anlamıyla, bir görgü tanığı durumuna getirmiştir. Gombrich’in böyle demesinin nedeni aynada sanatçının o ana şahitlik edenleri de resmetmesinden ve aynanın üzerine “Van Eck buradaydı” diye imza atmasından ötürüdür.

Ayna bu eserde yansıtma özelliği ile paralel, tarihî bir ana şahitlik eden ressamın varlığının da temsilcisi konumundadır. Ve bu sanat tarihinde gerçekten de bir ilktir.

Ele alacağımız ikinci eser ise üzerinde hâlâ tartışmaların devam ettiği ve birçok ünlü ressama ilham kaynağı olan Velasquez’in 1656 tarihli «Nedimeler» adlı eseridir.

Klasizm Sanat Akımı 16. yüzyıl başlarında önce İtalya’da, daha sonraki yüzyılda da Fransa ve öteki Avrupa ülkelerinde ortaya çıkan, eski Yunan ve Lâtin sanatını örnek alan sanat akımıdır. Bu dönemde özellikle Roma sanatı irdelenmiş, mitoloji derinlemesine incelenmiş ve bu da eserlere yansımıştır. Klasizm, Maniyerizm, Barok, Rokoko ve Neo-klasizm gibi akımların tümünü kapsayan dönemdir.

Sanatçı: Diego Velázquez
Eser Adı: Las Meninas
Oluşturulma Dönemi: 1656
Teknik: Tuval üzerine yağlıboya
Ölçü: 318 x 276 cm
Sergilendiği Yer: Prado Müzesi

Eserde, ressam Velasquez resmin sol tarafında büyük bir resim yaparken görülmektedir. Atölyenin arka tarafında ise koyu renkli çerçeve içinde büyük bir ayna yer almaktadır. Aynadaki görüntü, kırmızı bir perdenin altından portreleri için poz veren ve sahneyi izlemekte olan, kral ve kraliçenin boy portrelerini yansıtmaktadır. Bu yüzden izleyici de kral ve kraliçenin görüş açısındaki atölyeyi ziyaret ederek bir grup insanı görebilmektedir. Kompozisyonun ortasında yerleşmiş birçok figür olsa da, ayna arka planda bulunmasına rağmen resme önemli bir katkı sağlamıştır. Velasquez’in resminde aynanın yarattığı muamma günümüze kadar sanat tarihçilerinin ilgisini çekmiştir.

Resimde betimlenen sahneye bizzat şahit olan kral ve kaliçe o anın izleyicisi konumundadır ve biz ancak bunu onları yansıtan aynadan görürüz. Fakat aynı zamanda onların o ana şahitlik ettikleri gibi şu anda bu resme şahitlik edenler de izleyicidir. Valenquez izleyici olarak bizi konumlandırırken, kendi eserini de bir ayna gibi konumlandırır. Böylece ayna yansıtmanın dışında, mekan içerisinde uzamı, uzam içerisinde de mekanı yaratarak, varoluşu sorgulayan bir metafor haline dönüşür.

Sanatçı: Peter Paul Rubens
Eser Adı: Venus At Her Toilet
Oluşturulma Dönemi: 1608
Teknik: Tuval üzerine yağlıboya
Ölçü: 137 x 110 cm
Sergilendiği Yer:  Thyssen-Bornemisza Museum, Madrid, Spain

İnceleyeceğimiz üçüncü eser Barok sanatının önemli sanatçılarından biri olan Peter Paul Rubens’in 1608 tarihli “Venus At Her Toilet” isimli eseridir. Roma mitolojisinde aşkın ve güzelliğin koruyucusu Venüs, birçok sanat eserine konu olmuştur. Bu resimde de Rubens, Venüs’ü güzelliğin sembolü olarak ele alırken, bunu bir ayna ile Venüs’e de onaylatır. Bu noktada ayna, güzelliğin yansımasına hem şahitlik eder hem de bunu onaylar. Sanat tarihinde aynada kendine bakan figür resimlerini incelediğimizde ki bazılarını burada ele alacağız, çoğunlukla bu figürlerin kadın olduğunu fark ederiz. Bunun nedeni bu eserde de aslında bariz şekilde temsil edildiği üzere kadın ve güzellik kavramlarının iç içe geçmesinden ötürüdür. Kadın, sanat tarihinde estetik kaygının genelde öznesi konumundadır ve bu noktada ayna onun güzelliğini onaylayan veya reddeden bir otoriteyi simgeler. Bir yansıtıcı olarak ayna, estetiğin de tek otoritesi konumundadır. Şu ünlü lafta olduğu gibi: Aynalar yalan söylemez!

İnceleyeceğimiz dördüncü eser Goya’nın “Till Deat” adlı gravürü. Goya’nın eserleri genelde Romantizm akımı içerisinde kabul edilir. Ne var ki Goya’nın gravürleri romantizm akımının dışına çıkar ve aslında yıllar sonra ortaya çıkacak sürrealizmin ilham kaynağı olur.

Romantizm akımı, klasisizm akımına tepki olarak doğmuş, akademik sanatın o her şeyi idealize eden, kutsallaştıran tavrına karşı, eserlerin dünyayı anlamak ve tecrübe etmek için mantık ile düzen kadar his ve duyguların da aynı derecede önemli olduğu vurgulanmıştır. Romantizm, bireysel hak ve özgürlük arayışında bireysel hayal gücünü ile sezgileri savunmuştur.

Geleneksel sanatın sona erişinin müjdecisi olan Francisco Goya, modern sanatın da babası olarak kabul edilmektedir. Goya, gravürlerinde gerçeküstücü öğelerle sembolik imgeleri bir araya getirmiştir ve bu eserleriyle İspanyol halkına seçtiği yoldaki hataları göstererek onları uyarmak istemiştir.

Till Death yani Ölüme Kadar (Hasta la Muerte) eseri, 1799 Los Caprichos serisinden Plaka 55’tir. Plakanın konusu olan tema, Osuna’nın Dowager Düşesi’ne, ayrıca kibri ve çirkinliği ile ünlü Kraliçe María Luisa’ya bir referans olarak yorumlanmıştır. Merkezindeki figür, yetmiş beşinci yaş gününü kutlamaya hazırlanan kibirli bir kadın veya ölümün kendisinin bir temsili olarak çeşitli şekillerde tanımlanmıştır. Yatak odasındaki aynanın karşısında oturmuş, yeni bir başlık denerken, hizmetçisi ve iki genç adam -muhtemelen onun sözde hayranları- küçümsemelerini gizlemeye çalışmaktadır. 

Goya bu eserinde, aristokrat, kraliçe veya üst tabakadan kişilerin yaşlılıkta bile kaybolmayan kibrini yansıtmak amacıyla ayna nesnesini kullanmıştır. Bu noktada ayna bir yansıtıcı olarak yansıttığı öznede, gençlik ve güzellik yitip gitse bile ölene kadar devam eden kibirin yansıtıcısı konumundadır.

İnceleyeceğimiz beşinci eser, Gustave Courbet’in 1866 yılında resmettiği «Jo, The Beautiful Irish Girl» isimli eseridir. Courber, Realizm akımın en önemli temsilcilerindendir.

19. yüzyılın ortalarında kendini göstermeye başlayan ve yeni-klasikçilik ile romantizme tepki olarak doğan gerçekçilik akımı, dönemin akademik ve sosyo-kültürel sınırlamalarına karşı çıkışla başlamıştır. Gerçekçi yaklaşım, idealist yaklaşımın karşıtıdır. Realist dönemde işlenen resimlerdeki insanlar, toplum içinde nerede bulunuyorsa, hangi konumdaysa resim içinde de aynı konumda yer almıştır.

“Jo, the Beautiful Irish Girl” eserinde, aynaya bakan genç kadın Courbet’nin modeli ve metresi Joanna Heffernan’a aittir. O dönemlerde kadın modeller, toplum içerisinde düşük bir statüye sahiptir. Jo, aynada kendini incelediğinde, yaşamını sürdürebilmesi tamamen görünüşüne bağlı olduğundan, onun için bu hayati bir eylemdir. Bu bağlamda ayna yine estetik kaygının öznesi olan kadının nesnesidir fakat bu eserdeki fark, aynanın bireyi kuşatan toplumsal gerçeği olduğu gibi yansıtmasıdır yani kadının yaşlanma ve güzelliğinin solması kaygısını bireysellikten çıkarıp, toplumun ona dayattığı bir durum olarak ortaya koyar. Joanna’nın aynaya yansıyan görüntüsü yoktur çünkü ressam onun aynaya yansıyan görüntüsü ile değil, aynaya bakma eylemi ile ilgilenmektedir. Aynada Joanna’nın ne gördüğü artık önemli değildir, toplumun onun nasıl gördüğü önemlidir ki nitekim Joanna’nın kaygıyla ve hüzünle aynada kendini incelemesi, bu gerçekle yüzleşmesi anlamına gelmektedir. Courbet bu eserde aynayı, bireyin toplumsal gerçeklerle yüzleşmesi adına bir metafor olarak kullanmıştır.

İnceleyeceğimiz altıncı eser, Edouard Manet’in «A Bar at the Folies-Bergere» isimli eseridir. Manet, İzlenimcilik akımının en önemli temsilcilerindendir.

Empresyonizm adı, Claude Monet’in İzlenim, Gündoğumu adlı resminden kaynaklanır. Empresyonist sanatçılara göre, resim sanatı izlenimlerin yansıtılması olayıdır. Empresyonist sanatçı doğrudan doğruya gerçeği değil, gördüklerinin kendisinde uyandırdığı duygu ve düşünceleri esas almaktadır.

Édouard Manet’nin en ünlü resimlerinden olan “Folies Bergère’de Bir Bar” ölümünden bir yıl önce yaptığı son başyapıttır.

Paris’in ünlü eğlence mekanı olan Folies Bergère, 1880’lerin başında popüler bir mekan haline gelmiştir. Eserin odak noktasında bulunan kişi, o dönem Folies-Bergère’de çalışan Suzon adlı bir kadındır. Suzon’ın donuk ifadesinin ardında dalgın bir bakışın gizlendiği fark edilmektedir. İçinde bulunduğu mekana ve oradaki diğer insanlara dış görünüşüyle uyum sağlamayı başarmış olmasına rağmen, içten içe kendini oraya ait hissetmeyen biri gibi etrafa bakınmaktadır. Gözlerinde neredeyse ağlamak üzere olduğuna dair bir ifade yakaladığımız bu kadın, ellerini önündeki mermer tezgaha yaslayarak etrafında olup bitenleri izlemektedir.

Suzon dışında mekanda bulunan diğer insanlar hakkında bilgi edinmek için tek referans noktamız aynadır ki birçok detay içermektedir. Resmin sağ tarafına baktığımızda ise aynanın yansımasından Suzon’ın bir erkekle konuştuğu görülmektedir. Ancak ilk bakışta onu incelediğimizde yüzünde, birine odaklandığına dair hiçbir ifadeye rastlamamıştık. İşte tam da bu noktada, Manet’nin yansıma konusunda ne yapmak istediğine dair bir ikilem doğmaktadır. Yansımada görüldüğü üzere adamın Suzon’a çok yakın bir noktada durduğu ve doğrudan ona baktığı görülürken, Suzon’ın bakış açısı takip edildiğinde karşısındakinin daha uzakta bulunması gerektiği fark edilmektedir. Yani iki açı karşılaştırıldığında kesişim yakalanamamaktadır.

Manet, resimlerinde nadiren doğrusal perspektif kullanmış ve arka planların düz görünmesini sağlamıştır. İşte bu tabloda sanki bu fikirle oynamaktadır. Aynanın camı düz bir yüzeydir ancak yansıtma yeteneği sayesinde izleyici için yepyeni bir dünya yaratmaktadır. Ayrıca Manet, perspektiflerle hem gerçek hem de mecazi anlamda oynamıştır. Kelimenin tam anlamıyla, kızla konuşan adam görüş alanımızın dışındadır. Onun sadece yansıması görülmektedir.

Manet, metaforik olarak resmin doğası hakkında yorum yapmaktadır. Rönesans’tan beri resim, aynada gördüğümüz gibi hayatı doğru bir şekilde tasvir etmek zorunda kalmıştır. Manet bu görüşe katılmamakta ve her şeyin bir perspektif meselesi olduğunu belirterek öznelliği benimsemektedir. Dolayısıyla da Manet, bu resminde aynanın gerçekliği yansıtmadığını, aynaların da tıpki resimler gibi aldatıcı olduğunu ve her şeyin bizim bakış açımıza göre oluşturulduğunu ayna metofuruna göndermede bulunarak ifade etmiştir.

İnceleyeceğimiz yedinci eser Paul Klee’nin 1934 tarihli «In The Magic Mirror» isimli eseridir. Paul Klee, Ekspresyonizm, Kübizm ve Soyutlama gibi birçok akıma dahil olan eserler üretmiş bir sanatçıdır ama genelde dışavurumcular arasında ismi anılmaktadır.

Günümüz resminde hâlâ etkisini devam ettiren Dışavurumculuk akımı, savaşlar ve endüstrileşmenin getirdiği sosyal problemlere karşı protest duruş gösteren bir grup sanatçının, nesneler dünyasını bırakıp, kendi içsel yolculukları sonucu ortaya çıkan yeni bir sanatsal ifade biçimidir.

Klee’nin 1933’te iktidardaki Nazi Partisi tarafından dejenere bir sanatçı olarak damgalanmasından kısa bir süre sonra Almanya’daki konumunu kaybetmesi ve İsviçre’ye zorla taşınmasından kısa bir süre sonra üretilen Sihirli Aynada eseri, onun hayal kırıklığını temsil etmektedir. Klee’nin “bir çizgiyi yürüyüşe çıkarmak» olarak adlandırdığı yöntemi gösteren, kıvrımlı bir kırmızı çizgi, bir yüzün özelliklerini betimleyerek tuvalin merkezini bükmekte ve aşağıya doğru devam etmektedir. Kaştaki sıkı kıvrımlar, figürün konsantre olduğunu gösterirken, burun ve ağız arasındaki zıt yönlülük kaygıyı göstermektedir. Düğümlü kaş, gözyaşı şeklindeki gözler ve kara kalp, endişe, sıkıntı ve acıyı ifade etmektedir.

Paul Klee, bu eserinde ayna nesnesini hiç kullanmadan, aynada yansıyan bir yüzü bize yansıtmıştır. Resim, aynanın kendisidir ve oradan bize doğru bakan bu yüz ise sanatçının duygularının bir temsilidir. Resmini bir ayna gibi konumlandıran Klee, bu esere Sihirli Aynada ismini verirken de aslında bir yüzün görüntüsünün altındaki ruh halini bize yansıtan esere atıfta bulunmuş, aynayı içine çeviren sanatçı, resmi de bize ayna olarak çevirmiştir.

İnceleyeceğimiz sekinci eser de Pablo Picasso’nun «Girl Before A Mirror» eseridir.   Picasso, Kübizmin en önemli temsilcilerindendir.

20. yüzyıl içinde doğan ve önemli ölçüde etkinlik kazanan bir akım olan Kübizm, Cézanne’ın doğadaki her şeyin geometrik bir biçimde ifade edileceği fikrinden doğar. Kübist sanatçılar, dünyanın birebir temsilinden uzaklaşarak, doğanın geometrik şekillerden meydana geldiği iddiası ile yola çıkmış, resimlerinde her şeyi geometrik formlar olarak resmetmişlerdir.

1932 tarihli Aynanın Önündeki Kız , Picasso’nun metresi Marie-Thérèse Walter’ın portresidir.

Aynadaki yansımasına bakan Marie-Thérèse’nin görüntüsü, kendisinin daha karanlık bir versiyonunu göstermektedir. Yüzünün bir tarafı yumuşak bir tonda ve diğer tarafı cafcaflı, parlak bir renkle boyanmış olan yüzün ikiliği dikkat çekmektedir. Yüzün bir tarafı ay, bir tarafı güneş gibidir ve yüz de küçük bir aynayı andırmaktadır. Yüzün ikiye bölünmüş gibi görünmesi, Picasso‘nun bizzat tanıdığı Marie-Therese‘nin genç kızlıktan kadınlığa attığı adımı temsil etmektedir. Fakat aynada yansıyan yüz tamamen farklıdır. Gerçeğine oranla daha koyu ten rengi, gözleri yerinde siyah büyük delikler vardır ve daha yaşlıdır. Ayrıca vücut da daha orantısızdır.

Picasso, bu eseriyle aynayı geleceğe açılan bir pencere gibi konumlandırmıştır. Aynadaki görüntü, Marie-Therese‘nin yaşlılığıdır ve ölümü temsil etmektedir. Işığın yerini karanlığa bırakması, kibrin yerini, üzüntüye bırakması, solan gençlik ve güzelliğin geçiciliğini simgelemektedir. Ayna nesnesi yine kadının estetik kaygısı ile buluşmuş fakat bu sefer ayna geleceği gösteren sihirli bir ayna gibi konumlandırılmıştır. Resmin arka planındaki çapraz kare desenler ise Picasso’nun kendisini simgelemektedir. Resimlerinin çoğunda kendini Harlequin olarak gösteren Pablo Picasso, insanın ölümlü olduğunu ama eserleri sayesinde adının ölümsüzleşebileceğini ifade etmek istercesine kendini aynadan yani gelecekte onu da bekleyen ölümden soyutlamıştır.

İnceleyeceğimiz dokuzuncu eser de Marcel Duchamp’ın “Miroir” adlı eseridir. Duchamp, Dadaizmin en önemli temsilcilerindendir.

Dünya Savaşı’nın katliamlarına duyulan nefret ve tiksintiden doğan Dadaizm, teknolojik ilerlemeye körü körüne bağlanmanın yüzeyselliğini, Avrupa toplumunun yozlaşmasını, savaş, toplum, gelenek, din ve sanat gibi tüm yerleşik değerleri protesto etmek amacıyla kurulmuş bir akımdır.

Duchamp’ın Miroir eserini de bu bakış açısı ile değerlendirdiğimizde Duchamp, ayna nesnesini bir tuvale kopyalamaktansa yani gerçekliği taklit etmektense, nesneyi olduğu gibi izleyicinin önüne koyarak onları gerçeğin kendisiyle karşı karşıya bırakmaktadır. Böylece Duchamp, ayna nesnesinin kendisini bir esere dönüştürerek, hiçbir ilüzyon, çarpıtma, sembolizm veya metafor kullanmadan izleyicinin gerçeklik algısının ve düşüncesinin tamamen kendisine ait olduğunu yalın bir şekilde ortaya koymaya çalışmıştır. Bu noktada ayna, izleyiciye hiçbir müdahalede bulunmadan sanat gibi gerçekliğin de kişinin algılyabildiği kadar olduğunun somut bir nesnesi olarak konumlanmaktadır. Tüm eserleri gibi bu eser de içinde bulunduğu çağa ve o çağın  sanatına bir başkaldırıdır.

İnceleyeceğimiz onuncu eser, Rene Magritte’in 1937 tarihli “Not to Be Reproduced” adlı eseridir. Magritte, Sürrealizmin en önemli temsilcilerinden biridir. 

Dada’nın yıkıcı temelleri üzerine kurulmuş olan Sürrealizm akımı, Dada’ya kıyasla daha az provokasyona yer verip, daha çok sistematik üretimin yolunu açmıştır. Hem Dada hem de Sürrealizm, ulusal duyarlıktan tiksinmiş ve bir tür evrensellik düşüncesiyle hareket etmiştir.  Bilinçaltının dizginsiz işleyişinden ilham alan üretimlerin peşinden koşmuş olan Sürrealizm, psikanaliz ve Freud’un düşüncelerinden oldukça etkilenmiştir.

“Not to Be Reproduced” isimli resimde ayna karşısında ayakta duran bir adam vardır. Aynadan onun yüzünü görmeyi beklerken sırtını görmekteyiz yani resme bakarken bulunduğumuz yerdeki görüntüyü görmekteyiz. Buna rağmen aynanın önünde duran kitap yansıması doğrudur. Yansımasını gördüğümüz kitap Edgar Alan Poe’nun tamamlanmış tek romanı olan Arthur Gordon Pym’in Öyküsü’nün Fransızca kopyasıdır. Resimde yüzünü göremediğimiz adam Magritte’in arkadaşı ve patronu sürrealist şair Edward James’dir. Figürlerin sadece sırtını gördüğümüz tablolar, genelde belli belirsiz bir hüzün ve yalnızlık taşır. Ancak Magritte’in dünyası çok farklıdır. Magritte resimde bizi gerçeklik labirentinde dolaştırır. Kendimizi sorgularsak “biz kimiz” sorusu gerçekte “kim olduğumuz, kendimizi nasıl gördüğümüz ve olmak istediğimiz kişi” olarak üç yönlüdür. Resim bize öznelerin gerçek görüntülerini sorgulamamız gerektiğini anlatır. “Gördüğümüz şeyler aslında gerçekten olduğu gibi midir?” sorusu Sürrealizmin önemli konularından biridir.

Magritte, bu eserinde ayna nesnesini, kişinin özbenliğinin sorgulanması adına metaforlaştırmıştır. Aynada gördüğümüz kendimizin veya sosyal hayatta da karşımızda olan kişinin özbenliği, görüntüsünün çok ötesindedir, onu göremeyiz çünkü o en derinlerde saklı olandır. Bu anlamda Magritte, bireyin özvarlığının bilinçaltında saklı olduğunu ifade etmektedir. Kişinin kendisinin bile çoğu kez göremediği bu gizli alan, Magritte için aynaya yansımayan öznenin görüntüsü gibi bizi o noktada terk eder. Yalnızlığımız bu noktada başlar. Özvarlığımızı sorguladığımızda görünenin ötesine bakmamız gerektiğini vurgulayan Magritte, ayna nesnesini benliğimiz, aynayı ayna yapan sırrı da biz biz yapan bilinçaltımızla metaforlaştırmıştır.

İnceleyeceğimiz on birinci eser Hans Hoffman’ın 1962 tarihli «Aynadaki Gibi (Veluti in Speculumé)» eseridir. Hans Hoffmann Soyut Dışavurumculuk akımı içerisinde eserler üretmiştir.

Soyut sanat, 20. yüzyıl modernizminin başlıca ifade biçimi olmuş, 19. yüzyıl sonunda İzlenimciler’den başlayarak gelişen soyutlama eğilimi, sanatçıların görünen dünyanın gerçekliğinden aşama aşama kopuşunu beraberinde getirmiştir. İsviçreli ressam Paul Klee’ nin altını çizdiği gibi, “dünya korkunçlaştıkça, sanat da soyutlaşmış” görünmektedir. 

20. yüzyılın en başarılı soyut ressamlarından ve etkili öğretmenlerinden biri olan Hans Hofmann’ın bu eseri, eşine bir övgü olarak yaptığı bir grup resim olan Renate serisindendir. Hofmann, renkli dikdörtgenlerle resimlerinde biçim ve renk gerilimi yaratmaya çalışmış, resmini `karşıtlıkların vücut bulduğu yer` olarak tanımlamıştır. «Aynadaki Gibi» eserinde, Hoffman ayna nesnesini hiç kullanmadığı gibi herhangi başka bir nesne de kullanmamıştır. Resimde bir temsil yoktur, sadece adı bize bunun ayna olduğuna ilişkin bir ipucu vermektedir. Resimde görülen belki karşısında asılı duran duvarı bize yansıtan bir aynadır veya kendisine aynada bakan bir kadının geometrik soyutlamasıdır. Ya da Hoffmann’ın kendi zihnine tuttuğu aynadaki yansımalardır gördüklerimizdir. Belki de hiçbirisidir.

Şayet soyut sanattan bahserderken, sanatın saf sanat olarak ele alındığını yani resimde görülen temsili, soyutçuların tabiriyle gerçeğin bir kopyasını görmeye odaklanmak yerine, eseri sadece renk, biçim ve kompozisyon olarak ele almamız gerektiğini düşünürsek, bu eserde ayna diğer nesneler gibi var olan anlamından kopar ve her şeye anlam yükleyen insana bir atıfta bulunur. Hoffman, bu eseriyle ayna kavramını, tarafsız, anlam yüklenmemiş, biçimlendirilmemiş formlar ve renklerle bize sunarak, bizim kavramı temsilinden bağımsız bir şekilde düşünmemizi yani ayna kavramı ile temsilsiz yüzleşmemizi sağlamaya çalışmıştır.

İnceleyeceğimiz on ikinci eser Kavramsal Sanatın en önemli sanatçılarından biri olan Joseph Kosuth‘un “Bir ve Üç Ayna” (1965) isimli eseridir.

Kavramsal Sanat, sanat pratiklerinin değişip dönüştüğü ve sanatın nesneye olan gereksiniminin tartışmaya açıldığı 1960’lı yıllarda oluşan bir eğilimdir. Kavramsal sanatçılar, sanat yapıtının maddi varlığına değil, kavramsal varlığına önem vermişlerdir. Felsefi bir altyapıyla kavramsallığa vurgu yapan sanatçılar, görsel ifadelerini ortaya koyarken dili bir araç olarak kullanmışlardır.

Joseph Kosuth’un “Bir ve Üç Ayna” (1965) eseri, bir ayna, mekanı yansıtan o aynanın fotoğrafı ve yine o aynanın kavramsal açıklamasını içerir.

Kosult, diğer çalışmalarında olduğu gibi bu eserinde de bizi belirli bir kavramı farklı açılardan değerlendirmemiz adına kavramı nesneden dışarı çıkartmıştır. Böylece, kavramın tanımı için kelimeleri, kavramın nesnesi için nesnenin kendisini ve kavram ile nesne arasındaki bağıntıyı bozuma uğratmak için de nesnenin kopyasını bize sunmaktadır. Kosult, ayna kavramını bize üç farklı bakış açısıyla sunmaktadır. Bir başka deyişle burada üç tane mi ayna vardır, yoksa bir tane mi diye sormamıza neden olabilecek bir kavramsal çözümleme ile bizi karşı karşıya bırakmaktadır. Bu noktada Kosult, kavramın imgelenmesine yönelik bir göndermede bulunmaktadır. Ayna dediğimizde aklımızda canlanan imgelemin kavramla ilişkisini ele aldığımızda tek bir referans yoktur. Birçok farklı deneyim bize ayna kavramını şekillendirmemiz adına kaynak oluşturur. Sonuçta bir kavramı nasıl algıladığımız, bizim kim olduğumuzu yansıtan bir ayna görevi de görmez mi? Kosult bu çalışmasında aynayı hem kavramsal olarak sorgularken hem de bizim kavramları algılamamızın bir yansıması adına da metafor olarak kullanmıştır.

Günümüz de ise ayna, tüm bu geçmişten gelen özelliklerine ek olarak parlak yüzeye sahip bir nesne olarak kabul edildi ve mekanlar arası geçişleri olanaklı kılan sihirli bir nesneye dönüştü.

Aynanın resmini yapan eski dönem sanatçıların aksine günümüz sanatçıları, parlak yüzeye sahip tüm nesneleri ayna olarak kabul edip evrene ve yaşama dair düşüncelerini görsel dille biçimlendirmede aynaları veya ayna gibi yansıtıcı nesneleri hazır nesne olarak kullanmışlardır. Yani ayna, sanat yapmada kullanılan bir tür materyal özelliğine kavuşmuştur.

Son olarak inceleyeceğimiz eserler postmodernist bakış açısıyla üretilmiştir. Postmodernizmi bir akım olmaktan çok eleştirel bir tutum olarak görmek yerinde olacaktır. Geçerli bir kurama sahip olmaksızın, kuralsızlığın getirmiş olduğu çoğulcu bir anlayışla yapılan eserler belli bir birikim üzerinde gelişen süreci ifade etmekte kullanılabilirler. Postmodernizm tutarlı bir hareket olarak tanımlanamaz ve kesin özelliklerden yoksundur.

İnceleyeceğimiz on beşinci eser Anis Kapor’un “Cloud Gate ve Sky Mirror” eserleridir.

Sanatçı:  Anish Kapoor
Eser Adı: Cloud Gate
Oluşturulma Dönemi: 2006
Teknik: 168 paslanmaz çelik plakadan
Ölçü: 20×10 m
Sergilendiği Yer:  Millennium Park

Yansıtıcı yüzeylerin olanaklarını keşfetmeye devam eden Kapoor’un çalışmalarının hemen hepsinde ilgi alanı uzay, uzam, mekan, boşluk, dualite ve özellikle varlık ile yokluktur. Kapoor’un bu eserlerinde de var olan yokluk hissi engin bir boşluğu temsil ederken aynı zamanda her şeyi içerir ve izleyiciyi bir geçiş yolu vasıtasıyla başka bir zihin durumuna sürükler.  İzleyenlerin heykele her baktığında kendi yansımasını görmesi, kendisiyle heykel arasında bir bağ kurmasını sağlar. Her yansıma bir varoluş kanıtı gibidir. Yumuşak kıvrımlı dinamik yapısı ile de hiçbir yansımayı üzerinde sabit tutmamakta ve sürekli hareket ettirmektedir. Bir çekim alanı oluşturan heykel, gökyüzünü, bulutları ve güneşi izleyiciler ile buluşturmaktadır. Kaapor’un aynaları veya ayna görevi gören yansıtma özelliği ile ayna gibi konumlanan paslanmaz çelikten eserleri, insanı kendisine baktığı ve kendisine odaklandığı sınırlı boyuttaki bir aynadan kurtararak, onu çevresi ve diğer insanlarla bir arada görebileği devasa boyutlara ulaştırır. Bu noktada Kapoor, insanı kendi zihnine hapseden varoluş sorununu, tüm evrene yayarak ben kimim sorusunu bütünsel bir alana taşır. Aslında Kapoor, üç boyutlu heykeline, dördüncü boyutu ekleyerek, hipergerçek bir imge yaratıyor. İlginç olansa, bu yaratım tarzının, kendini sonsuz kere tekrar etmeye açık bir üsluba sahip olmasıdır.  Bu sayede, gerçeğe ilişkin son sözün söylenemeyeceği bir imge silsilesiyle karşılaşırız.

Son olarak inceleyeceğimiz eser, “Arte Povera” adlı İtalyan Avangard gruplaşmasının önde gelen figürlerinden biri olan Michelangelo Pistoletto’nun 20 Ekim 2016 tarihinde, Paris’te WNH Galeri’deki Respect isimli performansıdır.

Pistoletto’nun performans çalışmasında, galeri mekanının duvarlarına yerleştirilmiş oldukça büyük ebatlarda 23 adet çerçevelenmiş ayna bulunmaktadır. Pistoletto, geniş bir izleyici kitlesinin önünde, elinde bir balyozla galeri mekanında bir süre gezindikten sonra aynaları kırmaya başlamıştır. Her kırılan aynanın arka yüzeyinin farklı bir renge boyalı olduğunu ve boyalı yüzey üzerinde dünyanın en çok konuşulan dillerinde, ‘saygı’ sözcüğünün yazılı olduğu görülmüştür.

Pistoletto, 1962’lerden itibaren ‘ayna’nın kendisini araştırılacak, üzerinde düşünceler geliştirilecek bir öge olarak belirlemiştir. Sanat ve Kuram, Değişen Fikirler Antolojisi adlı kitapta, Pistoletto şunları yazar: “İnsan hep kendini tanıma çabası içinde kendisini ikiz kılmaya çalışmıştır. İnsanın kendisini aynada tanır gibi bir su gölcüğünde kendi imgesini tanıması belki de yaşadığı ilk gerçek halüsinasyonlardan biriydi. Ve insan zihninin bir parçası, hep kendisinin çoğaltılmasına bağlı kalmıştır. Zaman geçtikçe, bu ikizleşme, bu iki katına çıkma süreci daha da sistemli, daha da emin şekillerde kullanılmaya başlandı. Akıl benliğinin yansımasına dayanan bir temsil yarattı. Ve sanat bu temsilin özelliklerinden biri oldu”.

Pistoletto’nun aynaya bakarken öğrendiği şey, sanat ve hayatın bir olmasıdır ve ona göre; sanat yapmak için kullanılan materyallerden biri de toplumun kendisidir. Aynayı hem bireysel hem de toplumsal kimlikle özdeşleştirmiş, bu noktada birey, toplum ve sanat gibi her şeyin aslında bir yansıma olduğunu savunarak sanki aynaya da bir ayna tutmak istemiştir.

  • Metafor Olarak Ayna – Burçin ERDİ ES – Dr. Öğrt. Üyesi, Namık Kemal Üniversitesi, Araştırma Makalesi
  • Gombrich, Ernst, Sanatın Öyküsü, İstanbul, Remzi Yayınevi, 1997.
  • Sanatçının Aynası , Dr. Öğr. Üyesi Mahpeyker YÖNSEL, Araştırma Makalesi, Social Sciences Studies Journal