2017’nin ses getiren dizisi 13 reasons why, Hannah isimli genç bir kızın intiharını ve geride bıraktığı 13 kasedi anlatıyor. Hannah, kasetlerde ölümüne sebep olan kişileri ve nedenleri açıklıyor. İlk sezon boyunca kasetlerde anlatılan ve adı geçen karakterlerin Hannah’nın intiharıyla olan bağlantısını izliyoruz. Dizinin ikinci sezonu şu aralar çekiliyor ve 2018’de yayınlanacağı söylendi.
13 reasons why; zorbalık, cinsel istismar ve intihar gibi birçok hassas mevzuya değiniyor. Farkındalığı artırmak ve faydalı bir tartışma başlatmak için bu mevzulara değinmek gerekli, ancak nasıl değindiğimizin çok önemli olduğunu unutmamamız lazım.
Medyada gösterilen intiharlardan sonra intihar vakalarında artış olduğu -özellikle genç ve hassas gruplarda artış olduğu- bilinen bir olgu. Dünya Sağlık Örgütüne göre, intiharın medyada yer alış şekli intiharı tetikleyici veya önleyici olabilir. İntihar gibi ciddi bir mevzudan bahsederken ve genç izleyici kitlesi olan bir dizi yaratırken, istatiktikleri ve profesyonelleri dikkate almak gerekiyor.
13 reasons why’daki etik yanlışlar neler?
Kati Morton (klinik psikolog), Youtube kanalında dizideki birçok etik yanlışa değinmiş. Deborah Serani (psikolog) ve Elana Premack Sandler (sosyal hizmet uzmanı) da psychologytoday’de yayınlanan makalelerinde benzer yanlışlara değinmişler. Bu yazıda o yanlışları derleyip, yorumlayıp, Dünya Sağlık Örgütü’nün önerilerinden bahsedeceğim. (Spoiler’lar olabilir)
İntiharın intikam aracı olarak gösterilmesi
Hannah arkasında bıraktığı 13 kasetle onu intihara sürükleyen kişilere sesleniyor ve o kişilerin intiharında rolünün ne olduğunu anlatıyor; böylece intihar intikam aracı olarak gösterilmiş oluyor. Ancak, intihar intikam aracı değildir ve hiçbir zaman olamaz. İntihar yaygın olarak çaresiz ve umutsuz hissedildiğinde gerçekleşir. İntihar sonrasında kişiler intihar eden kişiyi belli bir süre hatırlayabilir ancak buna intikam diyemeyiz; çünkü intihar eden kişi arkasında bıraktıklarını, tepkileri ve kendi hikâyesinin sonunda neler olduğunu göremez. İntiharın intikam almak için kullanılabileceğini göstermek yanlıştır çünkü kendisini üzenlerden intikam almak isteyen genç bireylerde intiharı tetikleyebilir.
Hannah’nın intihar sebepleri
Kati Morton’a göre Hannah’nın intihar sebepleri gerçekçi değil ve çoğu zaman abartılmış sebepler. Morton, birçok gencin yaşadığı arkadaşlar arasındaki problemlere Hannah’nın abartılı tepkiler verdiğini ve bunun karakteri sevmeyi zorlaştırdığını söylüyor.
Hannah’nın yaşadığı kötü olayları çoğu genç yaşıyor ancak intihar etmiyorlar. Hannah cinsel istismara veya zorbalığa uğradığı için değil, çaresiz hissettiği ve mental sorunlar yaşadığı için intihar ediyor. İntiharın sebeplerinin yaşanan spesifik olaylara ve kişilere bağlanması intiharın arkasındaki karmaşık faktörleri basitleştiriyor.
Dünya Sağlık Örgütüne göre, intiharın hiçbir zaman tek veya basit sebepleri yoktur; intihara sebep olan şeyler arasında mental ve fiziksel hastalıklar, ailevi sorunlar, kişisel sorunlar ve hayat sorunları ve bütün bunların birbiriyle bağlantısı gibi birçok faktör vardır.
Ruh sağlığından bahsedilmemesi
İntiharın anlatıldığı bir dizide bir kere bile depresyondan bahsedilmemesi intiharın sebeplerini yalnızca yaşanan olaylara bağlıyor ve basitleştiriyor.
Dünya Sağlık Örgütüne göre; intihar’ı medyada gösterirken, depresyonun intiharla ilgisi olduğunu ve depresyonun tedavi edilebilir bir hastalık olduğunu belirtmek gerekiyor. Aksi takdirde, Hannah’ya benzer sorunlar yaşayan kişilerde intihar dışında bir çözüm yolu yokmuş fikri oluşabilir.
İntiharın sorunlarla ve yaşananlarla başa çıkma yöntemi olarak gösterilmesi
Dizide Hannah’nın intiharına sebep olan 13 şeyle intihar ederek başa çıktığını görüyoruz. Dünya Sağlık Örgütüne göre; intiharı sorunlarla (örn. iflas, sınavdan kalmak veya cinsel istismar) başa çıkma yöntemi olarak göstermek yanlış. İntiharın bu şekilde gösterilmesi benzer sorunlar yaşayan kişilerin intihar davranışını model almasına yol açabilir; intihar çözümmüş gibi bir düşünce yaratabilir ve tetikleyici olabilir.
Grafik ve tetikleyici sahneler
Dizide cinsel istismar ve intihar sahnesi gereğinden uzun ve grafik şekilde gösterilmiş. Yaşananların travmatik oluşunu, ciddiyetini göstermek ve hikâyede olanları anlatabilmek için böyle sahnelerin gösterilmesi gerekiyor ancak bu denli uzun ve net şekilde gösterilmesine, özellikle de cinsel istismar sahnesinin tekrar tekrar gösterilmesine gerek yok. Kati Morton bunun şok etkisi yaratmak için kullanıldığını düşünüyor ve Dünya Sağlık Örgütüne göre intiharı sansasyonel olarak göstermek yapılan büyük yanlışlardan biri.
Dizideki travmatik sahneler gençlerin başına kötü ve ciddi şeyler geldiğini gösteriyor, evet. Ancak, kötü şeylerle nasıl başa çıkabileceğimiz veya neler yapabileceğimiz üzerine dizide herhangi bir yol gösterme veya rehberlik göremiyoruz. Bu durumda kafamızda “bu uzun ve grafik sahnelerin kime ne gibi faydası var?” sorusu beliriyor.
Hannah’nın intihar sahnesi aynı zamanda çok belirgin ve spesifik şekilde intihar yöntemini gösteriyor. Hannah’nın adım adım ne yaptığını görüyoruz, adeta “nasıl intihar edilir?” sorusunun cevabını alıyoruz. Dünya Sağlık Örgütüne göre; intihar metodları ve yöntemleri hiçbir zaman açıkça anlatılmamalı ve gösterilmemeli, çünkü bunlar intiharı tetikliyor ve intihar yöntemlerini öğretiyor.
İntiharın romantikleştirilmesi
Dizi intiharı romantikleştiriyor, olduğundan ilginç ve ilgi çekici gösteriyor. Karakterlerin Hannah’nın ölümü sonrasında dolabını süslemelerini, selfie çekinmelerini, gizemli kasetleri ve maceraları görüyoruz. Hannah suçladıklarına sesini duyurmuş oluyor, insanlar arkasından pişman oluyorlar ve üzülüyorlar. Hannah’nın içinde sakladıkları ve söylemek istedikleri yerine ulaşıyor. Ancak gerçekte böyle bir şey mümkün değil, Hannah bunların hiçbirini bilemez. Hannah’yı izleyen genç izleyiciler intiharın bir şeyleri değiştirdiği ve gözalıcı olduğu hissine kapılabilirler.
Dünya Sağlık Örgütüne göre intihar kurbanlarını methetmek intiharı onore edilen bir şeymiş gibi gösterebiliyor, onun yerine sevenlerinin arkasından duyduğu yas ve üzüntüler öne çıkarılmalı ve intihar gözalıcı veya ilginç hale getirilmemeli.
Özellikle Clay karakterinin sonlara doğru söylediği “I cost a girl her life because I was afraid to love her” (Bir kızı sevmeye korktuğum için onun hayatına mal oldum) gibi bir laf olayı daha da romantikleştiriyor. Sanki Clay Hannah’ı severek intiharını önleyebilirmiş ve intihar bu kadar basit bir sebepten gerçekleşebilirmiş gibi gösteriliyor. Halbuki, intiharının arkasında karmaşık sebepler, ruh sağlığı problemleri ve çaresizlik olduğunu unutmamak lazım.
Yeterli yardım ve ümitlendirici mesaj yok
İntiharı gösterirken ümit verici hiçbir şeyden bahsedilmemesi, yardım kaynakları ve olanaklarından bahsedilmemesi büyük bir eksiklik. Kati Morton, en azından Hannah’nın “alo intihar hattı” gibi bir hatta mesaj attığı bir sahne olabileceğinden ve bunun ümitlendirici bir örnek olabileceğinden bahsediyor.
Dizide neler yapılmaması gerektiğini görüyoruz ancak neler yapmamız gerektiğini görmüyoruz. Hannah kötü olaylar yaşıyor ve intihar ediyor. Eee peki aileler neler yapmalı, okullar neler yapmalı, intiharı önlemek için neler yapabiliriz, bu soruların cevaplarını öğrenemiyoruz.
Gençlerin sessiz kalmamaları, aileleriyle iletişime geçmeleri veya yardım almaya çalışmaları için herhangi bir ümitlendirme mesajı yok. Aksine, Hannah okulundaki psikolojik danışmanla konuştuğunda gerekli yardımı alamadığını düşünüyor ve hemen sonrasında son kaset kaydını tamamlayıp intihar ediyor.
Bazen yardıma ulaşmak ve yardım istediğimizde istediğimiz cevapları alabilmek mümkün olmuyor, ancak pes etmemek ve yardım istemeye devam etmek önemli. Hedef kitlesi genç izleyiciler olan bir dizinin böyle ümitlendirici bir mesaj vermek yerine ısrarla hayal kırıklığına uğratması genç izleyicilerde çaresizlik hissine yol açabilir.
Dizi intihara dikkat çekiyor ancak intiharı önleyici bir çaba görmüyoruz.
Sonuç olarak, diziyi halen izlemediyseniz izlemenizi önermiyorum. Özellikle hassas olan bireyler bu diziyi izlememeli. Eğer diziyi izlemek istiyorsanız veya tanıdığınız biri izlemeyi planlıyorsa; bütün bu yanlışları aklınızda tutmanızı, eleştirel yaklaşmanızı ve karamsarlığa kapıldığınızda diziyi izlemeyi bırakmanızı öneriyorum.
13 Reasons Why yerine, My Mad Fat Diary isimli diziyi izlemenizi tavsiye ederim. Dizide gerçekçi ruh sağlığı sorunlarını, baş karakterin terapiye gitmesini, özgüven kazanmasını ve sorunlarıyla başa çıkmayı öğrenmesini görüyoruz. Diziyi bitirdikten sonra psikolojik olarak doğru olan tavsiyeler aklımızda kalıyor.
13 Reasons Why’ı izleyip seven birçok kişi olabilir, ancak intihar üzerine yapılmış çalışmaları ve istatikleri incelediğimizde dizinin birçok etik yanlış yaptığını ve faydadan çok zarar verdiğini düşünüyorum. Umuyorum ki, yapımcılar eleştirileri dikkate almıştır ve ikinci sezonda etik olarak doğru bir 13 Reasons Why izleyebiliriz.
İntihar çözüm değildir. Depresyon tedavi edilebilir.
Kaynaklar: Dünya Sağlık Örgütü, Preventing Suicide, Elana Premack Sandler, Deborah Serani, Kati Morton
