Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji bölümünde Şamanlık üzerine doktora tezi hazırlayan Timur Davletov ile Gaia Dergi’den Burak Avşar ve Sasun Bazaryan Şamanlık ve Kam kültürü üzerine röportaj gerçekleştirdiler.
Röportaj dizisinin ikinci bölümüdür. İlk röportaj, ‘Şamanın İzinde: Şamanizm nedir?’i okumak için tıklayınız.
Sasun Bazarian: Çok daha gerçekçi, daha insan tabanlı daha ekolojik bir bakış açısı.
Timur Davletov: Tabii tabii insan merkezli değil. Çevreci olması en büyük özelliği ama çevrecilik şöyle değil; “Hadi çocuklar birleşelim biraz çevrecilik yapalım”, her şey doğalından geliyor, herhangi bir çevrecilik çabası yok. Çevreci oluşlarını da bir propaganda olarak da kullanmıyor, sadece doğanın içinde yaşıyorlar. Ha öldürmüyor mu? Öldürüyor, kesiyor ama onu da ekosistemle bütünleşik bir şekilde yapıyor. Nasıl ki bir hayvan başka bir hayvanı öldürüyorsa, aynı şekilde öldürüyor.
S. B.: Ama hayvanları bir kâr amacına dönüştürmüyor ya da bunun endüstrisini yapmıyor.
T. D.: Kâr amacı güdüldüğü zaman şöyle bir düşünce ortaya çıkıyor, ‘büyük balık küçük balığı yer’. Halbuki küçük balık da büyük balığı yer. Büyük balık, küçük balıkların hepsini yerse kendisi ne yapacak? Mecburen o da ölmek zorunda kalacak. İşte bu döngüyü Şamanlık gözetiyor, sadece yaşıyor.
S. B.: Yaşam tarzı haline getirmiş bunu…
T. D.: Tabii. Ama bu kültürden kopan insan şu deyimi geliştirmiş: “Ot geldik ot gidiyoruz.” Bu hep doğayı küçümsemekten gelir. Oysa ki o ot, ağaç diyerek küçümsedikleri oksijen üretiyor. İnsanın hiçbir şekilde üretemediği oksijeni üretiyorlar. Ama buna rağmen şunu yapmıyor, “Ya, ben oksijen üretiyorum bak, ona göre ha!” demiyor, böyle bir yaklaşım içinde değil ama insan onu küçümseyebiliyor; “Ağaç gibi olduk, ağaç gibi gidiyoruz.” falan diyebiliyor, o da doğadan kopmaktan. Dolayısıyla Şamanlık’ın içinde doğa sevgisi yok; çünkü sevgi kavramı yok. Ama sadece yaşamak var, bu ‘yaşamak’ içinde zaten uyumlu oluyorsun sen. Mesela Şamanlık’ta şunu savunuyor; insan ölse bile ortadan kaybolmuyor, kemikleri, eti hepsi gübreye dönüşüyor. E gübre nereye gidiyor; doğanın içinde kalıyor.
Moğol Şamanları (Kaynak: The Guardian)
S. B.: Belirli bir döngüsü var aslında Şamanlık’ın, doğaya bağlı bariz bir döngüsü var. Her şeyin bir döngü içerisinde olduğunu kabul ediyor, bunu diğer insan toplumları veya dinler kabul etmiyorlar. Hepsi kendini doğanın üstünde düşünüyorlar. Sadece düşünebildiklerini düşündükleri için yani; ama aslında bir kıstas değil. Sen yine de onun içinde yaşıyorsun; doğaya bakıcılık yapamazsın, o sana bakıcılık yapar.
T. D.: Tabii bazı dinler ya da inanç sistemleri şunu diyebiliyor; ”Her şey insana hizmet etmek üzere yaratılmıştır”, bu yaklaşım Şamanlık’ta yok. Çünkü şu mantığı yürütüyor; ağaç dünyası var, bitki dünyası, insan dünyası var, bunların hepsi eş değerde. Bazıları diyor ki “Nasıl eş değerde olabilir? İnsanın aklı var.” Şamanlık hiçbir şekilde insanı üstün veya istisnai görmüyor. Bu açıdan acımasız; özel bir gayret göstermiyor, kutsamak için, kutsal hale getirmek için, ayrıcalıklı hale getirmek için insanı. Ama aynı zamanda hem hayvan dünyası, hem bitki dünyası, hem insan dünyası denge halinde ama aynılık halinde değil, bulunan bir zincirin birer halkası halindeler ve birbirlerine bağlılar. Hatta hayvan ve bitki dünyası ortadan kalktığında insan dünyası da yok olmak zorundadır; ama insan dünyası ortadan kalkarsa diğer dünyalar varlığını devam ettirir.
Burak Avşar: Aslında şöyle; Şamanlık’ta özel olarak doğaya bir sevgi yok, zaten doğanın içerisinde bir bütünlük var. Sevmek için özel bir gayreti yok, zaten o içlerinden gelen bir şey.
T. D.: Bu biraz şuna benziyor; köyden, kırsal kesimden kopmuş insanda sürekli şöyle laflar eder; “Sessizliği özledim, doğayı özledim, şehirden kaçmak istiyorum, orada yaşamak istiyorum.” Bunlar hep romantiklik. Oysa ki, onlar da biliyor ki şehirden koptukları zaman çok az insan doğada kalabiliyor, kırsal kesimde yaşamanın romantiklikle hiçbir alakası yok. Şaman insanlar temiz havayla da yaşamıyorlar, sadece orada yaşadıkları için orada yaşıyorlar ama çevrecilik konusunda onlar daha çok çevreci, bunun için özel bir çaba harcamasalar da. Şehirdeki insan doğadan koptuğu için sürekli o edebiyatı kullanıyor; çevrecilik, köylere dönmeli, kırsallara dönmeli… Onlar hep romantiklik, biraz özel gayret isteyen hareketler.
İzmir’de yurttaşların yaşam alanlarında RES yapılmasını engellemek için yaptığı başvuruya mahkeme proje için ÇED raporu gerekli olduğu yönünde karar verdi.
İzmir’in Bayındır ilçesi Dernekli köyüne bağlı Marmariç Mahallesi sakinleri, yaşam alanlarına yapılması planlanan Rüzgâr Enerji Santrali (RES) projesine karşı hukuki mücadelelerinde ilk zaferlerini kazandı. Proje için alınmış olan ‘Çevre Etki Değerlendirme (ÇED) raporu gerekli değildir’ kararının iptali için hukuki mücadele başlatan bölge sakinlerinin İzmir 1. Bölge İdare Mahkemesi’nde açtığı dava sonucunda, ‘Proje için ÇED raporuna gerek olduğu’ kararı verildi.
Marmariç sakinlerinin avukatları Cem Altıparmak ve Hande Atay, şirketin yeni santral sahasına göre bir proje geliştirmek için tüm sahaya dair ÇED sürecini başlatmak zorunda olduğuna dikkat çekti. Avukatlar, söz konusu sürece bölge halkının katılımının da sağlanması gerektiğine vurgu yaptı.
Change.orgüzerinden başlatılan imza kampanyasında bölgeye yapılması düşünülen rüzgar enerji santrali hakkında genel bilgiye ulaşabilirsiniz.
Orman ve Su İşleri Bakanlığı 9. Bölge Müdürlüğü; 2014 yılında dağıtımını yaptığı bin adet kedi ve köpek kulübesinden sonra, 2015 yılı için de kulübe yapım ve dağıtım aşamasına başladı.
Kötü hava koşulları nedeniyle, sokakta yaşayan hayvanlar için kış aylarını atlatabilmek çok zor. Gerek yiyecek gerekse barınak bulmakta oldukça zorlanan bu canlar için en azından geceyi soğuktan korunmuş bir halde geçirebilmek hayati önem taşıyor.
9.Bölge Müdürlüğü’nden gelen müjde ise hayvan dostlarının yüzünü güldürüyor. Yapımı başlayan, dağıtımı yapılacak ücretsiz kulübeleri talep etmek için İl Şube Müdürlüğü’nün aranıp adresin iletilmesi yeterli. Daha sonra, STK’lar tarafından belirlenecek yerlere külübelerin konuşlandırılması yapılacaktır. Yalnız, talep edildikten sonra bunun müdürlüğe iletilmesi ve kulübelerin gönderilmesi için gereken zamanı hesaba katarak acele etmekte fayda var. Zira soğuklar kapıda!
(Kaynak: İl Gazetesi)
9. Bölge Müdürlüğü’ne bağlı iller ve bu illerin şube müdürlüklerinin irtibat numaraları:
Kayapınar Belediyesi tarafından Kent Ormanı’nda dikilen 143 ağaç kimliği belirsiz kişiler tarafından söküldü.
Kayapınar Belediyesi tarafından kente kazandırılan bin 200 dönümlük Kent Orman alanında dikilen 143 ağaç kimliği belirsiz kişiler tarafından yerinden söküldü. Geçen yıl Aralık ayında dikilen 5-6 yaşlarındaki ağaçların tahrip edilmesini; belediye yaptığı yazılı açıklamayla kınandı.
Yapılan açıklamada, “Kayapınar Kent Ormanı’nda 2012 yılında başlatılan çalışmalarımız belirli bir program çerçevesinde sürdürülmektedir. 2014 yılındaa 3 bin 500 ağaç dikimi gerçekleştirildi. Bunun 143 tanesinin bazı kişi veya çevreler tarafından kasıtlı olarak kırıldığını görmekteyiz. Ağaç katliamını gerçekleştirenlerin de halkın vicdanında mahkûm olacaklarını unutmamalıdırlar. Bu ağaçlarımızı keserek, katlederek belediyemizin çalışmalarını engellediklerini sananlar bilsin ki ağaçlandırma çalışmalarımızı daha güçlü bir şekilde sürdüreceğiz. Ağaç katliamlarını gerçekleştirenleri de kınıyoruz” denildi.
Açıklamada, ağaçlandırma çalışmalarının devam edeceğine dikkat çekilerek, “Mart ayında Diyarbakır halkıyla Kent Ormanı’nın geri kalan bölümlerinde de ağaçlandırma çalışmalarını yürüteceğiz. DTK’nın her kentte bir orman oluşturulması kararını hayatta geçireceğiz. Ağaç katliamlarıyla kendilerine tarla, arsa veya daha başka alanlar yaratmak isteyenlere Diyarbakır halkı gereken yanıtı verecektir. Diyarbakır halkıyla birlikte Kent Ormanı’nı bu kentte kazandırmaya kararlıyız” ifadelerine yer verildi.
Rusya’da büyük memeliler üzerinde yapılan bir araştırma, büyük memeli hayvanların popülasyonunda, SSCB’nin (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) dağıldığı tarih olan 1991 yılından bu yana, büyük bir düşüş olduğunu gösterdi.
Yaban domuzu, sığın ve kahverengi ayılar da politik sıkıntıların mağduru olabiliyorlar. Rusya‘da büyük memeliler üzerinde yapılan bir araştırma, 1991’den bu yanabüyük memelipopülasyonunda büyük bir düşüş olduğunu gösterdi. Conservation Biology’de yayımlanan çalışmanın sahibi araştırmacılar, SSCB’nin dağılmasınınvahşi hayat üzerinde ve türlerin tükenmesinde etkisi olduğunu bildirdiler.
Örneğin, sığınların küçük ağaçlarla beslenebileceği ormanları tercih ettiğini BBC’nin sitesinde açıklayan çalışmanın ortağı, Wisconsin-Madison Üniversitesi’nden Eugenia Bragina, vahşi domuzların mantarlara düşkün olduklarını ve SSCB zamanında sırf domuzlar için mantar ekildiğini belirtti. Her türün, ülkedeki sosyo-ekonomik şoka farklı tepkiler vermek zorunda kaldığını söyledi.
Adaptasyon güçlükleri
Eugenia Bragina aynı zamanda en büyük popülasyon artışının gri kurtlarda görüldüğünü belirtti. Sovyetler Birliği’nin gri kurt popülasyonunu kontrol altında tuttuğunu ekleyen araştırmacı; ”Gri kurtların avlanmasına teşvik ediyorlardı” diye konuştu. Birliğin dağılmasının telaşıyla birlikte, insanların avcılıktan uzaklaştığını ekleyen araştırmacı, kurt popülasyonunun aşağı yukarı 10 yılda yüzde 150 arttığını ve bunun sığın popülasyonunda düşüşe neden olduğunu ekledi.
1990’larda çöküşte olan yaban domuzu popülasyonunda da artış olduğundan bahseden araştırmacı, domuzların uyum sağlama konusunda yetenekli olduklarını ve kısa bir süre sonra yeni besin kaynaklarını bulduklarını belirtti.
Bu tür değişiklikler içerisindeki ülkelerin uluslararası bir desteğe ihtiyaç duyduğu üzerine vurgu yapan Eugenia Bragina, aksi takdirde önemli türlerin soylarının tehlike altına girebileceğini kaydetti.
Yaşayan duvar (Living wall) ya da dikey bahçe (Vertical garden) fikri, akla değişik görüntüleri getiriyor; fakat gerçekte bitkilerle kaplı duvardan fazlası değil. Şehirlerin daha canlı, sağlıklı, doğal gözükmesi için yaşayan duvarlar tasarlanıyor.
Yeşil, bir tasarım aracı olmamalı hayatın merkezi olmalı. Kocaman beton alan içinde birkaç binanın yeşillenmesi bir şey değiştirmeyecekse de bu, güzel bir başlangıç. Kentleşme planları ekoloji merkezli ve uzun vadeli gerçekleştirilmeli.
Etrafımızda dikey bahçeler görsek daha iyi olmaz mıydı? Kentlerimizde nefes alabileceğimiz daha fazla alanlar olsa ya da günlük koşturmamızı yeşillikler içinde yapsak daha güzel olmaz mıydı? Hem bu duvarların faydaları da say say bitmez:
• Kötü tasarlanmış binalar çok daha canlı olur. • Daha fazla yeşil alan kent içinde yer alır. • Ses yalıtımı konusunda da fayda sağlar. • Kışın binayı soğuktan korurken, yazın da doğal serinlik sağlar. • Biyoçeşitliliğe katkıda bulunur. • Enerji tüketimini azaltır. • Psikolojik açıdan da bize huzurlu bir ortam sağlar.
İstanbul’un yeni kahramanlarından Bisikletli Sahaf; oldukça mütevazı bir ekoloji projesi.
Filiz ve Rüzgar, bisikletle çıktıkları parasız ve vejetaryen Avrupa turundan döndüklerinde; yeni hayalleri ‘Türkiye turu’nu gerçekleştirebilmek için hırpalanmış malzemelerini onarmaları gerekiyordu. Bu ihtiyaçlarını karşılayabilmelerini sağlayacak kaynağı oluşturmak için Bisikletli Sahafprojesini başlattılar.
Bisikletli Sahaf Almanya’da.
Kendilerine ait okumadıkları ve projeyi duyanlardan gelen kitapları, Fosil yakıtsız ulaşımın misliğiyle teslim etmekteler.
İkinci el kitapları tekrar kullanıma sokup, geri dönüşümü yeşerten şehrin kahramanları Bisikletli Sahaf’ın para hırsıyla değil, ekolojik prensiplerle çalıştığını, bu anlamda harika, muhteşem veya süper değil; sadece olması gerektiği gibi olduğunu söylüyorlar.
Tüketimi azaltmayı felsefe haline getirmişler.
Kendi yaşamlarında uyguladıkları ‘az tüketim’ felsefesini kitaplara da getirmişler. Bir başkasının izlerinin kaldığı bir kitabı okumanın, yine bir başkasının kitap üzerine aldığı notlardan hikâyeler çıkartmanın keyfini paylaşıyorlar.
Fotoğraf: İsa Şimşek
Koşuşturan her şeye inat, Bisikletli Sahaf tıngır mıngır.
‘’Sistemin bizi hop oraya, hop buraya koşturma isteğine inat, kitaplarınızı size tıngır mıngır getiriyoruz…’’ diyen Filiz ve Rüzgar, kitapları yetiştirmekte güçlük yaşamıyorlar. Kar, yağmur demeden atlayıp bisikletlerine, kas gücüyle fosil yakıta meydan okuyorlar.
Sistem nasıl işliyor?
İnternet sitelerinde kitap listeleri ve fiyatlar mevcut. Telefon kullanmadıkları için bir tek internet sitelerinden onlara ulaşabiliyoruz. Sipariş verebiliyor ayrıca eski kitaplarımızı da bağışlayarak destek olabiliyoruz.
Mart’ta yolculuk!
Mart ayında Türkiye turuna çıkmayı planlıyorlar. Biri ekilmezse ölür, diğeri anlatılmazsa fikriyle yolculuklarında tohum ve masal toplayacaklar. Döndüklerinde ise Bisikletli Sahaf’a devam edecekler.
Dilerim ki, Bisikletli Sahaf projesiyle bu güzel insanlar, başka doğa dostu girişimlere ilham verirler.
Ekolojik köyler, yurt dışında çeşitli amaçlarla uzun yıllardan beri kuruluyor olsa da iklim değişikliği ve organik besin yetiştiriciliği ile son yıllarda daha da yaygın bir oluşum haline geldi. Türkiye’de ise bu oluşum biçimini genellikle bireysel olarak kurulan ekolojik çiftlikler ve TaTuTa Projesi’yle duyduk. Geçtiğimiz günlerde Van’da kurulacak ekolojik köy ile ilgili haberler gözümüze çarptığında ise artık bu konuda ülke olarak daha fazla girişimlerde bulunuyor olmamıza sevindik.
Fakat bugün röportajımızla misafir ettiğimiz gazeteci-yazar Hüzün Yücel ve Şanlıurfa’nın Harran ilçesi Belediye Başkanı Mehmet Özyavuz, Harran’da çok daha farklı bir projeye imza atıyor ve kadınların yaşadığı sorunlar ile çevresel sorunları birleştirerek kadınlara yönelik bir ekoköy projesi gerçekleştiriyorlar. Hüzün Yücel bu projenin sahibi ve elbette ki proje sürecinde birçok desteğe kapıları açık. Sayın Özyavuz ise bu konuda ilk adımı atarak kendine ait 15 dönümlük araziyi ekolojik köy için bağışladı ve projenin hayata geçirilme sürecine önemli katkılarda bulundu.
Öncelikle şunu belirtmeliyiz ki bu proje kadın sorunlarından sadece şiddeti kapsamıyor, aksine şiddet gören kadınlarla birlikte kimsesiz olan veya ekonomik bağımsızlığını elde etmek isteyen kadınlara da kapılarını açıyor.
Projenin detaylarını ve planlanan diğer projeleri Sn. Yücel ve Özyavuz’dan dinliyoruz…
“Projemizde, yalnızca fiziksel şiddet gören kadınlara değil; bütün kadınlara kapımızı açıyoruz”
Bu projeye başlamanızda sosyal ve psikolojik anlamda sizin için büyük etkenler neler oldu?
Hüzün Yücel: En büyük etken yazdığım kitap Yasaklı Apartman’dı. Bu kitap gerçek bir hikayeye dayanıyor. Ben o apartmanda yaşarken başka bir kadının sorunlarına şahit oldum. Bu konuda gidebileceğim bir kapı bulamadığım için, kendimi ifade edecek ve destek alabilecek bir yer bulamadığımdan dolayı hiç tanıdığı olmayan veya bir mesleği olmayan kadınları düşündüm. “Onlar ne yapar?” sorusu beynimde büyüdü büyüdü büyüdü ve cevap bulamadım. İşte orada bu proje doğdu. Yani; bir yer olmalı ve kadınlar orada biçimlendirilmeden, formatlanmadan kendilerini ifade edebilmeli. “Dünyada neler oluyor” düşüncesini kendi algılayabileceği tarzda özümseyebilmeli, diye düşündüm. Bu düşüncelerle proje doğdu.
Bu proje kapsamında kadınlara yönelik ne tür çalışmalar yapmayı planlıyorsunuz?
H. Y.: Ülkemizde kadın cinayeti rakamları çok yüksek. Buna rağmen kayıt dışı şiddet de var ki; biz bunlara gazeteci olarak çok tanık oluyoruz. Kol kırılır yen içinde kalır mantığıyla yansımıyor, aile içinde kalıyor. Fiziki şiddetin yanında psikolojik ve ekonomik şiddet de var tabii. Bu yüzden projemizde, yalnızca fiziksel şiddet gören kadınlara değil; bütün kadınlara kapımızı açıyoruz. Kimsesi olmayan, terk edilen, gidebilecek bir yeri olmayan kadınlarımızı bir araya getirip atölye çalışmalarını ve evleri faaliyete geçireceğiz. Bu atölyelerde ihtiyacı olanlar sanat edinip aile ekonomisine katkıda bulunabilirler, diğer yandan kendi ayakları üzerinde durabilmek için kendi ekonomilerini de bu yolla sağlayabilirler. Ve tabii ki, orada kadının çocuğuyla birlikte kalabileceği bir ev ortamı oluşturacağız. Çocuklara yönelik çalışmalar ve atölyeler de geliştireceğiz. Kadın arkadaşımız mutfağında kendi yemeğini pişirebilecek, çocuğunu okula gönderecek ve atölye çalışmalarına gidecek. Yani kendi evinde günlük neler yapıyorsa orada da yapabilecek. Mesela çocuğunun dersleriyle ilgilenecek ama işine de gidebilecek. Tabii bunlar uzmanlar ve eğitmenler eşliğinde olacak. Kendi evinden ayıran tek özellik bu olacak. Ayrıca farklı bölgelerden gelecek kadınlarla birlikte bir kültür harmanı da sağlanacaktır orada.
Bir kadın için en önemli konulardan biri de ekonomik olarak kendi ayakları üzerinde durabilmesi aslında. Proje kapsamında bu konuya nasıl bir çözüm üretiyorsunuz?
H. Y.: Kadınlarımız sanat atölyelerinde birçok alanda eğitim alabilecekler. Orada uzmanlar eşliğinde biçki-dikiş kursları, takı tasarımı, el işleri ve el sanatlarıyla ilgili birçok kurs verilecek. Aynı zamanda bu kurslar sonrasında kadınlarımızın ürettiği ürünler satılacak ve kadınlarımız orada yaşadıkları süre boyunca kendilerine ait para biriktirebilecekler. Bu para onların kendi hesaplarında birikecek ve ekolojik köyden ayrılmak istediğinde ev sahibi olması için kullanılacak. Kadınlarımız veya başka yakınları bu paraya müdahale edemeyecek, güvenilir bir şekilde yetkililerin kontrolünde olacak. Kadın oradan ayrıldığında ise, mesela TOKİ(Toplu Konut İdaresi) ile yapılabilecek bir anlaşma ile biriktirdiği parasıyla ev sahibi olabilecek. Ayrıca İş ve İşçi Bulma Kurumu yardımıyla iş sahibi olacak. Böylece kadın köyden ayrıldığında da kendi ayakları üzerinde durabilecek.
Ekolojik Kadın Köyü’nün konsept tasarımlarından biri.
“Siyasi duruştan uzak, egolardan arınmış, insan teması üzerinden var olacağız”
Kimler gelebilir ekolojik köye?
H. Y.: Öncelikle şunu belirtmeliyim ki; biz sadece şiddet gören kadın için oluşturmuyoruz projeyi. Çünkü ‘şiddet gören kadın’ denildiği zaman yine bir ayrım yapılmış oluyor. Kimsesi olmayan, terkedilmiş, ekonomik gücü olmayan bütün kadınlar da burada barınabilir, eğitim alabilir. Bu durumda sadece ‘şiddet gören kadın’ vurgusu yapıldığında algı sorunu da yaratabilir bu söylem. Ama biz bu proje ile her kadına kapımızı açmak istiyoruz. Çünkü kadın örgütüysem ben; buraya lezbiyen de gelebilir, trans birey de gelebilir, genelevde çalışan bir kadın “Artık ben bu işi yapmıyorum, istemiyorum ama gidebilecek yerim yok” deyip gelmek isteyen de gelebilir. Biz orada “Sen gelemezsin, sen gelebilirsin” mantığıyla hareket etmiyoruz. Gerçekten her şeyini kapının dışında bırakıp girebilecekse, her kadın gelebilir. Biz ekolojik köyde, bizimle yaşamak isteyen kadınlarımızla birlikte yöre kadınlarımızın da oraya katılımını sağlayarak her kesimin kaynaşmalarını hedefliyoruz.
Mehmet Özyavuz: Yalnızca şiddet gören değil, bütün kadınlar için burası. Diğer bölgelerden gelecek kadınlarla da birlikte kültür harmanı olacaktır, ihtiyacı olanlar sanat edinir, aile ekonomisine katkıda bulunur, çalışır. Fakat ‘şiddet’ kelimesi olduğunda sınırlı olur, şiddet görmeyenler gelmeyebilir; “Ben şiddet görmedim, oraya gitmem, gidemem” diyebilir.
Peki, ekolojik köye gelecek kadınlar nasıl bir yaklaşım görecekler?
H. Y.: Bizim siyasi bir kimliğimiz yok; orada sadece insan kimliği olacak. “Sen şusun, sen busun, senin fikrin bana uydu, benim fikrim sana uymadı” gibi düşünceler hakim olmayacak. Söylediğim gibi; siyasi duruştan uzak, egolardan arınmış, sadece insan teması üzerinde var oluş nedenlerimizi algılayabilecek insanlarla çalışacağız zaten. Kadınlarımızı da oraya o şekilde alacağız. Çünkü amaçlarımızdan biri de kadınlarımızı eğitmek. Kadınımızı eğitirsek eğer, kadın aynı zamanda şiddeti uygulayan kişiyi de yetiştiren olduğundan dolayı, kadın eğitimli olduğunda şiddet de büyük ölçüde azalacaktır. Tüm bu süreci sevgi harmanı içinde geliştirmek, var etmek istiyoruz.
“Biz ekolojik köyde kadını çocuğundan ayırmayacağız”
Kadının oraya katılımı nasıl sağlanacak? Başvurularla ilgili belirli bir süreç ve sistem işleyecek mi?
H. Y.: Şu an için sadece risk grubu olmayan kadınlarımızı misafir edebileceğiz. Çünkü bir STK (Sivil Toplum Kuruluşu) olarak risk grubu kadınların korunmasını sağlamak bizim için güç olur. Bu konuyla ilgili olarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’ndan bilgiler alınacak ve koruma altına alınmış kadınlarla iletişime geçilecek. Yine belediyelerin koruma altına aldığı veya yardımda bulunduğu kadınlarımızla irtibat kuracağız. Harran’ın bulunduğu bölgelerden, komşu illerden gerekli mercilerle de bu konuyla ilgili irtibat halinde olacağız. İleriki süreçte ilgili bakanlıkla ortak çalışmalar yürütüp bölge dışından da kadınlarımızı davet edeceğiz. Yani onlar bizimle iletişim kurma zorluğuna girmeden biz onlara ulaşacağız. Risk grubu kadın için ise daha sonraki dönemlerde projeler geliştirebileceğiz; çünkü biliyorsunuz STK olarak ancak yardımcı olacak materyalller ortaya koyabiliriz, bunların hayata geçmesini sağlayabiliriz. Bu açıdan rol model olacağız.
Risk gurubu kadınlarla ilgili nasıl bir yol izlemeyi planlıyorsunuz bu projeyle bağlantılı olarak?
H. Y.: Yayıldıktan sonra risk grubu kadınlara yardımcı olmak tabii ki istiyoruz. Fakat biliyorsunuz ki; risk grubu kadınların güvenlikleri önemli olduğu için projenin gizli yürütülmesi gerekiyor. Uzun süreden beri bu ekolojik köyün tanıtımı yapıldığından dolayı, Harran için bu bahsedilemez bile. Fakat risk grubu için şöyle bir şey planlıyoruz; uluslararası alanda proje gerçekleştirdiğimizde kadınlarımızı orada misafir edebiliriz. Yeni yasalarla birlikte kimliğini değiştirip, iltica hakkıyla birlikte yurt dışındaki ekolojik köylerimize gidebilirler. Devlet de yeni yasalarla bu hakları tanıyor kadınlarımıza. Yurt içinde de kurmayı planladığımız köylerden birini gizli tutup burada da barındırabiliriz.
Bu ekoköyün kadınlara yönelik olmakla birlikte sığınma evlerinden farklı olacağını söyleyebilir miyiz?
H. Y.: Evet, kesinlikle. Fakat öncelikle şunu belirtmeliyim ki; Harran bölgesel olarak çok farklı, şiddetin hemen hemen sıfır olduğu bir yer. Harranlı erkeklerimiz bu konuda çok hassas. Ama Türkiye genelinde bakarsak; bir kadın, sığınma evine gidip koruma altına alındığı zaman çocuğundan ayrılıyor. Çocuk, çocuk esirgeme kurumuna veriliyor; anne, kadın sığınma evine alınıyor. Kadın doğal olarak çocuğundan ayrılmak istemiyor. Çocuğundan ayrılmak istemeyince de alıyor çocuğunu kabusa geri dönüyor. Bu sefer kadın ya öldürülüyor ya da çok feci şiddet görüyor. Sonuç olarak manşetlerde şöyle yazıyor: ‘Koruma Altında Öldürüldü!’ Halbuki koruma altında öldürülmüyor, koruma altına alınıyor ama kadın çocuğundan ayrıldığı için geri dönmeyi tercih ediyor. Biz bu ekolojik köyde bunu yapmayacağız, kadını çocuğundan ayırmayacağız. Sadece, köy kadınlara yönelik olduğu için sıkıntı olmaması amacıyla bu konuda erkek çocuklar için 12-13 yaş sınırlamamız olacak. Eğer daha büyük bir çocuğu varsa elbette ki yine çocuğundan ayırmayacağız, farklı çözüm yöntemleri geliştireceğiz. Mesela çocuk için annenin süreki görüşebileceği iyi bir yatılı okul ayarlanabilir. Ama sonuçta çocuk sürekli annenin yanında olacak. Kız çocuğu olduğunda ise yaş sınırı zaten olmayacak.
M. Ö.: Harran’da sığınma evine ihtiyaç yok gerçekten. Sığınma evimiz üç yıldır bomboş. Fakat ihtiyaç olursa, böyle bir şiddet yaşanırsa zaten güvenlik güçlerimiz de var; kadın elbette ki korunabilir, orada kalabilmesi için her türlü tedbir alınır. Bu Harran için zayıf bir ihtimal, olabilir veya olmaz. Ama olduğu zaman da korunma şansı var, orada barınma şansı var. Bu konuda kesinlikle problem yok.
Hüzün Yücel ve Harran Belediye Başkanı Mehmet Özyavuz, projeyi Harran kadınlarına anlatıyor.
“Böyle bir projeye bir siyasi birimin girmesi yanlış”
Bu projenin Harran’da gerçekleşme süreci nasıl gelişti?
M. Ö.: Hüzün Hanım Harran’a gezmeye geldi, misafirimiz oldu. Akabinde bir iki gelişler sırasında fikir alışverişlerinde bulunduk. Bir gün arayıp “Böyle bir çalışmamız var, bu çalışmaya destek verir misiniz belediye olarak” diye sordu. Ben, bu desteği belediye olarak vermeye karşı olduğumu belirttim. Çünkü burası siyasi bir birim; bugün varız, yarın yokuz. Acaba gelen arkadaş bunu siyasi malzeme olarak kullanır mı ya da ne amaçla yaklaşır emin olamayız. Bundan emin olabilmek için belediye olarak değil de ben kendi şahsım olarak projeye destek verebileceğimi söyledim. Aradan birkaç gün geçince arsaya ihtiyaçları olduğu iletti Hüzün Hanım, “Belediyeden temin etme şansımız olur mu” diye sordu. Aynı düşüncelerle belediyeden olmayacağını ama imar planına giren arsam olduğu, onu verebileceğimi belirttim. Niye kendi şahsımdan arsa vermeyi istediğimi sordu tabi, ama ben bu projeye siyasi birimleri katmak istemiyorum. Çünkü böyle bir projeye bir siyasi birimin girmesi yanlış. Bu süreçte proje şuanki haliyle şekillenmeye başladı.
H. Y.: Sağ olsun sessiz çığlığımızı Harran Belediye Başkanımız duydu, çok büyük katkısı oldu. Ben önce algılayamadım, herhalde devlete ait yerleri verdi ya da bağışladı, diye düşündüm. Ama kendine ait araziler bunlar ve çok da verimliler.
Projenin Harran’da gerçekleşmesinin nasıl etkileri olacağını düşünüyorsunuz?
H. Y.: Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri çok stratejik bir yer, aşiretler şiddete dur diyor. Aslında bu projenin çıkış noktası da odur. Hatta ileride aşiret reisleri ve bölge halkının katılımıyla bir basın açıklaması yapmayı planlıyoruz. Özellikle töre cinayetlerine karşı bir araya geleceğiz. Ayrıca oraların çok farklı bir havası var. Geçmişe baktığımızda ilk İslam üniversitesi, ilk gözlemevi, ipek yolunun geçtiği bölge oralar. Çok mistik bir havası var ve çok güzel. O bölgenin insanları da çok güzel, misafirperverler ve çok sahipleniyorlar; “Hadi olsun yapalım, çalışalım” diyorlar. Anadolu’nun bu saflığı, temizliği çok önemli bizim için. Bu yardımseverlik bir birleştirici güç. Tabi başkanımız daha da iyi biliyor insanlarının o birleştirici gücünü.
M.Ö.: Şimdi yardımlaşma, kaynaşma bu bölgenin bir geleneği, bu bir örf adeta. Mesela en ücra köşede olan bir hastayı ziyaret etme veya taziye ziyaretleri hâlâ devam ediyor. Bu, bir siyasi duruş veya bir sorumluluk olarak gerçekleşmiyor. Bunlar, oranın örf ve adetleri. Yani orada kaynaşma ve yardımlaşma hat safhada.
“Ekolojik köy doğanın dokusunu bozmadan, doğayla uyumlu bir şekilde işleyecek”
Sıkıntılar yaşayan kadınlara yönelik bir proje olmakla birlikte ekolojik köy olarak diğer projelerden ayrılıyor. Bu alanda ne gibi çalışmalar yapmayı planlıyorsunuz?
H. Y.: Bir kere evlerin ve atölyelerin yapıları tamamen ekolojik olacak, bu evler bölgenin ekosistemine uygun olarak kerpiçten yapılacak. Tarım organik olacak ve orada yapacağımız çalışmaların hepsi de ekolojik olacak. Yani doğanın dokusunu bozmadan, doğayla uyumlu bir şekilde işleyecek. Geri dönüşüm ve arıtma sistemlerimiz olacak. Enerjimiz yenilenebilir ve sürdürülebilir bir sistem üzerine kurulu olacak. Elektriğimizi doğaya yoluyla kendimiz üretirken kalan elektriği de yakın bölgelere satıp köyün geçimini de bu yolla sağlamayı planlıyoruz. Tabi burada yaşayacak kadınların bu anlayışı benimseyerek çocuklarını bu anlayışla büyütmesi, çocukların doğa içinde büyümesi de projenin çok güzel ve önemli bir yanı.
Ekolojik Kadın Köyü’nün proje çizimlerinden biri. Bu proje için hangi kurumlardan destek görüyorsunuz, kimlerden destek bekliyorsunuz?
H. Y.: Yeni Yüzyıl Üniversitesi çok destek veriyor sağ olsunlar, proje mimarımız da oradan. Mesela yurt dışından Britanya Türk Kadınları Derneği tam destek veriyor ve bizim 27 Haziran’daki toplantımıza atlayıp geldiler. İngiltere Kadın Platformu da aynı şekilde destek veriyor. Yurt içinden de Türkiye Kadın Dernekleri Federasyonu ve Başkanı Canan Güllü ile benim de yönetiminde yer aldığım Kadın Hakları Koruma Derneği destek veriyor. Cumhuriyet Kadınları Derneği de desteklerini eksik etmiyor. Genç kuşaklardan ve üniversiteli arkadaşlarımızdan destek verenler de var. Basın özellikle çok destek veriyor. Biz bir etkinlik düzenlediğimizde haberleştiriyorlar. Böylece insanlara ulaşıyoruz ve onlar da ilgileniyorlar, merak ediyorlar. Ayrıca Avrupa Birliği projelerine ve hibe programlarına projemizi sunma hazırlıklarımız var. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’ndan Kadından Sorumlu Bakan ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’yla görüşmeler yapıyoruz. Belediyeler üzerinden diğer tüm kuruluşlarla ortak bir çalışma yapmak istiyoruz. Bizimle burada kim çalışmak istiyorsa herkese kapımız açık; çünkü bu bir tek benim sorunum değil, bu hepimizin sorunu. Devlet yöneticilerine yaşanan sorunlar konusunda biz böyle destek olursak, eminim onların da STK’lara bakış açıları değişecektir. En azından STK’lara daha rahat çalışma imkanları tanıyabilirler. Tabii süreç daha yeni başlıyor. Çünkü bir de şu var; projenin başlangıç aşamasında kimseden yardım görmedim. Kitabımı satarak bugün bu projeyi bu duruma getirdim. Birilerinden “Bu projeye destek verin” deyip, para alıp bunların çalışmasını yapmıyoruz. Dediğim gibi; kitabımı satmaya çalışıyorum, ailem yardımcı olmaya çalışıyor. Sağ olsun Başkanım destek oluyor. Bu şekilde projeyi bu düzeye getirdik.
M. Ö.: Şu anki hedefimiz şu; şubat ayının sonunda başlayacak festivalimize birçok bakanımızı davet edip, yurt içi ve yurt dışından misafirlerimize davetler gönderip projeye katılımları için çalışıyoruz. Festivalde Başbakanlık Toplu Konut İdaresi(TOKİ), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı gibi devlet kurumlarından birçok yetkiliyi ağırlamak isteriz. Buralardan ilgili kişilerin de projeye desteğini almayı hedefliyoruz. Örneğin, festival sırasında TOKİ “Biz bu projeyi üstlenebiliriz” derse çok yararlı olur; çünkü proje hazır şu an, yapabilirler. Sonuçta her yerde çok büyük yerleşimler kurabiliyorlar. Tamamını değilse bile belli kısımlarının yapılmasını bu kurumlarla gerçekleştirebiliriz. Bu tabii siyasi olmayacak yine. Sadece kurum yapacak, yapıldığına dair bilgilendirme ibaresi olacak; ekolojik köyün işleyişine müdahaleleri olmayacak.
“Festivalde kendimizi daha iyi ifade edebileceğiz”
Peki festivalden bahsettiniz, ne zaman başlıyor? Ne tür organizasyonlar olacak festivalinizde?
H. Y.: Festival 27 Şubat – 8 Mart arası gerçekleşecek. Aslında daha çok yeni olduğumuz için bu festivalde de kendimizi daha iyi ifade edebileceğiz umarım. Sinema gösterimleri, yöre sanatçılarının vereceği yöreye özgü müziklerin konserleri olacak. Panayır gibi olacak aslında, festival gibi de değil. Kadınlara ve çocuklara yönelik geniş kapsamlı çalışmalar olacak. Boyama, kumaş baskısı, kadınların el emeklerinin sergileneceği sergiler ve kermesler düzenlenecek. Workshoplar düzenlenecek, yöre kadınlarımızın da bu workshoplara dahil olmasını sağlanıp dikiş-nakış gibi el işleri yapılacak. Hatta satış olabilirse, satış yapıp gelirin projeye katkı sağlaması organize edilecek. Davet ettiğimiz sanatçılarımızın aktiviteleri olacak. Mesela Türk ve yabancı akademisyen ressamlarımız çalıştaylar düzenleyecek, halkla birlikte çalışmaları olacak. Her ressam ikişer resim yapacak ve bu resimler Harran Belediyesi ile proje yararına bırakılarak düzenlenen açık arttırma ile projeye gelir sağlanacak. Bu tür etkinlikler vasıtasıyla rol model olacak örnek davranışlarla çıktık yola diyelim.
M.Ö.: Kendimizi geniş kapsamlı çalışmalara hazırlıyoruz. Bu festivalde kimi çağıracağız, çağırdığımız zaman neler paylaşabiliriz, bunlarla ilgili çalışmalar yapıyoruz. Harran ve Şanlıurfa’dan birçok iş adamımız İstanbul ve Ankara’da. Onları da davet edip desteklerini sağlayacağız. İnşallah bu festivalde hep birlikte hareket edeceğiz.
Bu projeyle neleri amaçlıyorsunuz?
H. Y.: Biz şiddetin her yerde aynı olduğu düşüncesiyle yola çıktık. Doğuda, batıda, Amerika’da, Avrupa’da şiddet yine şiddettir. Ama bu konuda bireysel olarak bizlerin de bir şeyler yapması çok önemli. Evet, hükümet çok güzel şeyler yaptı; özellikle Fatma Şahin döneminde kadına yönelik şiddetin önlenmesi konusunda yasalar çıkartıldı. Ama özel olarak STK’ların (Sivil Toplum Kuruluşları) üzerine çok büyük görevler düşüyor, her şeyi sadece hükümetin üzerine yıkmak doğru değil. Biz bu proje ile örnek olmak istiyoruz. Uluslararası alanda gelişip bu konuda model olmayı amaçlıyoruz. Tabi Harran da başkentimiz olmuş oluyor. Sonrasında birileri de çıkar bir şeyler yapar ve bu şekilde el ele verirsek, “biz” olursak, “biz” olma mantığıyla hareket edersek şiddet gösteren insanları da değiştirebileceğimize inanıyorum. Yine var olacaktırlar elbette ama önemli olan tabuları yıkmak.
Ekolojik Kadın Köyü Projesi ile ilgili olarak Ankara Temsilciliğini Çepeçevre Gazetesi yürütmektedir. Proje detayları, soru ve görüşleriniz için [email protected]üzerinden ulaşabilirsiniz.
Şehirde büyüyen herkes bilir ki, ihtiyacın olanı üretmektense, yapılmış halde satın almak daha kolaydır ve zaman kazandırır. Fakat düşünmeden ya da zararsız olduğunu farz ederek attığımız her adım, geleceğe bırakacağımız yegane eylemlerdir. Kişisel tüketimimizi mümkün olduğunca aza indirgeyerek ne dünyanın canına ne de dünya üzerinde yaşayan herhangi bir canazarar verelim. Ve bunu yaparken de hep gülümseyelim zira ufak da olsa bulunduğumuz katkıdan gurur duymalıyız!
İsrafı önlemenin ilk ve en önemli adımı satın alırken dikkatli davranmaktır.
• Basitleştir: Hayatını mümkün olduğunca basite indirge. Yalnızca düzenli olarak kullandığın veya kullanmaktan hoşlandığın eşyalarını sakla. Sahip olduğun şeylerin sayısını düşürmeye gayret ederken kaçınılmaz olarak daha az satın alacak ve gelecekte daha az atık üreteceksin.
• Daha az satın al: Genel olarak bir ürünü satın alırken ona gerçekten ihtiyacın olup olmadığını, ürünün üretimden geçerken çevreye ne kadar zarar verdiğini göz önünde bulundur. Gözüne kestirdiğin bir ürünü hemen satın almaktan ziyade bir süre beklersen ona gerçekten ihtiyacın olup olmadığı netleşecektir.
• Arkadaşlarınızdan ya da ödünç alma sitelerinden ödünç al.
• Kağıt peçeteleri bezlerle, kağıt havluları normal havlularla değiştir.
Yeniden kullan!
Medya bizi her zaman ‘yeni’, ‘geliştirilmiş’, ‘özel’ olan ürünleri almaya teşvik eder. Fakat zaten halihazırda öyle çok ‘şey’imiz vardır ki sahip olduklarımız çok uzun süre hayatta kalmamıza yeter de artar bile!
• Geri dönüşüm kağıdı kullan.
• Freecycle (Kullanılmış eşyalarınızı ihtiyacı olan ya isteyen birine vermek)
• Poşet torbalarınızı yıkayıp yeniden kullan.
• Komşularınızla paylaş!
• Tek kullanımlık eşyalarını değiştir: Bir kez kullanıp atacağınız eşyalar yerine size kullanım sürekliliği verenleri tercih edin. Örneğin; batarya, şarj edilebilir piller, kahve filtreleri vs.
• Kullanılmış satın alın: Mümkün olan her zaman kullanılmış ürünler satın almayı tercih et. (İkinci ev kıyafetler, ev eşyaları gibi)
Geri dönüştür!
• Geri dönüşüm kutuları kullan.
• Mümkün olduğunca geri dönüştürülmüş malzeme kullan.
“Dünya, milyonlarca insanı topraksız, evsiz, parasız bir halde kendi yiyeceklerini bile satın alamayacak duruma iten bir yöntem ile yanlış besini üretiyor.”
Toprağın bunca bereketine rağmen açlıktan ölen nice insanlar var. Yaşam alanları ellerinden alınan nice canlılar… Zaten yanlış olan sistemi yanlış adımlarla daha da beslemek yerine, ufak da olsa alternatif çözümler aramalıyız.
• Yerel tüket.
• Evinizin bahçesinde ya da balkonunda kendi yiyeceğini yetiştirmeyi deneyi.
• Vejetaryen ya da vegan olmayı dene. Merak ettiklerini öğrenebileceğin siteler:
•Yeryüzüne Özgürlük Derneği’nin vegan beslenme tablosunu incelemek için tıklayınız.
• Vegan Kolektif tarafından hazırlanan Vegan-Vejetaryen Beslenme Raporu için tıklayınız.
Diğer küçük tavsiyeler:
• Gereksiz lambaları söndür. (Hatta karanlığın güzelliğinin farkına bir mum yakarak da varabilirsin.)
• Doğal bakım ürünleri kullanmaya özen göster. Özellikle zeytinyağı sabunu gibi doğal sabunlar, cildine ve saçına kullandığın birçok kozmetik üründen kat ve kat iyi gelecektir.
• Yiyecek atıklarını atmadan önce onları değerlendirebilmek için küçük araştırmalar yap. Örneğin; portakal kabuklarından temizlik malzemesi olarak yararlanırken, kimyasal temizlik ürünlerinden de kaçınmış olursun.
• Televizyonunu sabaha kadar açık tutmak yerine uyumadan önce tüm elektronik eşyalarınızı kapalı hale getirirsen, bu senin için hem daha sağlıklı olacaktır hem de size enerjiden tasarruf fırsatı sağlayacaktır.
• Yürü, yürü, yürü. Kısa mesafelere aracınla ya da toplu taşıma araçlarıyla gitmek yerine yürümenin; yürürken düşünmenin ve temiz havanın tadını çıkar.
Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji bölümünde Şamanlık üzerine doktora tezi hazırlayan Timur Davletov ile Gaia Dergi’den Burak Avşar ve Sasun Bazarian Şamanlık ve Kam kültürü üzerine röportaj gerçekleştirdiler.
Burak Avşar: Öncelikle sizi tanıyalım. Ne yapmaktasınız, neyle uğraşmaktasınız?
Timur Davletov: Ben Timur B. Davletov. Hakas Türkü’yüm. Hacettepe Üniversitesi’nde sosyoloji alanında Şamanlık üzerine doktora tezi hazırlıyorum. Zaman zaman Şamanlık ve Kam kültürü üzerine konferanslar da veriyorum.
Biliyorsunuz dünyada yaşayan Türk halklarının en eski yurtları Güney Sibirya’da bulunur. Orası aynı zamanda İç Asya olarak da geçiyor. Sayan ve Altay dağlarının etrafında ve eteklerinde eski zamanlardan beri Türk halklarından olan Hakaslar yaşıyor. Günümüzde de bir din olarak atalarının inançlarını ve kültürlerini devam ettiriyorlar. Devam ettiriyorlar derken şunu da ekleyebilirim; anket araştırmaları yapılıyor ve sonuçlara göre Hakasların yüzde 30’u mensup oldukları din olarak Şamanlık’ı gösteriyor ya da Türkçesi Kamlık. Kam-Kamanlık-Şamanlık bunlar aynı şeyler.
Sasun Bazarian: Bize Şamanlık hakkında kısaca bilgi verebilir misiniz?
Timur Davletov: Hakas halkının yaşadığı Hakas Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu içinde Sibirya’da bulunuyor; başkenti de Abakan. “Şamanlık nedir” diye genel bir soru sorulacak olursa; Şamanlık genel bir inanç sistemidir ama bu inanç, kültürün içinde yer alır. Niçin din diyoruz? İnanç kimliğini tanımlarken Hakaslar’ın bir kısmı Hristiyanlığı, bir kısmı Ateizmi, çok düşük bir kısmı ise Budizmi, İslamı ve Museviliği kullanıyor fakat Hakaslar’ın içinde Hristiyanlardan sonra ikinci en kalabalık inançsal grup Şamanlık. Dolayısıyla kişiler kendi inançsal kimliğini tanımlarken Şamalığı; İslam, Hristiyanlık ve diğer dinler kadar bir din olarak referans veriyor. Sovyetler’de çok tanınmış bir Arkeolog olan Okladnikov’a göre, Ural ve Altay Dağları arasındaki coğrafyada ilk Kamlar, yani Şamanlar M.Ö. 7000 yıllarında çıkmıştır. Hakas topraklarında M.Ö. 1200-1300 yıllarına ait bir Şaman tasvirinde Şaman donanımı ve Tüür adı verilen Şaman davuluna rastlanır. Şimdi Türkçe’de böyle bir kavram yok ama Türk dillerinden Rusça’ya geçen bir kavram var: Kamlama. Kamlama demek Şaman ayini demek. Ayini ters anlayan insanlar var, ibadet de diyebilirsiniz, ikisi de aynı şey. Bu ikisinin Türkçe karşılığı tapınmak. Uzmanların adı Kam; ama Kam dini, Şaman dini o uzmanlarla sınırlı değil. Nasıl ki Hristiyanlık papazlarla sınırlı değilse, nasıl ki İslamiyet imamlarla sınırlı değilse, Şamanlık da Şamanlar ile sınırlı değil. Şamanlık çok geniş bir kavram ama dinin özel bir adı yok; çünkü doğal bir duruş. Benim bildiğim kadarıyla eski Yunanlılar’ın da mensup olduğu çok tanrılı dinin adı yok. Peki, Şamanlık’ın neden adı yok? Çünkü misyoner değil, tebligatçı değil. Tebligatçı olmamasının altında yatan sebep kendini haklı görmemesi, “Hep ben haklıyım, hep ben üstünüm, tek geçerli benim, tek hak dini benim” diyerek kendini tanımlamaması. Hiç kimseyi doğru yola, kurtuluşa falan çağırmıyor.
“Hakas topraklarında M.Ö. 1200-1300 yıllarına ait bir Şaman tasvirinde Şaman donanımı ve Tüür adı verilen Şaman davuluna rastlanır.” (Kaynak: National Geographic)
S.B.: Bu zaten sadece semavi dinlerin temelinde olan bir kavram, misyonerlik kavramı.
T.D.: Tabii misyonerlik Ortadoğu dinlerinde var ama Şamanlık’ta yok. Zaten eski Yunanlılar’da da misyonerlik yok, eski Latin Paganizminde de yok; dinlerine isim verme ihtiyacını duymamışlar. Şamanlık’a dair ilk araştırmalar batılılar tarafından Samiler üzerinden başlıyor. 16. yüzyılda İskandinavya’nın en kuzeyinde fenotip olarak Asyalı olan Sami halkları var, Laponlar diye geçiyorlar. Daha sonra araştırmalar derinleşiyor, Sibirya’ya doğru ilerliyor. O zamandan itibaren, yaklaşık 17. yüzyıldan, dünya bilim literatüründe Şamanlık kavramı kullanılıyor. Rusya’dan çıkan bu kavramın esas kaynağı Tunguz-Mançu dili. O dilde ‘saman’ olarak telaffuz ediliyor. Bazı araştırmacılar kelimenin Türkçe olduğunu söylüyorlar; çünkü Tunguz-Mançu halkları Türk halklarından uzak değil, bizim şu anda algıladığımızın aksine, onlar da Altay halklarındandır.
B. A.: Altay halkları hangileri tam olarak?
T.D.: Altay halklarının içinde Türk halkları var; Moğollar var, Tunguz-Mançular var, Koreliler var, Japonlar var. Bunlar Altay kolu, Altay dilleri ya da Altay halkları olarak geçiyorlar. Öbür taraftan bir de Ural halkları var; Ural halklarının içinde Fin-Ugor halkları var. Bu yüzden genelde Ural-Altay halkları kavramı kullanılıyor.
B. A.: Şamanlık ilk ne zaman ortaya çıkmış?
T.D.: Okladnikov’un da dediği gibi M.Ö. 7000 yıllarında bu uzmanlık çıkıyor; ama batılı bakış açısına sahip çok tanınmış bir Şamanlık araştırmacısı olan Mircea Eliade Şamanlık’ı bir din olarak görmüyor, yaşam şekli olarak da görmüyor, onu bir trans tekniği olarak görüyor, ekstaz, vecd haline gelme tekniği olarak görüyor. Tabii bu çok dar bir kullanım şekli; çünkü Mircea Eliade hiçbir zaman Sibirya’ya gitmemiş, Sibirya’daki Şamanlar ile görüşmemiş, onları izlememiş ama konuya ilgi duymuş ve bu konuda dinle karışık olarak büyük mesai harcamış. O yüzden onun araştırmaları da önemli ve ona göre Şamanlık, Paleolitik dönemden itibaren görülmekte. Zaten birçok araştırmacıya göre, mesela çok tanınmış Sovyet araştırmacılarından Tokarev var, ona göre de Şamanlık dünyanın gelmiş geçmiş en eski inanç, din biçimlerinden birisidir. Bazılarına göre Kamlık 300 bin yıldan beridir var. Homo saphiensle beraber çıkmış bir kavram ama kesin olan şey, milattan öncesinden beri var olduğu.
Alaska Şamanları
S.B.: Şamanlık’ın belirgin kavram ve inançları nelerdir?
T.D.: Şamanlık’ta evren üç katmandan oluşuyor. En üsttekine ‘Kök Tengri’ diyorlar, mavi ya da gök manasına gelen bir sözcük ‘kök’. En altta, Toprak Ana olarak bildiğimiz Yağız Yer bulunuyor ve 8. yüzyıl Türk yazıtlarında da bu kavrama rastlamak mümkün. Bu iki katmanın arasında insan yaşıyor. Günümüz Şamanlık’ında bu böyledir, üç katman vardır. Bir de Umay Tanrıça vardır. Eski türk yazıtlarında da rastlayabileceğimiz Umay Tanrıça, günümüzde Sibirya’daki Türk halkları ve Moğol halklarında yaşatılan bir kavramdır. Yani o zamandan günümüze yansıyan kültürel bir süreklilik var. Umay kelimesinin etimolojisini, birçok araştırmacı Türk diline bağlıyor. Onun dışında bazı araştırmacılar, “Eski Türk yazıtlarında Kam sözcüğü yok” diyorlar. Bunun bir kavram olarak geçmemesinde sorun yok; çünkü eski Türk yazıtlarında Kök Tengri, Yağız Yer ya da Türk yeri, Umay ve bir de yol tanrısı manasındaki ‘Yol Tengrisi’ yer alıyor. Bir de Erklig Han olarak geçen Erlik Han var. Bu görüşler, tanınmış Türkolog ve tarihçilerden Sergey Klyaştornıy’a ait ve ona göre eski Türk yazıtlarında kullanılan alfabe Türkler’in kendi üretimi, yani başka yerlerden gelmiş değil. Klyaştornıy’dan önce ilk defa bu görüşü dile getiren Çarlık Rusyası 19. yüzyıl Türkologlarından Aristov da var. En önemlisi ise eski Türkler’de kaanı tahta çıkartan kişi Kamlardı. Bazılarına göre de Umay Tanrıça, kadınları koruyan bir melek. Şamanlık’ta melek kavramı yok, cennet cehennem kavramı da yok. Bunu gösteren en büyük kanıt da İskitler ve Hunlar gibi eski Türk ve Avrasya göçebelerinin silahla gömülmüş olmaları; çünkü cennet beklentileri olsaydı, silahla gömülmezlerdi. Aynı zamanda eşyalarını da yanlarında götürüyorlar, oysa cennete gideceğini düşünen bir insanın orada bir şeye ihtiyaç duyacağını düşünmesi beklenmez. Atını dahi karşı tarafa götürüyorsa, öbür tarafta bir beklentileri yok. Cennet cehennem kavramlarının yerine başka anlamlara gelen kavramlar kullanılmış. İki tane sözcük var, uçmak (uçmag) ve tamu (tamag, tamağ); bu sözcükler Soğdca dilinden geliyor. Oğuzlar Anadolu’ya geçtiklerinde güneybatıya ilerlerken Araplar’dan cennet ve cehennem kavramlarını alıyorlar; ama normalde Şamanlık’taki cennet ve cehennem burada bilindiği gibi değil, aynı anlamı karşılamıyor. Hala daha güney Sibirya’da cennet ve cehennem manasına gelmiyor bu kavramlar. Böyle olduğu için de zamanında, 19. yüzyılda Hristiyan misyonerleri bölgeye geldiğinde sıkıntıyla karşılaşmış. Misyonerler anlatıyorlar; Allah’ın birliği, günah, sevap… Bunların hiçbiri Şamanlık’ta yok. Bunlar olmadığı için de yerli Türk halkı anlamakta zorluk çekiyor. Dolayısıyla misyonerlik gayretleri ve doğru yola çekme çabaları boşa çıkıyor. Allah’ın birliği gibi bir inanç olmadığı için Şamanlar misyonerlerden etkilenmemişler.
B. A.: Şamanlık’ın en belirgin özelliği nedir?
T.D.: Şamanlık’ın ya da Kam inancının en büyük özelliği şu; misyoner olmaması, tebligatçı olmaması ama diğer inanç kültürlerinden en büyük farkı şu ki, herkesi kabul ediyor Şamanlık; imanlıları da kabul ediyor, imansızları da kabul ediyor, yani bütün bunları eşit, geçerli ve var olması gereken şeyler olarak kabul ediyor. Hiçbir şekilde kendini üstün görmek yok, mütevazi bir inanç sistemi. “Bir tek ben geçerliyim, başkaları saptırılmış, yanlış, onlar düzeltilmesi gerek, doğru yola çağrılması gerekenler, çekilmesi gerekenler” görüşünde değil. Bunu da şu mantıkla yürütüyor; iyilik ve kötülük, bunların hepsi mecburi olarak var olmalı; ama başka kültür şunu diyebiliyor: “Biz iyiliği temsil ediyoruz, biz kötülüğe karşı savaşacağız, kötülüğü yeneceğiz ve her tarafta iyilik olacak.” Bu özünde tezat bir söylem; çünkü hiçbir zaman kötülük yok olamaz. Bu Şamanlar’da şöyle açıklanıyor; nasıl ki yaşam, yaşamak hep nefes almakla olmuyorsa, yani yaşayabilmek için, hayatın akması için aldığın nefesi zaman zaman vermek de lazım. Yani nereye kadar nefes alacaksın; o nefesi vermek de lazım. Dolayısıyla böyle bir bütünlük var. İylik ve kötülük; üst dünya, alt dünya ve orta dünya arasında hiyerarşi yok Şamanlık’ta. Bazıları şöyle algılayor; “Haa! Üst dünyaysa demek ki, hiyerarşi olarak en üste o, ondan sonra insan dünyası, ondan sonra alt dünya var. Onlar kötü olduğu için alt dünyadadır” gibi bir algılama var ama öyle değil. Onların arasında hiçbir şekilde hiyerarşi yok, belki de paralel olabilirler.
S.B.: Şamanlık’ın bir kutsal kitabı var mı?
T.D.: Kam inancının, Şamanlık’ın kitap çalışmaları yapılmamış. Şamanlığa mensup insanlar şunu kabul ediyorlar; söz uçucu olabilir ama yazı kalır, fakat yazı önemini yine de kaybeder, hele ki kutsal metin ise dinamikliğini kaybediyor; statik oluyor, artık bir daha değiştirmek mümkün değil. Şamanlık’ta ise gelenekler dinamizmini hiç kaybetmiyor, hep akıyor. Zaten kutsal kitabı da hayatın kendisi kabul ediyorlar. Hayatın şöyle bir özelliği var; matbaaya ihtiyaç duymuyorsunuz ya da el yazmalarına ihtiyaç duymuyorsunuz çoğaltmak için. Mesela zaman geçiyor yeni kavramlar, yeni sosyal değerler ortaya çıkıyor, siz onu görünce “Ayy bizde de onlar var, şunlar var, bunlar var” diye kendinizi arayışlara atmıyorsunuz; çünkü sizin kutsal kitabınız olan hayat zaten bunları içeriyor. Normalde bir kutsal kitap bir milyon sayfalık bile olsa hayatın bütün karmaşıklığını kucaklayamaz. Çünkü hayatta sadece uyumlu olanlar bir arada değil, uyumsuz olanlar da bir arada, yani tezatlıklar da bir arada. Bunların iki ucunun arasında çeşit çeşit kombinasyonlar bir arada olabiliyor. Bu sebeple Kamlık’ın tek kutsal kitabı var, o da hayat. Yaşadıkça dolduruluyor, ortaya çıkan her sosyal olayı içeriyor.
S.B.: Peki, Şamanlık’ta tapınak olarak nereler var?
T.D.: Tapınak olayı da yok, tapınağın adı doğa. Biz şuna alıştık; doğayı iki tane ağaç, üç tane bitki olarak görüyoruz, dolayısıyla dünyayı da sınırlı olarak görüyoruz. Oysa ki Şaman kültüründe doğanın sınırı evrenin sınırsızlığıyla sınırlı. Dolayısıyla evrenin her noktasında sizin herhangi bir kıble arama, herhangi bir şey arama gibi bir ihtiyacınız yok. Çünkü hiçbir zaman ıskalamıyorsunuz, çünkü tapınağın içindesiniz.
“Tapınak olayı da yok, tapınağın adı doğa.”
B. A.: Dünya sizin ibadet alanınız aslında.
T.D.: Tabi tabi, evrenin her noktası öyle. Evrenin içinde herhangi özel bir nokta, herhangi özel bir bölge istisnai değildir. Bir kayıtsızlık var, yani bir doğa var; insan alemi var, bitkiler alemi var, hayvanlar alemi var ve orada bile bir ayrımcılık yok. Şamanlık’ta insanlar arasında şöyle bir ayrımcılık yapılmıyor; inanan ve inanmayan. İnananlar içinde de ayrımcılık yapmıyor; mümin, kafir, rafizi, Alevi vs. gibi. Bunların insan dünyasında var olduğunu kabul ediyor ama insan dünyasının, aleminin dışına adım attığın zaman bunlar geçersiz. Evrenle sınırlı olan doğa boyutunda güzel, çirkin, doğru, yanlış hiçbir şey geçerli değil. Bu insanı üzebiliyor, “Hani bizim haklılık payımız vardı” dedirtiyor. Hiçbir şey değişmiyor; çünkü sizin tapınağınız hiçbir şekilde yok olmuyor. Tapınağın yok olmamasını misyonerlikte kullanabilirken kullanmıyor. Siz Tanrı adına tapınak dikiyorsunuz, o bir alışveriş merkezi değil, kârın sağlandığı bir yer değil. Klasik anlamda, saf duygularla tapınağı dikiyorsunuz; cami olsun, kilise olsun, başka tapınaklar… Sonra bir gün deprem oluyor ve o tapınak yıkılıyor. İşte orada sıkıntı çıkıyor, niye sıkıntı çıkıyor? Çünkü sizin dikmiş olduğunuz tapınak, Tanrı tarafından yaratılan doğa tarafından yıkılıyor. Ama siz onu tanrı için dikiyorsunuz, ama tanrı tarafından yaratılan doğa tarafından yıkılıyor sizin tanrı için dikmiş olduğunuz tapınak. Orada bir sıkıntı var, ama Şamanlık’ta bu sıkıntı yok, çünkü bunları umursamıyor. Bütün bir evreni tapınak olarak algıladığı için evrenin bir noktasında “Burada tapınak dikeceğim” kaygısı yok. “Mars’ta dikeceğim, Ay’da dikeceğim, Afrika’da, Orta Doğu’da, bir noktada dikeceğim” kaygısı yok. Bu durumda mimari gelişmeyebilir, bu kötü bir şey olabilir; medeniyet, uygarlık vs. gelişmemiş olabilir ama bunun doğa seviyesinde hiçbir geçerliliği yok. Medeniyet tamamen insan seviyesinde, insan aleminde geçerli olan kavram. İnsan isterse bu dünyayı yok etsin, yine evren çapında hiçbir geçerliliği olmayacaktır. Bütün insanlık yok olsun yine hiçbir şey etkilenmez. Bu yönden Şamanlık biraz acımasız, o yüzden herkes kaldıramıyor, aşırı gerçekçi. O yüzden misyoner değiller zaten, çünkü ilgiyi çekebilecek, sürükleyebilecek, “Ha gayret ondan sonra ödül var” diyebilecek bir durum yok.