Tarih boyunca yaşanmış en kötü endüstriyel kaza 24 Nisan 2013 günü Bangladeş’in Dakka şehrinde gerçekleşti. Sabah 8.45’te. Senin veya benim hem daha ucuza hem de daha çok kıyafet alabilmemiz için hasar ve çatlaklarla dolu, garip seslerin çıkmaya başladığı plazadaki giyim fabrikalarına sömürülmeye giden pek çoğu genç kadın olmak üzere 1134 işçi hayatını kaybetti. 2500’den fazla kişi yaralandı; bazıları enkazdan kurtulmak için kendi uzuvlarını kesmek zorunda kaldı. Bugünü unutmayalım. Bugün biz; plazanın tehlikeli olmasından dolayı giriş katındaki dükkan ve bankaların kapatılmasına rağmen giyim fabrikalarının zorla işçi çalıştırmaya devam etmesiyle giyim sektörünün zalimliğiyle yüzleştik. Bugün açgözlülüğün kaç cana mal olabileceğine şahit olduk. 24 Nisan 2013 günü biz insanlık olarak sınıfta kaldık. Neredeyse 1 ay 1 yıl sonra da 13 Mayıs 2014 günü, Türkiye Soma’da 301 vatandaşını kaybettiği kendi tarihinin en büyük iş faciasını yaşadı.
Facia Sonrası, Öncesine Dair Öğrendiklerimiz
Aslında Bangladeş’teki işçi sendikalarının çalışma koşullarını iyileştirmeye yönelik çabalarının olduğunu ama bunun devlet ve işveren firmalar arasında oluşturulan bir ittifak ile bastırıldığını öğrendik. Bangladeş’in ihracatının %80’ini giyim sektörü oluşturduğu için işçi sendikalarının hak arayışını bu ittifak ulusal çıkarları zedelemekle ilişkilendirdi.
Giyim sektöründe yaşanan uzun mesai saatleri, güvenli olmayan çalışma koşulları, düşük maaşlar gibi adaletsizlikler gün yüzüne çıktı. Örneğin Rana Plaza’daki fabrikalarda aylık ortalama maaşın 50 dolar olduğunu öğrendik ki bu da genel olarak ürettikleri bir pantolonun Avrupa ya da Amerika satış fiyatından daha düşük. Bu maaşın ne kadar yetersiz olduğunu bir diğer giyim fabrikasına ev sahipliği yapan Kamboçya ile kıyaslayarak belki daha iyi anlayabiliriz.
Kamboçya’da Giyim Sektöründeki Bayılmalar
Kamboçya Ulusal Güvenlik Fonu 2017 yılında 1600 giyim işçisinin fabrikalarda bayıldığını tespit etti. Öncelikli sebep; işçilerin beslenme eksikliği. Çalışanların %32’si anemik ve çok zayıf oldukları için yorgunluk, halsizlik, konsantrasyon eksikliği, düşük verimlilik ve sonrasında da bayılmalara sebep oluyor. Bu noktada da neden yetersiz besleniyorlar diye sorarsak, çok düşünmeden düşük maaşın cevap olduğunu anlayabiliriz. 153 dolar olan ortalama aylık maaşlarının, bir yandan aileleri için para biriktirdiklerinden dolayı ancak 46 dolarını beslenmeye ayırabiliyorlar. Halbuki 2016’da yapılan bir araştırma minimum 75 doların yemeğe harcanması gerektiğini vurguluyordu. Yemekhanelerin eksikliği de bu problemi destekler nitelikte.
2. sebep olarak kötü çalışma koşulları başlığında; çok sıcak çalışma ortamları, havalandırma eksikliği, maruz kaldıkları toz, duman ve kimyasallar, içme suyu eksikliği, ilk yardım odasının olmaması, ve yönetici baskılarını sıralayabiliriz. Son olarak da ben fazla mesai yapmak istemiyorum dediğinizde iş sözleşmenizin fes edileceğini bildiğiniz için günde 14 saat olmak üzere bir ayda 27 gün çalışmaya mecbur kalmak da bayılmaların bir diğer önemli sebebi olarak açıklanıyor.
Facia Sonrası Aldığımız Dersler (?)
When workers die, no company can walk away.
– Dalia Hashad/ Al Jazeera
Primark, açıkça Rana Plaza’da bağımsız bir tedarikçileri olduğunu açıklayan ilk firma olarak sorumluluk almayı kabul etti. Bu bence şu yüzden önemli; Benetton yıkım sonrası Rana Plaza’da tedarikçisi olmadığını savunarak bu katliamdan zarar almadan hiç bir ödeme yapmadan çıkmanın hayalini kurarken yaptıkları hatayı üstlenmedikleri için marka imajlarına daha büyük zarar verdiler. Enkaz altında Benetton logolu kanıtlar bulundu, verdikleri siparişin belgesi ortaya çıktı, 1 milyon kişi Benetton’nın sorumluluk alması için imza topladı ve en sonunda kabul etmek zorunda kalıp Uluslararası İşçi Örgütü’nün (ILO) oluşturduğu yardım fonuna (The Rana Plaza Donors Trust Fund) bağışta bulundular. Bu link üzerinden daha detaylı bilgiye ulaşabilirsiniz.
Workers have more influence from the grave than when they’re alive.
– Steven Greenhouse/ CNN
İş Sağlığı ve İşçi Güvenliğinin sadece batı dünyasına ait lüks bir kavram olmadığını Bangladeşli üreticiler kabul ettiler. Clean Clothes Campaign’nin de gayretleriyle 200’den fazla küresel firma, Yangın ve Bina Güvenliği Anlaşmasını (Accord on Fire and Building Safety) imzaladı. Rana Plaza katliamından tam 5 ay sonra Bangladeş başka bir dehşet ile daha yüzleştiği için (Tazreen giyim fabrikasının yanması sonucu 112 kişi hayatını kaybetti.) böyle bir yaptırım kaçınılmaz hale gelmişti. Bangladeş’te yasal olarak bağlayıcılığı olan bu anlaşma ile küresel firmalar sadece temel güvenlik kriterlerini karşılayan firmalardan ürün tedarik edebiliyorlar. Bu anlaşmanın işlerini zorlaştırdığı için yenilenmesini istemeyen firmalar var. Ayrıca her ne kadar iki bine yakın fabrikada temel kriterler sağlanmış olsa da CNN’in haberine göre binden fazla fabrikada hala tehlikeli çalışma koşulları söz konusu.
Katliam sonrası bir diğer gelişme; 2014 yılı Ocak ayında asgari ücret 65 dolar oldu. Ama enflasyonun da artmasıyla Rana Plaza’dan beri işçilerinin hayat standartlarında iyileşme olmadı. İşçi Hakları İhlaline yönelik sendikalaşma artıyor. Ama bir yandan da Bangladeş hükümeti grev yapan, daha yüksek maaş için protestolara katılan işçileri tutukluyor ya da gösterilere katılanlar işten atılıyor. Open Society Foundations’a göre 2016 yılında 1600 işçi işten çıkartılmış. Bu satırları yazarken İkizdere’de 15 gün süreyle gösteri, yürüyüş ve basın açıklası yapılmasının yasaklandığı haberini okumam manidar oldu.
Giyim Sektöründeki Adaletsizlikle Mücadele
Sektördeki adaletsizliğe dikkat çekmek için yapabileceğimiz birçok adım var. Markaların hem merkez ofislerde hem de ürün tedarik ettikleri firmalarda çalışanlarına nasıl davrandıklarıyla ilgili araştırmalar yaparak, çevremizi de bilinçlendirerek sosyal açıdan adil üretim yapan markalara yönelebiliriz. Örneğin Clean Clothes Campaign’nin bir çalışması olan ”Fashion Checker” üzerinden aklınıza gelebilecek pek çok büyük giyim firmanın hangi ülkelerde üretim yaptırdığını, tedarikçi firmalarının isimlerini, kadın ve erkek işçi oranlarını, verilen ortalama maaşları vs. bulabilirsiniz tabi firma tedarik zincirini paylaşacak kadar şeffaf ise. Şeffaf olan firmalarda dahi pek çok bilgi eksik olsa da Fashion Checker, büyük firmaların adaletsizlikle nasıl mücade ettikleri ya da görmezden geldiklerini biraz da olsa anlamak açısından faydalı olabilir.
Örneğin büyük bir firmadan gömlek alıcaksanız ve gömleğin Türkiye’de üretildiğini okudunuz. Bunu okuyunca Türkiye’de üretildiyse tedarikçi firmanın çalışma koşulları da iyidir çıkarımı yapmak doğru değil. Çocuk işçi çalıştırılabilir, fazla mesai ücreti ödenmiyordur, işçi sigortasını tam yatırılmıyordur, sağlık sigortası kapsamlı değildir, işyerinde baskı ve mobbing vardır, öğle yemeği çıkıyorsa besin değeri düşük yemekler veriliyordur ya da yemek çıkmıyorsa günlük 15 TL yükledikleri için yine besin değeri yüksek şeyler yeme fırsatı bulamadıkları yemek kartı veriliyordur, öğle yemeği molası sadece 30 dakikadır… Burada söylemeye çalıştığım Türkiye’de de üretilse pek çok adil olmayan, haksız, hukuksuz uygulamayla karşılaşabiliriz. O yüzden bilinçli müşteriler olup bu tarz ortamlara sahip tedarikçilere iş veren büyük firmalardan, ya da ortamlarını iyileştirmeleri için tedarikçisini teşvik etmeyen ve maddi olarak desteklemeyen aksine bu adaletsizlikten çıkar sağlayıp daha ucuza ürün alabildikleri için karlı olmalarıyla gurur duyan büyük firmalardan ihtiyaçlarımızı karşılamamak da mücadelemizin bir parçası olmalı. Yine de alışveriş şart ise büyük firmalara ve karanlık dünyalarına bulaşmadan, daha küçük, yerel piyasada iş yapan, kaç kişinin hangi koşullarda çalıştığıyla ilgili daha kolay bilgi alabileceğimiz şeffaf ve adil işletmelere yönelebiliriz.
Ya da hiç alışveriş yapmayabiliriz? Hali hazırda sahip olduğumuz kıyafetleri, çorapları onarmak, onları farklı biçimlerde değerlendirmek de mücadelenin bir parçası. Örneğin, kardeşim artık giymediği kot ceketini keserek satın almak istediği kısa ceket haline getirdi ve artan parçayla da kendisine makyaj çantası yaptı. Son olarak da ikinci el pazarları, dükkanları ziyaret ederek de ihtiyacımızı karşılayabiliriz. Bu sektörün petrol endüstrisinden sonra dünyayı en çok kirleten sektör olması sebebiyle oluşan çevresel tahribatlarına bu yazıda değinmesem de yapacağımız her bilinçli davranışın sadece sosyal adaletsizliğe değil çevresel mücadeleye de katkı sağlayacağını belirtmek isterim. Bu konuda siz de yaptıklarınızı yorumlarda benimle ve diğer tüm okuyucularla paylaşırsanız çok sevinirim 🙂
Sanatçı Öykü Aras, disiplinlerarası birçok üretim çalışması gerçekleştiriyor. Müzik dünyasında yeni bir tarz yakalayan başarılı sanatçı; özgür doğaçlama, minimalizm ambient ve elektronik müzik gibi stillerden etkilenerek bir albüm çıkardı. İlk albüm çalışması olan “İçimize Doğru” yu 26 Mart tarihinde dinleyicilere sunan Aras ile, yeni çalışması ve disiplinlerarası çalışmaları üzerine sohbet ettik.
“Yaptığım tüm sanat çalışmaları, müzikal işlerime zemin oluşturdu”
Müzikte çok farklı sanat disiplinleri ele alarak çalışmalar yapıyorsunuz. Aslında ülkemizde çok da akla gelmeyecek bir şey ses ve nefesin ardından heykel üretimini müzikle birleştirmek. Bu fikir nasıl ortaya çıktı?
Disiplinleri ayırmayan, sanatsal ifadenin özgürlüğüne ve özgünlüğüne önem veren bir ortamda eğitim aldım. Lisans dönemimde heykel ağırlıklı, lisansüstü dönemimde de heykel-performans sanatı ve sesi birleştiren çalışmalar yaptım. Bu çalışmalarda müzikten çok, sese ve vokale dair üretimlerim/kavramsal işlerim oldu. Spesifik anlamda müzik üretmem Türkiye’ye döndüğüm sene yaptığım içsel çalışmalardan sonra yavaş yavaş ortaya çıktı. Ama elbette öncesinde yaptığım tüm sanat çalışmalarının müzikal işlerime zemin oluşturduğunu söyleyebilirim.
Müziğin de aslında kimi zaman bir meditasyon aracı olduğu söylenir. ‘içimize Doğru’ albümündeki eserler de bir bakıma bu yola uğrayarak dinleyicilerle buluşuyor. Albümün doğuş hikayesi nasıl oldu?
Türkiye’ye döndüğüm yıl katıldığım bir eğitimde arzularımızı uyandırmaya dair bir meditasyon yaptık. Bu meditasyonda dilediğimiz her şeyi düşünüp hayal etmemiz serbestti. Ben o zamana kadar istediğimin heykel ve performans sanatı alanında ilerlemek olduğunu zannediyordum ancak meditasyon boyunca yapabildiğim tek şey şarkı söylemek oldu. Bilinçli değildi. İstemeden, tüm meditasyon boyunca şarkı söyledim. Başka şeyler yapmaya çalıştım, olmadı. O vizyonda kaldım.
Sonrasında da bu vizyonun üzerine düşündükçe bastırdığım böyle bir tarafım, arzum olduğunu fark ettim. Başka bir kampta da sesimin özgürleşmesine niyet ettim ve kampın son günü Kökler ve Dallar şarkısını yazdım. Daha sonra, hayatın önüme çıkardığı adımları takip ederek, yola güvenerek ilerledim. Albümün prodüktörü Şevket Akıncı ile tanıştıktan sonra, aramıza Zeynep Oktar ve Nihal Saruhanlı dahil oldu ve dördümüz yaklaşık bir yıl boyunca prodüksiyon ve düzenlemeler üzerine çalışarak albümün temellerini attık.
“Birbirimizi dinleyerek, özgünlüğümüze alan açarak, adım adım yol alarak yaptığımız bir iş oldu.”
Müzik ve meditasyon arasındaki bağı, albümden de örnekleyerek nasıl açıklarsınız?
‘İçimize Doğru’ albümümün kendisi meditasyondan doğduğu için, benim açımdan aralarındaki bağ yadsınamaz elbette. Müzik ve ses çok güçlü titreşim potansiyeline sahip. Bedenimizden, enstrümanımızdan çıkan tını, etrafa yayılışı, karşıya ulaşması, verdiği his, götürdüğü alem… Meditasyon ise kendimizi bıraktığımız, an’a teslim olduğumuz, sınırsızlaştığımız, genişlediğimiz yer… İkisi birbirini tamamlayabilir, birbiriyle iç içe geçebilir. Belki de mesele ne yaptığımızla ilgili değil, nasıl yaptığımızla ilgili daha çok. Kendimizi içimizle birleştirdiğimiz, içsel melodimizi duyarak aktığımız her an zaten meditasyondayız ve kendi armonimizi yaratıyoruz.
Şarkıda elektronik müzik, doğaçlama, ambient ve minimalizm gibi stiller bir araya gelmiş durumda. Bu dört farklı stilin bir aradaki dengesi hayal ettiğiniz gibi oldu mu? Neye göre tasarladınız?
Albümdeki stil çeşitliliği, albümün prodüktörlüğünü üstlenen Şevket Akıncı’nın müzikal vizyonu ve birikimiyle, albüme katkı sağlayan müzisyenlerin derinliğiyle, benim sanat geçmişim ve tuttuğum alanla, yakaladığımız kolektif uyumla çok bağlantılı. Tınıların, katmanların, stillerin iç içe geçtiği, zengin bir albüm oldu. Tasarlayarak yapılan bir işten çok, birbirimizi dinleyerek, özgünlüğümüze alan açarak, adım adım yol alarak yaptığımız bir iş oldu. Böyle olduğu için de çok mutluyum.
“Benim için suyun altında olmak, kendi derinliğinde akmakla, bilgeliğini fark etmekle ilgili.”
Uyan şarkısının klibi de oldukça meditatif bir hava veriyor dinleyene… Klibin kurgusunu neye göre tasarladınız?
Klibi müzisyen ve yönetmen Volkan Ergen çekti. Çekimden önce bana su altı sahnelerinden ve alt açı çekim tekniğinden bahsetti. Kurguda ise bu sahnelerin anlatmak istediğimle ne kadar bağdaştığını fark ettim. Benim için suyun altında olmak, kendi derinliğinde akmakla, bilgeliğini fark etmekle ilgili. Klipte aşağıdan gördüğümüz yürüyen kadın ise benim için toprakla olan bağı, kadın bedeninin gücünü, doğallığını ve özgürlüğünü sembolize ediyor.
“İçimize Doğru” albümü ve “Uyan” şarkısı ile ilgili nasıl yorumlar alıyorsunuz?
Albümle ve ‘Uyan’ şarkısıyla ilgili, derin, zengin, bol katmanlı, harekete geçirici, iyileştirici olduğuyla ilgili yorumlar alıyorum.
Albümü bir anlamda insan özüne bir yolculuk olarak tanımlıyorsunuz. Albümün yapım yolculuğunda, sizi kendi özünüze indiren bir an yaşadınız mı?
Albümün doğuşuna tohum olan tüm deneyimlerde böyle anlar yaşadım.
Müzikte ya da görsel sanatların tümünde örnek aldığınız isimler var mı?
Kate Bush, Björk, Meredith Monk, Laurie Anderson, Lhasa, Sade, Tülay German, Norrda, Yasemin Mori, Valle Export, Ana Mendieta, Pina Bausch, Rebecca Horn beni etkileyen sanatçılardan.
Gelecek dönem için nasıl projeler planlıyorsunuz?
Yeni parçalar üzerinde düşünmekte/çalışmaktayım. Belki disiplinlerarası projeler olabilir. En yakın zamanda sizlerle de paylaşmayı diliyorum.
Kuzey Ormanları Savunması, faaliyet durdurma kararına rağmen çalışmaya devam eden Burhanettin Soğancılar Taş Ocağı çalışmalarının durdurulması ve gerekli yasal işlemlerin yapılması hakkında bir basın açıklaması yaptı. Faaliyet durdurma kararına rağmen çalışmaya devam eden, Kuzey Ormanları’nı ve Antik Roma Su Yolu’nu tahrip eden ‘Burhanettin Soğancılar Taş Ocağı’nı durdurun!
Basın mensuplarına ve kamuoyuna duyurumuzdur;
Ormanlarımız maden, taş, kum ocaklarıyla delik deşik ediliyor, canlılığın ortasında ay yüzeyindeki kraterleri anımsatan ölüm çukurları açılıyor. Kâr hırsıyla her ağacın altında taş aramakta sakınca görmeyen şirketlerden biri, ‘Burhanettin Soğancılar – İR:72635’ Taş Ocağı, Kuzey Ormanları’nın Kalfaköy bölgesini dinamitliyor. Açtığı devasa kraterde kazma vurmaya devam ediyor.
◦ Üstelik bunu, İstanbul’a nefes, yaban hayatına yuva olan; köylünün geçimini sağladığı Kuzey Ormanları’nın tam ortasında yapıyor.
◦ Üstelik, Antik Roma’dan kalan ve Osmanlı İmparatorluğu tarafından da istifade edilen Trakya’nın eşsiz 1700 yıllık su isale hattına zarar vererek yapıyor.
◦ Üstelik, Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı koruma kurulunun “tarihi su yolunun bir kısmının yok edildiği, bir kısmında ise kaçak kazılar yapılarak tahrip edildiği” tespitine rağmen yapıyor.
◦ Üstelik, kurulun koruma kararına ve şirket hakkında suç duyurusunda bulunulması kararına rağmen yapıyor.
◦ Üstelik, Çatalca bölgesinin 37 köy muhtarının ve Kuzey Ormanları Savunması’nın Çatalca Cumhuriyet Başsavcılığı’na suç duyurusunda bulunmasına rağmen yapıyor.
◦ Üstelik, “ÇED (Çevresel Etki Değerlendirmesi) Gerekli Değildir” kararında belirtilen alanın dışında çalışıldığını belirten İstanbul Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nün, Valilik oluru ile taş ocağı hakkında kapatma kararı vermesine rağmen yapıyor.
Faaliyet durdurma kararına rağmen bölgeden alınan görüntülerde iş makinalarının çalışmaya devam ettiği belgelenmiştir. Buradan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı başta olmak üzere tüm yetkili resmi kurumlara sesleniyoruz; bu yıkımın durması için daha ne olması gerekiyor?
Dünyada başka bir benzeri bulunmayan Antik Roma Su Yolu’na vurulan kepçe, vatandaşların aklına kaçınılmaz olarak şu soruyu getirmektedir; şahısların maddi çıkarları yurdun doğasının, köylüsünün, tarihi değerlerinin ve kültür mirasının dahi üzerinde midir?
Maden işletmesinin faaliyete geçmesine onay vermek büyük bir hataydı. Bu hata, sonunda suça dönüşen bir sürecin başlangıcı olmuştur. Yasaları çiğneyerek, devlet kurumlarını itibarsızlaştırarak çalışmaya devam eden şirkete neden engel olunmamaktadır?
Orman Genel Müdürlüğü’nü, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nı ve İstanbul Valiliği’ni, verilen karar doğrultusunda harekete geçmeye, yükümlülüklerini yerine getirmeye çağırıyoruz. Faaliyete devam eden işletmenin sorumluları ile verilen kararın uygulamaya koyulmasında ve denetlenmesinde ihmali olanların derhal cezalandırılmasını talep ediyoruz.
Ayakkabılarını giydi. Bağcıklarını ayakkabısının içine iyice soktuktan sonra kapıyı kapattı. Karanlığının son izleri de sabah rüzgârının serin esintisinde dağılıp giderken kafasını yukarı doğru kaldırdı, gökyüzündeki martıların uçtuğu yöne doğru onları takip edercesine ağır ağır ilerledi. Camiye giden cemaatin arasından geçerek boya sandığıyla her zamanki yerini aldı. Günaydın Recep Ağabey, dedi soğuğun titrettiği cılız sesiyle.
-Günaydın evlat, simit ister misin? Yeni dizdim sıcak sıcak… -Yok, annem sabah tavuk suyuna çorba yapmıştı onu içtim sağ ol.
Karınca istilasına uğramış gibi kalabalığın savrukça aktığı meydanı izliyordu. Bir sesle kim bilir hangi düşüncelere dalıp gittiği yerden yere indi. Kafasını sesin geldiği yöne doğru kaldırdı. ‘’Boya bakalım küçük.’’ dedi ayağını boya sandığının üzerine koyan duble paçalı adam.
-Boyayayım ağabeyim! -Sen kaç yaşındasın? -12. -Okula gidiyor musun?
Ayakkabıyı beziyle yavaş hareketlerle sildi, boyanın artık derisinin altına işlediği parmaklarıyla ayakkabının oyuklu yerlerinin tozunu dikkatlice aldı. Bir parça boyayı süngerin üzerine sürdü ve aşağı yukarı doğru ayakkabıyı boyamaya başladı. Kafasını bir an bile yukarı kaldırmadan sadece ayakkabıyla ilgilendi. -Hey! Sana soruyorum, dedi adam. -Bu sene bıraktım. -Neden? Haytalık edip derslerinden geçemedin mi? -Hayır, matematiğim beşti benim, takdir aldım. -Ee neden bıraktın o zaman? -Para lazım. -Kaç para lazım? -4 lira. -Anlamadım, 4 lira mı? -Boya, 4 lira abi.
Adamın uzattığı 4 liranın 2 lirasını sağ cebine, kalan 2 lirayı ise sol cebine koydu. Bankta bırakılan gazetenin spor ekini aradı. Gazeteyi hevesle ayırdı. Yorgun ve meraklı kömür karası gözlerini büyük puntolu başlıklarda gezdirdi. ‘’Aa!’’ ‘’Noldu evlat?’’ ‘’Bu akşam Beşiktaş’ın maçı var Recep Ağabey!’’ ‘’Aman be oğlum beni de korkuttun, bir şey oldu sandım.’’ ‘’Bugün erken giderim, kahveye uğrar maçı izlerim.’’
Soğuk iyiden iyiye kendini hissettiriyordu, buz kesmiş ellerini ovuşturuyor, ağzından çıkan buhara değişik şekiller vermeye çalışarak eğleniyordu. Bir yanda vapur sesleri, diğer yanda bardağın içinde dönen çay kaşığı sesleri, karşısında da denizle dalga geçen martıların konuşmalarıyla yine hayallerinin sıcak köşelerine dalıp gitmişti. Bu seslerle birleşen gün diğer günlerden farklı değildi; biraz mavi, biraz soğuk biraz da siyahtı… Kalabalığın içinden ağır adımlarla kırmızı atkılı genç bir kadın ona doğru ilerledi. Merhaba, dedi gülümseyerek, ‘’Merhaba abla ama senin ayakkabın açık renk benim bezim kirli, olmaz silemem.’’
Kadın gülümsedi.
‘’Kutunun içinde uyuyan kedi senin mi?’’ ‘’Evet, benim kedim.’’ ‘’Biraz yorgun görünüyor.’’ ‘’Yok abla, o hep öyledir, hep uyur.’’ dedi çocuk aralık dişlerini göstererek. ‘’Adı ne bu uykucunun peki?’’ ‘’Mülayim.’’
Kırmızı kalın atkısını boynunda tersine doğru çevirerek, çocuğun ince boynuna sarıverdi. Çocuğun burnuna daha önce hiç bilmediği bir koku, parfüm kokusu geldi. Alıştığı boya kokusuna hiç mi hiç benzemeyen bu kokunun verdiği etkiyle çocuk, utangaç tavrıyla önüne bakarak gülümsedi.
‘’Anlat bakalım, nasıl besliyorsun kedini?’’ ‘’Valla abla o her şeyi yer, mama da alıyorum bak poşeti burada. Bazen şuradaki emlakçı abi döner alıyor bana, ondan da nasıl yiyor bir görsen!’’
Karşılıklı gülüştüler, genç kadın çocuğun kapüşonunu soğuktan kızarmış, büyük kulaklarından yukarı doğru sıyırarak başını örttü. Çantasından cüzdanını çıkardı, kağıt paraların arasından bir tane çekerek minik adama uzattı.
Al bakalım, dedi. ‘’Abla dedim ya ayakkabılarını silemem bezim pis.’’ ‘’Olsun sen al.’’ ‘’Almam koyu renk giydiğinde verirsin, hem zaten bu para çok.’’
Kedisinin başını okşadı, sahibinin sevgisine karşılık verircesine kafasını sağa sola doğru çeviren kedi ona doğru yaklaştı.
O zaman şöyle yapalım, dedi kadın. ‘’Sen bu parayı al kedine mama alırsın, olmaz mı?’’ Çocuk şaşırdı, göz bebeklerine oturan genç kadına hemen cevap vermedi, düşündü. Mülayim’e baktı. İskeleye yanaşan bir vapurun ani ve keskin düdüğünün sessizliği bozduğu anda kafasını genç kadına doğru kaldırdı.
‘’Olur o zaman, diğer kedilere de veririm!’’ dedi.
Kadın gülümseyerek elindeki eskimiş kağıt parayı çocuğun avuç içine bıraktı. Çocuk parayı, sabah 2 lirasını koyduğu sağ cebine soktu.
Çocuğun aşınmış, kirli bez ayakkabıları kadının dikkatini çekti. İri sürmeli gözlerini ayakkabının delinmiş çukurlarında gezdirdi. Ezilmiş bağcıkları da dışarıdaydı.
‘’Bağcıkların çözülmüş dikkat et düşersin.’’
Çocuk, kadının telkini üzerine bağcıklarını ayakkabısının içine tekrar sıkı sıkıya soktu.
Birçok bilim insanının; dini, siyasal, sosyal, kültürel ya da psikolojik birçok farklı düzlemde merkeze yerleştirdiği ve kendi alanlarına özgü tanımlamalar yaparak ele aldığı ”annelik” olgusunu; toplumsal olarak belirlenmiş herhangi bir norm ya da kabul olmadan, saf/katıksız hali ile incelemeye başlamak, eklentilerinin kadın üzerindeki yansımalarını anlamlandırabilmek açısından önem teşkil etmektedir.
Günümüz modern toplumunda annelik kavramı ”olanın” ötesinde ”oldurulan” bir yapıya bürünmüştür. Sosyal medyanın yaygın kullanımının, eğitim yetersizliğinin ya da sınırsız bilgi havuzunda doğru bilgiye ulaşmanın güçlüğünün, çevresel faktörlerin, bireyin topluma yabancılaşmasının ve ikili ilişkilerdeki çatışmanın etkisiyle; içgüdüsellikten uzaklaşmış, dürtüsellik ile icra edilir hale gelmiştir. Anne toplumun yapı taşıdır. İnsanı dolayısı ile toplumu var eden, aynı zamanda toplum tarafından yok edilen konumundadır. Kadın, bedeninde insan üretme gücüne sahip bir yaratıdır. Kabuktur, doğurandır, yuvadır.
Varlığını yüzyıllarca devam ettirebilmiş, adlarına destanlar yazdıran, ataerkil zihniyet tarafından mit olduğu varsayılan birçok matriarkal toplum, kadının bu gücünün yadsınamayacağının bir göstergesidir. Psikanalizin kurucusu Sigmond Freud’un anneliğe istinaden;’ kadının kendi penis eksikliği ve imrenisi nedeniyle kendi fallusu gibi yaşantıladığı yavrusuyla kendi eksiğini tamamlaması ve nihayet bütün bir insan olabilmesi’ şeklinde yaptığı tanımlamaya; kendinden sonra gelen psikanaliz uzmanı Erich Fromm’un ”Ama bence bu tür bir kıskançlıktan, yani erkeklerin toplumda egemen bir duruma gelmelerinden daha da önce, erkeklerde belirgin bir “doğurganlık kıskançlığı” hüküm sürmekteydi. (…) Erkek, annesini yenebilmek için, yaratabilme gücüne sahip olduğunu göstermek zorundadır. Bedeni ile böyle bir yaratma gücüne sahip olmadığı için de, başka bir yönteme başvurması gerekmektedir. Çözüm yolu ise ortadadır. Erkek; ağzı, sözü ve düşüncesi ile egemen olacaktır (1997, s. 295)” (1)şeklindeki açıklaması da kadının yaratma gücünün yaşattığı tedirginliğin doğrulanması niteliği taşımaktadır. Günümüzde bu güç, gerek devlet gerekse toplum tarafından kontrol altına alınmaya; bireysel hak ve özgürlükler, ‘toplumsal düzen’ kılıfına sokularak engellenmeye çalışılmaktadır.
Modern annelik yaklaşımı anneyi, toplumun uyguladığı psikolojik şiddet nedeni ile Psikanalist Donald Winnicott’un ”yeterince iyi anne” tanımlamasındaki ”çocuğunun tüm isteklerini değil, ihtiyaçlarını karşılayan anne” olmaktan uzaklaştırmış, aksine kadını, öz benliğini yitirme noktasına ulaştırmıştır.
Özellikle Türk toplumunda ‘anne olmak’ kutsallık ile ilişkilendirilip yüceltirken, aynı toplum anne olmayı seçmiş kadın için ‘beyninin yarısını masada bırakmış’ tanımlaması yapmaktan geri durmamaktadır.
Anne olan kadına aşılanan yetersizlik hissi ile anne olmayan kadına aşılanan yetersizlik hissi aynı seviyede fakat farklı formlardadır. Birinde karşısındakinin yeterli anne olamadığı görüşünü, çocuğu ile ne şekilde ilgilenmesi gerektiğini ifade eden talimatlarıyla dile getiren ‘ben üstünüm!’ zihniyeti varken; diğerinde anne olmayı tercih etmeme halini, kişinin kadınlığının eksikliği (!) şeklinde ifade eden bir zihniyet vardır.
Sosyal medyanın ya da diğer sanal mecraların pazarlama stratejilerine maruz kalan ve çocuğu için en iyisini yapmak isteyen annenin ‘EN’ çıtasının günden güne yükseliyor olması ile annenin sosyo-ekonomik düzeyi arasındaki mesafenin giderek açılıyor olması; anneyi içsel bir çatışmaya, sürekli olarak anneliğini sorgulamaya itmektedir.
Özellikle bu konu özelinde toksik etkiye sahip ‘toplum’ tarafından; fiziksel, ruhsal ve psikolojik olarak yorgun olduğunu ve destek istediğini ifade eden anne acımasız bir tutumla ‘çocuğundan şikayetçi olmak’la yani ‘kötü anne’ olmakla eleştirilmektedir.
Dönüşen yaşamına adaptasyon sürecini henüz tamamlamamış annenin, ihtiyaç duyduğu duygusal desteği sağlaması gereken arkadaşlık ve aile ilişkileri; ‘karşılıklı fayda’ dengesini sağlayamadığı için örselenmekte, bu durum da anneyi giderek yalnızlığa sürüklemektedir.
Annelik olgusu feminist kuramın teorisyenlerinden Judith Butler tarafından toplumsal cinsiyet inşasında heteroseksüelliğin norm olarak kabul edilmesinin bir gösterisi olarak değerlendirilmiş, kadın-erkek düalizminin geçersiz kılınma çabası konusunda sorun oluşturacağı şeklinde ifade edilmiştir.(2) Feminizm tartışmalarında annelik; kadının boyunduruk altına alınması, iş yaşamından uzaklaştırılarak çocuk bakımından sorumlu hale getirilmesi, kadın bedenindeki bu farklılığa istinaden çeşitli toplumsal rollerin dayatılıyor olması gibi bir çok eleştirilere maruz kalmıştır. Feminist bakış açısına göre insanı kadınsallaştıran, indirgeyen, sınırlayan bu kimlik kadını; entelektüel kesim tarafından, anne olmayı seçme davranışını tabulaştıran, aşağılayan, yargılayan bir zihniyet ile karşı karşıya bırakmıştır. Bu da toplum tarafından yüklenen annenin omuzlarında taşıdığı -bebeğinden daha ağır gelen- psikolojik bir yüküdür.
Toplum anneyi dışarıdan kutsallaştırırken içeriden tüketmeyi kanıksamış durumdadır. Bu nedenledir ki Türkiye’de anne olmanın tanımında; toplum tarafından uygulanan psikolojik şiddetle mücadele etme gücü de yer almaktadır.
(1) Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Mart 2019 23(1): 133-143 Freudyen ve Jungiyen Yaklaşımlarla Anne Olgusu- Ayşe Arzu KORUCU
(2) Dergipark.org.tr Toplumsal Cinsiyet Öznesi Olarak Kadının “Annelik” Kimliğine Eleştirel Bir Bakış
Özcan Doğan ile son çıkan kitabı “Öyle değil mi Zehra?” odağında yaptığım söyleşi elbette ki Özcan Doğan’ın diğer kitapları; Bay How Ne Yapmalı?, Ayakları Pürdikkat Refakatçi Haydutlar, Kendime İyi Geceler, Yeryüzünde Sesler ve Bunun Konumuzla Bir İlgisi Yok kitaplarını da kapsayarak şekillendi. Özcan Doğan’ın altı kitabının her birini tek tek odağa çekerek en çok da kendisiyle uğraşan insanı konuştuğumuz, insanın kafasının içinde sürekli dönen düşünceleri, davranışları konuştuğumuz, bunun konumuzla ne ilgisi var derken, öyle değil mi ama, diyerek sorular yönelttiğimiz baştan sona çok kapsamlı ilerleyen söyleşimiz için buyurun lütfen.
Aynur Kulak: Sizden başlamak istiyorum ilkin. Çevirmen, redaktör, yazar. Hacettepe Üniversitesi Fransız Dili ve Edebiyatı mezunu. Edebiyata eklenen bir yolculuk değil de, edebiyatın içinden gelen bir yolculuğa benziyor sizinkisi. Edebiyat içerisindeki yolculuğunuz nasıl başladı?
Özcan Doğan: Evet, edebiyatın içinde bir yolculuk diyebilirim; lise yıllarından başlıyor, biraz klasik bir hikâye; üniversite yıllarında da devam etti; şiir yoğunluklu bir yönelimdi, araya düz yazılar giriyordu. Sonra bir tür zorunluluk halinde öyküye, düz yazıya yöneldim ve öylece yürümeye devam ettim. Ankara metrosunda yol alırken bir anda gelen bir şeydi bu. O ana kadar sıradan zannettiğim şeylerin aslında çok boyutlu olduğu izlenimine kapıldım ve bunu o boyuta kapılan bir karakter üzerinden anlatma ihtiyacı duydum. Kendime İyi Geceler’deki Muğ/tlak öyküsü o anların eseri. Sonrasında, zihnimde uçuşan şeyleri şiir değil de hikâye halinde anlatma arzusu hep ağır bastı; sonrası malum.
Edebiyatın bendeki tezahürü ona verdiğim anlamla şekilleniyor diyebilirim. Edebiyat tarzında düşünüp söylemeyi etkileyici ve çekici buluyorum. Bunun sebebi de edebiyatın nasıl bir şey olduğuyla, nasıl gerçekleştiğiyle ilgili. Bana göre edebiyat dünyayı algılama ve onunla ilişki kurma tarzlarımızdan biri. Felsefe ve bilim gibi. Felsefe kavramlar, bilim olgular üzerinden, sanat ise kurgular üzerinden dünyayı kavramaya ve anlatmaya çalışıyor diyebiliriz. Edebiyat da bir sanatsal etkinlik olarak kurgularla işliyor. Dünyayı kavrama veya anlatma yolunda sanatı yani kurguları seçmemizin iki sebebi var diye düşünüyorum: Birincisi sanatın estetik ve katarsis boyutu bizi kendine çekiyor; ikincisi hayatı bilimsel olgular ya da felsefi kavramlardan ziyade türlü kurgular halinde yaşamamız, yani gündelik hayatta zihnimizin kurgular ve yorumlarla işlemeye yatkın olması ve dolayısıyla hayatın farklı yansımalarını edebi kurgular içinde bulmamız. İşte sanat farklı kavrayışlara ve anlatımlara imkân verdiği için, edebiyatı dünyaya yönelme ve ilişkilenme yolu olarak tercih ediyorum sanırım, tercih yerine eğilim de diyebiliriz; elbette felsefe bunun ayrılmaz bir parçası, ama felsefi metinler yerine edebi metinler yazmamın ya da bende karşılık bulan şeyin edebiyat olmasının nedeni bunlardır.
Aynur Kulak:Bay How Ne Yapmalı? (2011 – Öykü), Ayakları Pürdikkat Refakatçi Haydutlar (Roman), Kendime İyi Geceler (Öykü), Yeryüzünde Sesler (Roman), Bunun Konumuzla Bir İlgisi Yok (Öykü), Öyle Değil mi Zehra? (Roman – 2021). 10 yıl. Aslında ilgilendiğim şey ne kadardır yazdığınız, kaç kitap olmuş, yıllar, aylar vesaire değil. Kitaplarınızın hayatınıza etkisi oldu mu? Yazmanın önemi değil burada sormak istediğim; mesela yazmaya devam etme nedeniniz ya da belki de Öyle Değil Mi Zehra’dan sonra yazmayı bırakacak olmanız, kim bilir? Aranızdaki ilişki, aranızdaki mesele, aranızdaki etki.
Özcan Doğan: Yazmam düşünmemin bir uzantısı gibi geliyor bazen. En çok da bu yüzden yazıyorum diyebilirim. Zira zihnimdeki şeyleri kağıda döküyorum nihayetinde. Gördüğüm, fark ettiğim, merak ettiğim, çözemediğim, içinde kaybolduğum şeyleri, dünyayla aramda olup bitenleri belli tarzlarda kavrayıp yine belli bir tarzla (edebiyat yoluyla) anlatma arzusu, ihtiyacı, itkisi ya da zorunluluğu, adını tam bilemediğim o şey yüzünden yazıyorum. Bunun karşımdaki insanla enteresan bir sohbete dalmaktan çok farkı yok benim için. Yazmanın hayatıma en büyük etkisi şu sanırım: Henüz yazmadığım zamanlarda zihnimde dolaşan ya da uçuşan şeyler sadece enteresan fikirler, izlenimler ve duyumlardı; yazmaya başladıktan sonra zihnimdeki tüm o şeylere aynı zamanda birer anlatı gözüyle bakmaya başladım ister istemez. Benim yazma sebeplerim bunlar ama sadece yazmak için yazmayı da çok kıymetli buluyorum; ama “ben kendim için yazıyorum” gibi sözleri pek inandırıcı bulmuyorum; kendin için yazıyorsan bizim bilmemize gerek yok, o halde neden insanlara ulaştırma ihtiyacı ya da isteği duyuyorsun, diye soruyorum ister istemez. “Gördüğüm, düşündüğüm, sezdiğim bir şeyler var ve insanlarla paylaşmak istiyorum, acaba onlar ne der” demeyi daha samimi buluyorum şahsen. Sadece yazmak gibi sadece okumak ve karşılığını kendi içinde yaşamak da çok kıymetli. Üstelik bazen istesek de anlatamayız bir kitaptan aldığımız ve bizi çok etkileyen şeyleri; çok etkileyici bir film karşısında da bazen ne diyeceğimizi bilemeyiz; sezeriz, kavrarız, duyumsarız ama anlatamayız; belki de biz anlatamadığımız için gidip anlatabilen insanları okuyup izliyoruz zaten; kitaptan ne anladın? diye soranlara kitabı uzatıp vermek yeterli belki de. Yazmanın hayatıma en büyük etkisi daha çok düşünmeye ve anlatmaya itmesi, hayatı her an türlü kurgular üzerinden yeniden yorumlamaya yöneltmesi; bu yüzden zihnimin bir köşesinde ya da aldığım notlarda anlatılacak şeyler listesi uzadıkça uzuyor. Bir gün yazmayı bırakır mıyım, bilemiyorum, bırakmak hiç başlamamaktan daha zor, âdeta kötü bir alışkanlık gibi. Ama bir gün yazmayı bıraksam bile, hayatı benzer tarzlarda yaşamaya devam edeceğim sanırım; benim yazılarıma etkimle yazılarımın bana etkisi birbirine karışıyor bir yerlerde.
Aynur Kulak: “Gitmesi gereken yerler, yapması gereken şeyler vardı.”Bay How Ne Yapmalı? ilk kitabınız ve alıntıladığım cümle kitabın ilk öyküsü Z den. Bay Zet ile tanışıyoruz. Kitaba da ismini veren Bay How ile tanışıyoruz sonra. “Bay How hayatının bir anında öylece durup kalmıştı; ve nasıl yeniden başlayacağını bilmiyordu.” Sonra Karanlığa Methiye öyküsünü okumaya başlıyoruz. Bu öyküdeki anlatıcı Bay Zet mi, Bay How mu? Hangisi? Belki ikisi de değil. Ne bileyim, belki de bir sokak hayvanı, tüm öyküyü onun gözünden okuyoruz belki de. “Zihnimdeki karmaşayla örülmüş bir rüyadan gerçeğe dönüyorum yeniden. Karşımda hayat duruyor.” Durumlar, kişiler, olaylar. Tüm bu birbirinin zıttı ikili duygular, durumlar eşliğinde “… sonsuza dek yaşamaya mahkum edildim.” diyen Ben Faust öyküsündeki Faust gibi bir hayatın ortasında kalakalıyoruz. Bay How Ne Yapmalı ile tüm zaafları, kararsızlıkları, yaşama uğraşlarıyla bir insan yapılandırmaya çalışmışsınız sanki. Oldu mu? Yapabildiniz mi?
Özcan Doğan: Bay How Ne yapmalı?’daki öyküler ve karakterle çok uğraştım ve hâlâ uğraşmaya devam ediyorum çeşitli suretlerde; bir şekilde karşımda ya da yanımdalar. Bay Zet ve Bay How bu dünyanın karşısında şaşıran ya da donup kalan karakterler. İkisi de bir şekilde bu dünyada ayrılıyor, kopuyorlar. Aralarındaki tek fark şu ki Bay Zet uyanarak bu dünyadan koparken, Bay How deyim yerindeyse zihnin geri dönüşü olmayan bir uykusuyla dünyadan kopuyor. Karanlığa Methiye’deki anlatıcı da onlara çok yabancı değil; Bay Zet ve Bay How’dan farkı, insanların dünyasına bir tür Hayvan Oluş’la tepki vermesi diyebilirim. Kendini sokakta birlikte yaşadığı köpekler gibi ya da köpekleri kendisi gibi algılıyor; tam olarak hangisi ben de bilmiyorum, bilmesem daha iyi olur diyorum; ikisi birbirine karışıyor, zihninden geçenlerden ve tepkilerinden bunu anlıyorum. Bay How ne yapmalı? Belki de zaten yapabildiği tek şeyi yapıyor, reddediyor, gitmeyi, yapmayı, uyumlu olmayı. Birçok karakterde bu tavır var diye düşünüyorum. Ama bu gerçeklerden, sorunlardan kaçmak, göz ardı etmek değil; onlar yaşadıkları sorunları, sancıyı, sıkışmayı, çıkışsızlığı aşıp “normale” dönmek yerine, bizzat bunları yaratan dünyayı reddediyor; sorun bende değil, bizzat bu sorunların kendisi sorun diyorlar.
Aynur Kulak:İlk kitabınıza Bay How (Kim) ile başlamanız bir kimlik oluşturmadan ziyade girişilen bir kimliğini arama, bulmaya çalışma, bunun için bolca soru sorma, arkadan gelen kitaplar adına birer yol açıcı görevi görmüş sanki. Varlık veya yokluk üzerinden, var olma ve yok olma üzerinden kişinin kendisiyle yaptığı savaşın artık iyice kızışması hali hatta. Mesela Kendine İyi Geceler öykü kitabınızda bir öykü var ki bu öyküyü konuşmak isterim. İki Ölüm Bir Ceset. Var olma mücadelesi bu öykü ile birlikte naif olay veya durum üzerinden çıkıp varlığımızın her bir uzvunu ve ruhumuzun tüm hissiyatlarını parçalayacak derecede şiddetleniyor. Sadece uzuvlarımızla ilgili bir parçalanma değil asıl olarak duygularımızla ilgili (bir tür duygulanım bozukluğu da diyebiliriz) bir parçalanma, bozulma söz konusu sanki. İnsan dendiğinde ya da insan varlığı, tek bir şeyden, durumdan, olaydan, hissiyattan bahsetmek zor, öyle değil mi?
Özcan Doğan: Evet, insan sıkıntılı bir varlık ve bunun asıl sebebi istediği ve istemediği şeylerin iç içe geçmiş olması sanırım. Sözgelimi güzel bir hayat istiyor, ama bunun için hiç istemediği şeyleri yapmak zorunda kalıyor; buradan sıkıntı ve gerilimin çıkması kaçınılmaz artık. Belki de temel sebep insanların “var olma” üzerine kendi adına neredeyse hiç düşünmemesi; dış dünyada gördüğü hazır kalıplarla bir varoluş kurmaya çalışıyor, ama bu kendine ait bir tahayyül olmadığı için bir türlü dikiş tutturamıyor, başkasının ölçülerine göre dikilmiş bir elbiseyi giymeye benziyor biraz. Bay How Ne Yapmalı? Sıkıntı içindeki karakterlerin ortalıkta sorgulu gözlerle dolaştığı bir kitap. Benzer sıkıntılar, arayışlar ve sorular sonraki kitaplarda da devam ediyor. Son öykü kitabındaki kısa öykülerin kahramanları yaşadıklarının farkında olan ve bu farkındalığın sıkıntısını yaşayan, bir çıkış arayan ya da bekleyen kişiler. Ama dediğiniz gibi Bay How’dan sonraki kitaplarda “ne yapmalı?” dedikten sonra bulunan kimi cevaplar da var; ama iş bununla bitmiyor, zira “ne yapmalı” sorusuna bir yanıt bulduktan sonra “nasıl” yapmalı sorusuyla baş etmek gerekiyor; o kitaplarda nasıl sorusuna da bir şekilde cevap bulup hayata geçirmeye çalışan karakterler var. Sözgelimi, Bunun Konumuzla Bir İlgisi Yok’ta yer alan aynı adlı öyküdeki Fulya. Ya da sizin bahsettiğiniz Kendime İyi Geceler’deki İki Ölüm Bir Ceset’in kahramanı; bu öyküde karakter ne ve nasıl yapacağını, neden yapacağını biliyor, en azından bildiğini düşünüyor (anlatıcı bunu tam olarak bilmese bile); aslında bu gelecekteki tüm soruları ortadan kaldırmaya yönelik bir cevap, zira bizzat geleceği yok ediyor. Bu öykünün farklı okumalara açık olduğunu düşünüyorum. Bir yanda, toplumsal olarak bedeni elinden alınan insanın bedenine sahip olma arzusu var diyebilirim, bunu tam olarak bu şekilde ifade etmese de. O ana kadar “şunu yap, şunu yapma” komutlarıyla yönetilen bedeni bu tahakkümden kurtarma, yani bir şekilde sahiplenme arzusu, yönetilemez bir beden yaratma yoluyla bedenli oluşu aşma arzusu. Onun varlıkla baş etme yöntemi de bu galiba; yok olmak. Öte yanda, ölüme dair saplantılı bir merak var; basitçe ölme değil, ölümü yaşama arzusu, ölümü ve öldürmeyi aynı bedende yaşamak. Bu iki nedeni kendisi için verimli bir şekilde birleştiriyor; bedeninden arzu duyarak ondan sıyrılıyor.
Aynur Kulak: Bunun Konumuzla Bir İlgisi Yok. Özellikle öykü kitaplarınızın her birinde kitabın ortasına kondurduğunuz uzun bir öykü mevcut. Bu öykü kitabınızda da kitaba adını veren öykü; Bunun Konumuzla Bir İlgisi Yok öyküsü uzun bir öykü olarak karşımıza çıkıyor. Hakikaten de aslında başka bir şeyler anlatırken başka kısa kısa öyküler mevzubahisken, böyle uzun, neyin konuşulduğu tam belli olmayan, hangi durum ve olay örgüsü üzerinden seyredeceğimizin muğlaklığı ile okuduğumuz bir öyküde sonuç olarak konunun ne ile ilgili olduğunu merak etmekten kendimizi alamıyoruz. Konumuz tam olarak neyle ilgili Özcan Bey? Varlığımızı bunca meşgul eden şey/ler arasında hangi konuyu gözden kaçırıyoruz veya kaçırmamız isteniyor? Çünkü bu üçüncü öykü kitabınız ile birlikte birinci kitaptaki uyanma ve kimlik arayışı, ikinci kitaptaki parçalanma ile kendini bulma çabası; üçüncü kitapta gündelik konulardan tutalım da, insani, evrensel tüm konulara varana kadar başka şeyleri konuşmamız gerektiği, -artık konuşmamız gerektiği- noktasına varıyor. Hatta Zehra’ya sorulan Öyle Değil Mi Zehra sorusu, bu kitabın el vermesiyle şekilleniyor, ne dersiniz?
Özcan Doğan: Kitabın adı Bunun Konumuzla Bir İlgisi Yok ama buna rağmen çok farklı konulara girip çıkıyor. Ve bütün bunları yaparken söylediği bir şey var; “bütün bunlar böyle, evet, ama asıl konumuzla bir ilgisi yok; asıl konumuz bunları yaratan şey” diyor bir bakıma; bunu söyleyerek, bütün o öykülerdeki konuları aşarak bizi kitabın dışına gönderiyor. Aynı adlı öyküye gelince, anlatıcının bazı şeyleri anlatmayı es geçerek “bunun konumuzla bir ilgisi yok” demesinin temel sebebi konunun aslında bizzat kendisiyle ilgili olması tabii ki. Kendi hayatı, Fulya’nın yaptıkları ve anlattıkları karşısında, kendisini nasıl gördüğünü ve nerede konumlandırdığını bilmiyor; kendi kendisiyle yaşadığı karşılaşmalarda ne yapacağını şaşırıyor; “peki ben ne yapmalıyım” diye soruyor ama hem soruyu hem cevabı bizden gizliyor, tabii bulduğu bir cevap varsa. Öte yandan, Bunun Konumuzla Bir ilgisi Yok ifadesini, Katil Kim? öyküsünde bir anlatım yöntemi olarak da denedim; “Aslında buraya başka şeyler yazıyorum, ama sanki bunları yazmışım gibi okuyorsun” diyor anlatıcı. Adının aksine bir cinayet öyküsü anlatmıyor görünürde, ama “sanki bunları yazmışım gibi” demesinin sebebi de bu tam olarak; aslında bir cinayeti anlatmaya çalışıyor, ama yazar olarak ben de dahil öyküyü okuyanlar başka bir şey anlıyor, hep görünürdeki, yani sayfalarda görülenleri anlamakla yetiniyor. Anlatıcı dışında gerçeği fark edebilen tek kişi Kerem Koray. Bunun Konumuzla İlgisi Yok ifadesi bir yandan da edebi üslupla ilgili diyebilirim. Anlatı içinde bir tür anti-anlatı yaratmak ve bu anti anlatı yoluyla bir meta-anlatı üretmek ve aynı zamanda anlatının sınırlarını herhangi bir anlatının bulunmadığı bir alana kadar götürmek. Bunu bir yana bırakırsak, “konumuzla ilgisi olan şey” nedir? Söyleyebildiğim tek şey şu, yöneldiğimiz şeylerin çoğunun bizi yönelten şeylerle ilgisi yok. Bunun Konumuzla Bir İlgisi Yok’un Zehra’yla olan ilişkisine gelince, aradaki bağlantıya çok güzel temas etmişsiniz bence; Orman Yolunda adlı öyküde Zehra ve Ayhan var, oradaki ilişkileri bu kez romanda farklı bir hikâye olarak devam ediyor. Ama bu aramızda kalsın tabii 🙂
Aynur Kulak:Son kitabınız, Öyle Değil mi Zehra? Romanın anlatıcı kişisi; Ayhan, bize son derece sıkıcı bir ilişki, bir evlilik ilişkisi anlatıyor. Kavgalı gürültülü bir evlilik değil ama kesinlikle bir sorun var. Romanın farkı şu sanırım; bu yolunda gitmeyen şeyi/şeyleri evlilik müessesine yüklemiyor anlatıcı. Zehra’ya da yüklemiyor. Kendine de. Bu anlamda bir sorunu veya sorunları çözmeye de çalışmıyor. Evlilik böyledir ve böyle olunca da sonuç böyle oluyor diyor. Baştan sona, neden-sonuç ilişkisinin (Zehra ile Ayhan ilişkisinin değil) edilgenliği içerisinde yol alıyor hikaye. Hikayeye ilişkileri olan başka kişilerde dahil oluyor. Mesela Cem karakteri ile ilgili şöyle bir cümle var bu anlattığım yapıyı tam olarak niteler şekilde: “Cem kendisi gibi biri, hepsi o, bunun ne anlama geldiğini bilmesek de.” Tam da böyle, bu anlam veya anlamsızlık her ne olursa olsun çözülmeye çalışılmıyor. Ve roman şöyle bir ithafla bitiyor: “Kırk yıldır yaşamaya çalışan kendime.” İnsanın kendisi, kimliklerimiz, varlığımız, yokluğumuz, parçalanmalarımız, bölünmelerimiz kendimize doğru yaptığımız yolculuklarımızdan ibaret, öyle değil mi?
Özcan Doğan: Açıkçası romanı çok güzel özetlemişsiniz diyebilirim. Evet, Zehra ve Ayhan’ın ilişkisinde yolunda gitmeyen şeyler var, ama tam olarak ne olduğunu bilmiyorlar, sadece bunun nedenine dair bir fikre sahipler, o da evlilik denen şeyin zamanla tüm ilişkilere biçtiği kıyafetle ilgili. Zaman ve mekânın hareket tarzının sıradanlaşması, tekdüzeleşmesi, sonuçta yorucu ve boğucu hale gelmesi, albenisini yitirmesi. Bir şeyi arzulayarak yaptığımızda onun içinde aktığı zamana da biz yön veririz; ama zamanın kontrolü elimizden çıktığında, yani artık mecburiyetler ve rutinler devreye girdiğinde, bu kez o bize yön vermeye başlar ve peşinden sürüklenip dururuz. Ayhan ve Zehra bir şekilde bunu aşmaya çalışıyorlar; ne yapmaları gerektiğini de az çok biliyorlar, ama nasıl yapacaklarını kestiremiyorlar, belirsizlikler, çekinceler var. Zaten roman boyunca Ayhan’ın zihnine girip orada dolaşmamızın nedeni de bu belirsizlik. Bu süreci nasıl yaşadığına tanık oluyoruz. Bunu yapmamın bir nedeni de, kendi içine dalıp düşünen insanın zihninde neler oluyor, o zihin o anda nasıl çalışıyor, hangi gelgitler, iniş çıkışlar, arayışlar, koşturmalar, yakalanmalar oluyor, bunu aktarmak istedim. Ve okurken görüyoruz ki, kendi kendine konuşan insanın zihninde dolaşan her iki-üç cümleden biri sorulardan oluşuyor ve her bir soruda biraz daha dağılıyor, biraz daha terliyor (gerçek hayat da böyle değil mi?). Cem’e gelince, romanda çok sevdiğim bir karakter. Hattâ Ayhan gibi ben de ona özeniyorum bazen. Anlayamadığımız bir şeyi en basit yöntemle, yani bildiğimiz ve alıştığımız şeylerle açıklamanın kolaycılığına işaret ediyor bir yönüyle. Genel olarak insanda böyle otomatik diyebileceğimiz bir tepki var; zor ya da anlaşılmaz bir soruyla karşılaştığında en iyi bildiği ve artık ezberlediği cevabı veriyor, çünkü bu işine geliyor, farklı ve alışılmadık şeyler ona daima tekinsiz gelir ve bu yüzden alışıldık tepkiler vererek bunu atlatmaya, kovmaya çalışır. Bu romanı, kırk yıldır yaşamaya çalışan kendime ithaf etim, evet, tam da sizin dediğiniz gibi kendimle ve hayatla uğraşa boğuşa bu güne kadar geldim. İnsan en çok kendisiyle uğraşır zaten. Kafasının içinde türlü hallerde kendisi vardır; zihnine başka şeyleri ve kişileri davet ettiğinde bile, asıl sebep onlarla baş etmeye çalışmasıdır, ne diyeceğini, nasıl konumlanacağını çözmeye çalışır; yani odak yine kendisidir.
Aynur Kulak:Kitap kapaklarınızın kitap isimlerinizle beraber kitaplarınızın ana temalarını ortaya çıkarması adına çok etkili bulduğumu söylemek isterim. Hatta kitaplarınızın hikaye akışı ve kurgusuna, diline etki edercesine çok yerli yerinde tasarlanmış kapaklar. Bunun Konumuzla Ne İlgisi Var kitap kapağından bize doğru bakan kadının bakışı, Kendime İyi Geceler kitabının kapağı, Bay How Ne Yapmalı? yine aynı şekilde ve Öyle Değil Mi Zehra?’nın kapakları anlatılan hikayelerin tematik ve kurgu özelliklerine katkı sağlar derecede çok iyi.
Özcan Doğan: Kitaplarımın kapakları beni de gerçekten tatmin eden şeyler. Hepsiyle uzun uzun uğraştık, en iyisini yakalamak için uzun araştırmalar yaptık. Bazen aradığım şeyi bulmaktan artık vazgeçtiğimde son anda karşıma çıktığı da oldu. Kitap kapağı kitabın hikâyesini anlatmaz belki ama kitabın verdiği duyguyu en kısa yolla anlatan şeydir ya da en azından bunu amaçlar. Kitapların kapakları arasında önceden planlanmış bilinçli bir bütünlük var diyemem; ama farklı hikâyeler anlatılsa bile bazı ortak izlenimler ve duyumlar yarattığı için aralarında doğal bir bütünlük var diyebilirim.
Aynur Kulak:Çevirmensiniz. Dünyada yazılmış çeşitli türde çeşitli edebi metinleri biz okuyucuya ulaştıran çevirmenler genelde görünmez ve bu görünmemelerine istinaden “görünmez kahramanlar” olarak nitelenirler, özrün kabahatten büyük olduğuna aldırmaksızın. Çevirmenlik nasıl bir yere konumlanıyor sizin için? Mesela edebiyat dünyasında çevirmenler olmasaydı, edebiyat dünyası diye bir şey olur muydu gibi bir soru sorsam, “yok canım abartmayın, tabii ki olurdu” mu dersiniz yoksa bir edebiyat dünyasından konuşuyorsak eğer, edebi metinlerden, bu duruma çevirinin etkisi olmazsa olmazlardandır mı dersiniz? Çevirisini yaptığınız yazarlardan hangisinden etkilendiniz diye de sorsam bu soruya ek, hangi yazarlar veya kitaplar ön plana çıkar?
Özcan Doğan: Çevirmenler özellikle ülkemizde büsbütün görünmezler diyebilirim. Küçük bir iyi okur kitlesi dışında okurlar için çevirmen neredeyse yok hükmünde. Çevirmenin aslında kendi dilinde yeniden yazdığı kitabı okuduğunu fark eden okur çok azdır. Yayıncılar tarafında da çevirmenlerin durumu pek iç açıcı değil. Çok az yayınevi çevirmene özen gösterip ve hakkını veriyor. Çevirmenler de sömürü çarkının içinde diyebilirim. Kısacası bu konuda dertliyiz. Çeviri olmasaydı edebiyat yine olurdu ama çok cılız kalırdı. Yıllardan beri okunan kitapların ezici çoğunluğu çeviri. Büyük yazarlar dediğimizde aklımıza çeviri yoluyla okuduklarımız gelir öncelikle. Örnek vermeye dahi gerek yok sanırım. Felsefe ve sosyal bilimler alanında bu çok daha belirgin. Çevirileri çıkarınca elinizde pek bir şey kalmıyor. Nedeni de gayet basit, özgün bilgi kaynakları sınırlı bir ülkeyiz. Elbette ki çeşitli alanlarda büyük emekler vererek özgün çalışmalar yapan kıymetli insanları ayrı tutuyorum. Benim için çeviri bir yandan iletişim ajanlığı, bir tür şifre çözücülük, diğer yandan yazarla dert ortaklığı yapmak gibi. Bir derdi var ve insanlara anlatmaya çalışıyor. Çeviri yaparken bu duyguya kapılırım sık sık. Yazarın derdini anlamadan okura bir şey söylemek zor. Çevirdiğim yazarlardan bir çoğundan şu veya bu ölçüde etkilendim şüphesiz. Ama özellikle Deleuze ve Tarde isimlerini verebilirim. Diğerlerinden de çok şey öğrendim.
Aynur Kulak: Öykü ve roman. Hangi türde yazarken kendinizi daha iyi ifade ettiğinizi düşünüyorsunuz? Böyle bir ayrım yapar mısınız ya da? Gerçi son yıllarda türler arasındaki, özellikle kurgu yapma esnasındaki dehlizlerde dolaşırken sınırlar ortadan kalkıyor ve biz kısa bir öyküde bile roman okuyormuş gibi bir tatmine ulaşabiliyoruz ama bu durum tür ayrımı yapmamızda bir kriter değil hâlâ. Bu bir hissiyat, duygu olarak yansımasını buluyor okurda; bu yüzden sordum aslında siz yazarken hangi türde duygularınızın tam ifadesinin ortaya çıktığını hissediyorsunuz?
Özcan Doğan: Yazarken belli bir türü hedeflemiyorum. Aklımdaki fikrin ve metnin karar verdiği bir şey genellikle. Öykü mü roman mı yazdığımı yazıp bitirdikten sonra anlıyorum desem abartmış olmam sanırım. Zihnimdeki temaların, fikirlerin, duyguların çoğu öykü halinde somutlaştı. Bazıları uzuyor, uzamaya devam edenler roman oluyor. Genellikle böyle. Ama başlarken “ben bunu kısa bir öyküyle anlatamam, mevzu karışık, bu uzar gider, hatta roman olur” dediğim anlar da oluyor. Ama sonuçta ortaya çıkan şey bundan bağımsız olarak yine kendi şeklini alıyor. Tür ayrımı yapmayı ben de çok anlamlı bulmuyorum. Kısa hikâye veya uzun hikâye demek bile yeterli belki de, sonuçta anlatılan ve akılda kalan bir hikâyedir. Yazarken odaklandığım tek şey kendimi en iyi şekilde ifade etmeye çalışmak doğal olarak. Ama yazma anından öncesine gidersek, kağıda dökülen her şey zihinde kısacık bir anlatı olarak doğduğu için, sonrasında bunun bir öykü halinde somutlaşması daha muhtemel benim için; ortaya çıkan metinlere bakarsak sonuç böyle zaten; bir an önce içimden çıkarmak, söyleyip rahatlamak istiyorum belki de; ama uzun sancılar çekince uzun metinler de çıkıyor haliyle.
Aynur Kulak:Pandemi dönemiyle birlikte farklı türde, konularda ve kurgu biçimleriyle yeni hikayeler okumaya başlayacağımız yönde bir eğilim var. Edebiyatı dönüştürecek mi bu pandemi süreci, ne dersiniz? Yoksa hayır, insan insandır son tahlilde, ilişki ilişkidir, varlık varlıktır, yokluk da yokluktur; teknik değişebilir, ifade değişebilir ama temeldeki neyse odur her şey, değişmez mi dersiniz?
Özcan Doğan: Belli bir hacmi, ömrü, etkisi olan her şey edebiyatı, genel olarak sanatı ve diğer alanları etkiliyor kaçınılmaz olarak. Pandeminin bir etkisi olacaktır elbette, ama edebiyat dünyasını dönüştürecek bir şey etki yaratacağını sanmıyorum; pandemiyle bambaşka bir edebiyat doğmayacak yani, olmasın da lütfen, sıdkımız sıyrıldı bu işten, edebiyatını pek de merak etmiyorum. Öte yandan edebiyat zaten hep değişegelen bir şey. Fakat belli bir olaydan ziyade, edebiyatı asıl etkileyen şey çağların dönüşümü; 18. Yüzyıl edebiyatı ile 20. Yüzyıl edebiyatının birbirinden çok farklı olması bizzat zamanın getirdiği bir şey. Bu iki çağdaki insan ilişkileri farklı olduğundan edebiyat da farklı şeyler anlatıyor. Bugün kentli insanların ilişkisini anlatan bir romanı üç asır önceki insanlara okusanız sizi çok ayıplarlardı muhtemelen. Evet, temelde yine insan ilişkileri var, başka türlüsünü de düşünemiyorum, dünyada kalan son iki insan bile bir şekilde temas kuracaktır, ama bugün insan da farklı, ilişkiler de, hikâyeler de. Pandemi edebiyattan önce hayatları değiştirdi doğal olarak. Biraz daha uzasa eskiden ne yaptığımızı unutacağız neredeyse, hani bir daha yapmasak tuhaf gelmeyecek gibi. Ama kendi adıma konuşursam, benim hayatım olumlu yönde etkilendi; pandeminin yarattığı belirsizlik duygusu, arkadaşlarımla birlikte yıllardır yapmaya çalıştığımız şeyi artık hayata geçirmek için adım atmamızı sağladı; Antalya’nın terk edilmiş bir dağ köyüne yerleşmekle meşgulüz aylardan beridir, ekip biçmek, birlikte paylaşarak yaşamak, kendine yeten bir yaşam kurmak derdimiz.
Yaklaşık iki ay önce sosyal medyada boş boş gezerken gözüme bir reklam çarptı. Yogarama, zoom üzerinden ücretsiz derslere davet ediyordu. Katılım formunu doldurdum. Nasıldır? Nasıl olacak derken, fark ettim ki uzun süredir bu kadar güzel bir şeyle karşılaşmamışım. Bir deneyim, bir oluş olarak da okunabilecek tüm sürece dair neler olduğunu paylaşma isteğim beni bu söyleşiye taşıdı. Öncelikle Rafet Uysal’a söyleşi isteğimizi kabul ettiği ve verdiği içten yanıtlar için teşekkür etmek sonra da sizi bu söyleşiye davet etmek isterim.
Merhaba Rafet Hocam, etkinliklerinize katılmak bende yaptıklarınızı paylaşma isteğiyle birlikte Yogarama’nın nasıl oluştuğuna dair sorular sorma isteği de uyandırdı. Yogarama neydi? Nasıl başlamıştı?
Merhaba,
Yogarama geçen sene Mart ayının sonlarına doğru ilk adımını attı. Evlere kapandığımız dönemde ilk başta kendi çevremdeki kişilere online olarak ücretsiz dersler vermeye başladım. Kulaktan kulağa, dilden dile dolaşarak hızla büyüyen bir ivme yakaladı. Mayıs ayına geldiğimizde artık yüzlerce kişi olmuştuk. Her sabah, her akşam online olarak buluşmalar gerçekleştirmeye başlamıştık. Haftada 15-16 saat ders veriyordum. Bu buluşmalarda yoga, nefes, meditasyon, enerji çalışmaları, qigong, wing tsun kung fu, sopa çevirme (fire staff) gibi pek çok branşı, disiplini inceliyorduk. Tüm bu çalışmaların hayatımıza kattıklarını, dönüşümümüze olan etkilerini de bir sohbet grubunda paylaşıyorduk. Herkes tavsiye üzerine aramıza katılıyordu. Her geçen gün büyüyerek, kocaman bir dayanışma oluşturmuştuk.
Dünyanın dört bir yanından katılımlar gerçekleşmeye başladı. Biz derslerimizi Türkçe yapıyoruz ama Almanya’dan bir sağlık kuruluşundan hemşirelerin de gelip derslerimize girmeye başlaması, anlamadıkları bir dilde, üzerlerinde beyaz, pembe üniformalarıyla derslere eşlik etmeleri duygusal olarak en etkileyici örneklerden birisi oldu. O zaman aslında insanların yogadan daha çok birbirlerine, beraber bir şey yapmaya dönük ihtiyacının da ne kadar güçlü olduğunu görmüş olduk. Yoga, kendi isminden hareketle, belirleyici gücünü, kavramsal olarak niteliğini adeta teyit ediyordu. Yoga, “yuj” kelime kökünden gelir. Sanskritçe olan bu kelimenin dilimizdeki karşılığı, “bir olma”, “birlik olma”, “bütünleşme”, “birlikte olma” anlamlarını taşır. Bizleri de bir araya getirip, inanılmaz bağlar ve dostluklar kurmamızı sağladı. Daha yüzeysel tarif edilebilecek ilişkilerimizin sanal bir atmosferde ne kadar derinleşebileceğini, daha gerçek bir varoluşa evrilebileceğini hayretle gözlemliyorduk.
Gündelik yaşamın telaşı içerisinde, birbirimizi anlamaktan ne kadar uzaklaştığımızı, insanın her hareketinin, her mimiğinin, her sözünün her bakışının ne kadar önemli ve kıymetli olduğunu görüyorduk.
Haziran ayına geldiğimizde topluluğumuz kabından taşmaya başlamıştı ve artık bir ismi olması gerektiğini düşündük. Çevrimiçi bir kuruluş festivali düzenledik. Sevgili Başak Yavuz, Çağıl Kaya ve Ceyda Özbaşarel’in konserler verdiği, meditasyon ve yoga çalışmalarının yapıldığı festivalimizi bir üretim alanına çevirdik. Katılımcılar resimler çizdiler, mandala boyadılar, makrome dokudular, keçe işlediler, boncuk dizdiler. Dans edenler, jimnastik kurdelesi çevirenler vardı. İki ay boyunca fire staff atölyesine katılanlar sopa çevirerek festivale katıldılar. Üç top çevirenler, yoga asanalarını yapanlar, kapatıp gözlerini meditasyona oturanlar… Hep beraber tarihe bembeyaz bir sayfa açılacağını o zaman görmüştük. Ortaya çıkan enerji bazen sebepsiz göz yaşlarına, bitmez kahkahalara, bazen derin bir huzura ve bazen de bir savaşçı kararlılığına taşıyordu bizleri. Bu enerji hepimizden güçlü ve büyüktü, bunu tüm hücrelerimizde hissediyorduk. İsmimizi bu etkinlikle ilan ettik: Yogarama, bir de sembol bulduk kendimize.
Yogarama’nın sembolü tematik olarak hem bir durumun tespitini hem de bu durumdan çıkışı, kurtuluşunu işaret ediyor. Yoganın tarihsel olarak iki sembolü vardır; birisi güneş birisi de ay. Yogarama’nın logosunda, güneş ve ay tutulma halindedir ve bu tutulma yoganın son yıllarda içine girdiği akıl tutulmasını, endüstrileşmeyi, metalaşmayı temsil ediyor. Her ne kadar bir tutulma yaşanıyor olsa da buradan çıkılmasını sağlayacak bir yol göstericinin, rehberin olacağına olan inançsa, logonun ortasındaki yıldız simgesiyle kendisini ifade ediyor. Yıldız, kişinin rehberinin de yol göstericisinin de gurusunun da kurtarıcısının da kurtuluşunun da uzakta değil kendisinde, kendi içinde olduğunu anlatıyor. Göz formuna benzettiğimiz logo bu anlamda herkesi bir yüzleşmeye davet ediyor.
Bu yüzleşme davetini umarım her birey kendi içinde kabul eder. Peki, cemiyet mikrobu tarafından hayatlarımızın işgal edildiği bu günlerde kaç eğitim yaptınız? Kaç kişiye ulaştınız? Hangi zorluklar ve güzelliklerle karşılaştınız? Bize biraz bahsetmeniz mümkün mü?
Sonbahar gelip çattı ve pandeminin yaz aylarında azalan etkisi yeniden hissedilmeye başladığında, artık sayımız binlerce kişiyi bulmuştu. Yogarama sesini yavaş yavaş duyurmaya, belki yaşadıkları bölgede kısa süre içerisinde de yoga yapma şansı yakalayamacak insanlarımızla da buluşmaya başladı ve sürecin kahramanları, gönüllü eğitmenler olarak Yogarama’da yerlerini almaya başladılar. Gönül, Deniz, Gökçe geldi önce, sonra binlerce öğrenci sonra altmış gönüllü eğitmene ve kırk bin öğrenciye ulaşarak ülkemizin ve bölgemizin en büyük yoga okulu haline geldik. Ayda üç yüz elli saat ücretsiz ders veriyoruz. Bu derslerimizin her birisine yüzlerce bazen bini aşkın insan katılıyor. Mart 2020’den bu yana binlerce ders verdik ve vermeye de devam etmek istiyoruz.
Her güzel olan şeyin zorluğu elbette olacaktır ama ben biraz güzelliklerinden bahsetmek isterim. Yogarama gönüllülük esasına dayalı oluşan bir oluşum olduğu için katılımcılardan hiçbir ücret talep etmiyoruz. Ancak çoğu zaman öğrencilerin Yogarama adına sokak hayvanlarına mama desteğinde bulunduğunu duyuyoruz. Yaptığımız şeyin sokaktaki hayvanlara da bir şekilde dokunuyor olması bizi çok mutlu ediyor.
Bazı öğrencilerimizin fiziksel olarak iyi olmadığı bir dönemde fiziksel sağlığına iyi yönde katkımızın olduğunu duyuyoruz. Birilerinin psikolojik ve fiziksel olarak iyi oluş haline katkıda bulunabilmek de bizi yine çok mutlu ediyor.
Bu dönemde zor şartlar altında çalışan, çok büyük emek ve çaba gösteren sağlık çalışanlarından da çok fazla dönüş aldık ve almaya devam ediyoruz. Çok fazla yoruldukları bu dönemde Yogarama’nın onlara da dokunabilmesi, ulaşabilmesi ve iyi gelmesi yaptığımız bu işi devam ettirme de motivasyon kaynaklarımızdan biri oldu diyebilirim.
Verdiğim örnekler gibi daha birçok örnek oldu. Örneğin bu süreçte sokağa çıkmaları kısıtlı olan yaşlılarımız evlerde hareket etmesine katkı sağladığımızı görmek ve dışarıda, sokakta, parkta, okullarda olacakken maalesef evlerde olmaları gereken çocuklar için de çocuk yogası, bale gibi dersler düzenleyerek onların da verimli ve keyif alabilecekleri zamanlar yaratmak ve buna şahitlik etmek hep birlikte yarattığımız güzellikler arasında yer alıyor.
Geçen gün, Hindistan’dan bir telefon geldi. Telefonun ucunda bir akademisyen, çok heyecanlı, “yogarama çok büyüyecek’’ deyip, bizlerin de şakınlıkla izlediği durumu bize anlatıyor: Bu büyümenin temellerinde yatan dinamikleri konuşuyoruz, sabahın yedisinden gece saat 12’ye kadar hiçbir çıkar gözetmeden dayanışmayı büyüten hocalarımızdan, covid geçirdikleri halde dersler aksamasın diye ekran başına geçen eğitmenlerden bahsediyorum. Sesi titriyor, bu fedakarlığın kıymeti umarım bilinir diyerek vedalaşıyoruz.
Bize göre en büyük dinamikse aslında bu büyümeden bağımsız, derse bir kişi de gelse bin kişi de gelse, aynı özveri, özen ve çabayla dersin işlenmesi diyebiliriz. Burada kimseyi kendimizden ya da başkasında ayrı tutmuyor, herkesin fikrini ve yaklaşımını önemsiyoruz. Bu süreçte dersler, derslerin saatleri, içeriği, işlenmesi, yönteminden tutun da arka planda çalan müziğine kadar yüzlerce karar oluşturduk. Bu kararların çok büyük bölümü topluluğumuzun üyelerinin fikirlerinden yola çıkarak alındı. Yani topluluğumuzun ortak bir aklı, kolektif bir iradesi var, diyebiliriz. Dünü, yaptığımız dersi, yarını konuşuyoruz. Evet konuşuyoruz, Yogarama’da her dersin sonunda vedalaşmadan hemen önce katılımcıları dinliyoruz, soruları alıyoruz, bazen bu konuşmaların neredeyse dersler kadar uzun sürdüğü de oluyor, nihayetinde insanlar kendilerini, fikirlerini ifade edebiliyorlar, biz de bu fikirlerin dünyanın en kıymetli şeyleri olduğunu düşünüyoruz, çözüme ya da uygulamaya geçirebilecek yolları oluşturuyoruz.
Pandeminin başından sonuna tıka basa dayanışma!
Pandemi, sizin deyişinizle cemiyet mikrobu, elimizden pek çok şeyi aldı ama ceplerimiz şimdi başka şeylerle dolu. Pandemiyi, dayanışmanın, insani duyguların, sevginin, hoşgörünün çoğaltıldığı, sağaltıldığı bir alana çevirdik. Artık biz de bu noktada ulaşabildiğimiz kadar çok kişiye ulaşabilmek istedik. Çünkü zor bir süreçte bir nebze de olsa iyi gelsin diye çıkmıştık bu yola, böyle de devam etmeliydi. Böylesi zor bir süreçte her birimiz zor şartlardan, zor duygulardan geçiyoruz. Hepimiz maddi ve manevi anlamda, psikolojik anlamda olumsuz etkilendik ve etkilenmeye devam ediyoruz. Hepimiz bunları yaşarken ne kadar çok kişiye ulaşıp bir parça da olsa bu zorluğun içinde iyi gelebilirsek ne mutlu bize.
Yogarama’da her yaştan insana, neredeyse her ilgi alanına yönelik derslerimiz var. Burada yoga dersleri dışında meditasyon, kung fu, dans, bale, tai chi vb. derslerimiz de var. Herkesin kendi dünyasına göre, kendi bedenine göre, kendi ihtiyaçlarına göre bir alan bulabileceği bir yer Yogarama. Elimizden geldiğince, derslere katılan kişiler oldukça ve iyi gelmeye devam ettikçe Yogarama’nın da devam etmesine ve büyümesine niyet ediyoruz.
Harika bir his olmalı, tam burada soruyu kadınlara yönelik öz savunma atölyelerine çevirmek istiyorum. Bize biraz bu atölyelerden ve katılmak isteyen kadınların ne yapması gerektiğinden bahsedebilir misiniz?
Öz savunma atölyeleri geçen yaz Ağustos ayında başladı. Eğitmeni olduğum öz savunma atölyelerini kadınların çaresiz, sessiz kalmak zorunda olmadıklarını her zaman sesini çıkarabilecekleri, kendilerini koruyabilecekleri bir başka yol olabileceğini gösterme motivasyonuyla düzenlemeye başladım. Öz savunma atölyeleriyle binlerce kadına ulaştık. Bu derslerde kadınların günlük yaşamda karşı karşıya kalabilecekleri taciz, şiddet senaryolarında kendilerini nasıl koruyabileceklerine dair fiziksel korunma ve savunma yollarını işledik ve bunları kadınlarla birlikte uygulamalı olarak bir halı sahada gerçekleştirdik. Öz savunmanın, Wing Chun adlı savaş sanatının en önemli tekniklerinin ikişer ay süren eğitimlerle kadınlara aktarılması için büyük bir organizasyon başlattık.
Burada kadının karşı karşıya kaldığı başta psikolojik şiddet, flört şiddeti, mobbing gibi şiddet biçimlerini de ele alarak süreci eğitim odaklı kimi panel ve seminerlerle destekledik.
Ücretsiz olarak yürüttüğümüz öz savunma derslerine pandemi nedeni ile ara vermek zorunda kaldık ancak kayıt almaya devam ediyoruz. Öz savunma derslerine katılmak isteyenler, instagram’da @ozsavunma adresinde bulunan kayıt formundan kayıt olabilirler.
Yasakların kalkmasıyla tekrar sahalarda buluşabilmek dileğiyle.
Bildiğim kadarıyla Kabak Koyu’nda bir Yogarama kampı yapacaksınız? Atölyelerle dolu bu kampın detayları nelerdir? Katılmak isteyenler ne yapmalı?
Haziran’ın 10-13 arasında Kabak Koyu’nda bir festival gerçekleştiriyoruz. Festival Yogarama’nın ders programı gibi dolu dolu geçecek. Adeta bir eğitmen çıkarması yapıyoruz, 15 eğitmenle, seviyelere bölünmüş sınıflarla, her derse en az 2-3 eğitmenin katıldığı, yogadan öz savunmaya, mandaladan tütsü yapımına, meditasyon, qigong, nefes, ayurvedaya göre dosyaların belirlenip beslenme planlarının çıkarılmasından, masal dinletilerine, ateş dansından sopa ve poi çevirme atölyelerine, kakao seromonisi, dans, güneşin batışını sahilde yin yogayla yaptığımız, şelale yürüyüşü ve çeşitli paneller, seminerler, üretim atölyeleri, dijital anı defteri oluşturulmasına kadar uzanan, sosyal mesafe kurallarının uygulandığı, güvenli ve coşkulu bir kavuşmayı oluşturuyoruz. Katılmak isteyenler Instagram üzerinden yogarama_om hesabımıza mesaj yoluyla ulaşabilirler.
Söyleşimizde paylaştığı deneyimler için Rafet Uysal’a, insan hayatına sundukları olumlu katkı için Yogarama‘nın gönüllü eğitmenlerine tekrar teşekkür ediyorum.
Her bir akşamı festivalde film izliyor havasına bürüyen İstanbul Film Festivali, yine şahane bir seçkiyle Nisan ayımızı renklendirdi. Yeni filmlerle buluşmama vesile olan festivalde, yine birçok farklı filme buluşma ve dokunma şansı yakaladım. ‘Günde 1 film izle’ mottosunu herkese tavsiye ediyorum. Hem düşünmek ve bir şeyleri kafada kurmak açısından farklı bir disiplin sağlıyor. Hem de kendinizi farklı bir disipline motive ederek, özellikle pandemi günlerde evde iken bir mutluluğa sarılabiliyorsunuz.
Kırkıncı yılında İstanbul Film Festivali’nden farklı tatlar keşfetmek, yine inanılmaz bir keyifti. İstanbul Kültür Sanat Vakfı tarafından düzenlenen İstanbul Film Festivali, pandemi sürecinin başladığı günden bu yana gösterimlerinin birçoğunu kurduğu platform üzerinden yapıyor. Festival ekibinin kurduğu ‘filmonline.iksv.org’ platformunda, her ay bir film seçkisi sunuluyor. Bu filmler yayınlandıkları tarih ve saatlerden sonra, belirli bir süre platformda kalıyorlar. Ancak süreleri geçtiğinde ise gösterime kapanıyorlar. O yüzden seçtiğiniz filmi iyi belirleyip, ona göre bir planlama yapmanız gerekiyor.
Nisan ayı seçkisinden tam on film izleyebildim ve fikirlerimi kaleme alabildim. Her biri bambaşka düşünceler oluşturdu kafamda. Özellikle Viggo Mortensen’in ilk kez yönetmenlik yaptığı ‘Düşüş’ filmi çok enteresandı. Mortensen’in hem yönettiği hem de başrolünde yer aldığı film, bir baba-oğul ilişkisine bambaşka bir bakış atıyor. ‘Luzzu’ filminde, bir babanın ailesini kurtarmak için verdiği çaba, takdir edilesiydi. ‘Arkadaşlar Arasında’ filmi, aslında kariyer yükselmesinin, en yakınında olsa o kişide oluşturacak en ufak kıskançlıkta yaşanacak tuhaf anlara çok sağlam bir örnekti. O zaman Nisan 2021’de çevrimiçi olarak istediğim “40. İstanbul Film Festivali” filmlerinden yorumlamalar, sizler için gelsin…
ASLA AĞLAMAM / JAK NAJDALEJ STAD / I NEVER CRY
Yönetmen: Piotr Domalewski
Erkenden büyümek zorunda kalan, mızmızlığını bir kenara bırakarak gerçek hayatla yüzleşen bir kızın hikayesi. Babası ile yakın olmuş ama bir o kadar da uzak kalmış kızımızın hikayeyi izliyoruz. Aslında bir ülkeden başka bir ülkeye getirilen cenazeler için uğraşılan bürokrasi konusu çok iyi işlemiş filmde. Ve bununla uğraşmak zorunda kalmış 17 yaşındaki kızın yaşadığı çıkmaz güzel anlatılmış. Ancak tek seferlik giren karakterlerin hikayeleri, gereksiz uzatılmış ve film bir süre sonra bocalamamış. Babasının ölümüyle aslında erkenden büyümek zorunda kalmış kızın hikayesi, odağa alınmış ve bu başarılı olmuş. Ama hikaye bütünlüğü, fazladan katılan hikayelerle çok karışmış.
Ola’nın isyankar hali, filmin asıl derdiyle bir bütünlük de yakalamış. Trafik konisiyle oynadıkları eğlenceli sahnede mesela, kırılma noktası oradaydı karakterin… Genç oyuncu Zofia Stafiej çok başarılı performans sergilemiş, özellikle karakterin geçiş evresinde. Film boyunca asla ağlamayacak bir kız görsek de, onun da duygularını keşfediyoruz ve babasını keşfetmesini de merakla takip ediyoruz…
GÖNÜL İŞLERİ / LES CHOSES QU’ON DIT, LES CHOSES QU’ON FAIT / LOVE AFFAIR(S)
Yönetmen: Emmanuel Mouret
Aşk bu kadar karmaşık bir duygu müdür, ya da şıpsevdi bir his mi yaratır? Dünyanın en büyük duygusu aşka, karmaşık ve anında hissetmeyi ve belki de sonunda pişmanlık mı yoksa mutluluk mu hissedeceğiniz anlayamayacağınız bir film olmuş aslında… İlk sahnesinden son sahnesine kadar o kadar çok değişiyor ki duygular, ilk sahnelerde filmin duygusunu tam hissedemedim. Ancak film ilerledikçe, kurulan dünyaların aslında o kadar da ütopik olmadığını ve aşkın değişken bir duygu olduğunu an be an hissedebiliyorsunuz. Müzik kullanımları, filmle muazzam bir buluşma yakalamış. Film için kullanılan mekanlara ayrıca hayran kaldım.
Niels Schneider, Maxime’nin sıkışıp kalmış aşk duygularını bastırdığı halleri çok incelikli oynamış. Ama filmin en başarılı oyuncusu, kuşkusuz Emilie Dequenne. Aldatıldığını öğrenmiş bir kadının, o büyük buhranını özellikle ağlama sahnesinde muazzam bir performansla izleyiciyi sunmuş. Ayrıca film boyunca sinir olduğum ama performansına bir o kadarda hayran kaldığım Guillaume Gouix’e de bayıldım.
SON BANYO / O ÚLTIMO BANHO / THE LAST BATH
Yönetmen: David Bonneville
Dindar ama bir yandan da yaşmak istediği duygular olan teyze ile büyümeyi öğrenmeye başlayan genç delikanlı yeğen… Aslında farklı ve dikkat çeken bir denklem kurulmuş bu ilişkide. Anlamak, anlaşmak, bir iletişim yolu bulmaya çalışmak üzerine… Bir ara ensest ilişkiye kaymasa ve bunu hiç hissettirmese daha iyi olabilirdi. Anne şefkatinin sınırlı geçme konusu yine bir nebze güzel anlaşılsa da, bir süre sonra filmin seyri çok alakasız bir yere ulaşmış. İlişkiyi banyo yengesi üzerinden kurma fikri, fena değildi aslında… Anabela Moreira ve Martim Cabavarro, oynamaları gerektiği gibi sade oyunculuk göstermişler. Üstüne koyarak daha iyi olabilirler miydi, bence olabilirdi…
LUZZU
Yönetmen: Alex Camilleri
Çaresizliğin ve aile geçindirmenin, genç bir adama getirmiş olduğu hırslar ve kötü yollar… Benzer hikayeler çok izledik belki, ama Malta’da film üretimi açısından ve ilk kez yönetmen koltuğuna geçmiş bir kurgucu açısından umut besleyici bir yana olduğunu düşünüyorum. Çok amatör ama ilk projesine göre başarılı bir yönetmenlikle karşı karşıyayız. Senaryosuna daha özgünlük katsa, daha da büyük bir başarı yakalayabilirmiş. Jesmark Scicluna’nın aslında filmin hikâyesinde olan kişi olduğunu öğrendim de çok şaşırdım. Çünkü Scicluna’nın performansını çok sevdim ve karaktere çok yakıştığını düşünüyorum. Aksaklıklara rağmen film üretimine bakıldığında, Luzzu umutlu bir film…
ARKADAŞLAR ARASINDA / A FRIENDLY TALE / LE BONHEUR DES UNS
Yönetmen: Daniel Cohen
‘Bir şeyler başardığın zaman , sana en yakın zannettiğin kişiyi tanırsın’ sözünün sonuna kadar hakkını veren, kıskançlığın hırs ve yarışmaya çalışmayla harmanlandığı absürt bir komedi olmuş. Karakterlerin öz halleri ve takılan maskeler o kadar güzel anlatılmış ki, gerçekten doğru bir noktaya parmak basılmış. Ruh hallerinin yüksek EGO ile bir anda iç içe geçmesi ve bu halin bir şeyler başaran birinde kötü hisler yaratması istenmesi, keyifle anlatılmış. Hakikaten ülkemizde uyarlaması yapılsa, çok konuşulur. Hemen aklıma ‘Cebimdeki Yabancı’ örneğini getirdi. Kim bilir, yakında birinin aklına gelebilir.
Berenice Bejo’yu izlediğim her filmde hayranlıkla takip ediyorum, izleyicisine muazzam bir enerji veriyor. Vincent Cassel’e ilk defa bir filmde sinir olduğumu itiraf edebilirim. Ayrıca Florence Foresti, o kıskanç arkadaş ve tez canlı karakterle adeta iç içe geçmiş bir performansla izleyici karşısındaydı, hayran kaldım.
180 DERECE KURALI / KHATE FARZI / 180 DEGREE RULE
Yönetmen: Farnoosh Samadi
İran sinemasına her zaman çok büyük bir sempatim oluyor. Çünkü sinemada bu kadar dahiyane filmleri başarmaları inanılmaz hoşa giden bir şey. 18 Derece Kuralı filmi de; Sert kurallar, ataerkil yapı ve hatalar çevresinde bir aile dramı. Evet, aslında konu başarılı bir konu üzerinden başlamış. İran’da kadının yok sayıldığı ve hiçbir konuda söz hakkı olmaması durumu, doğru anlatılmış. Ancak olayların şiddetlenmeye başladığı noktada daha sert hamleler beklerken, film bir anda çöküşe geçiyor. Daha mücadeleci ve ayakları üzerinde duran bir finale doğru gidebilirdi. Yönetmenlik performansı da biraz düşük… Ama Sara karakterine hayat veren Sahar Dolatshai’nin yer yer umut besleyici performansı, filme artı kazandırıyor.
KÖSTEBEK AJAN / EL AGENTE TOPO / THE MOLE AGENT
Yönetmen: Maite Alberdi
Hem belgesel ruhunu hem de film duygusunu kaybetmeden maceralı bir hikayeye daldım. Ajanlık yapmaya çalışan 83 yaşındaki bir adamın, aslında naifliğini kaybetmemesi, dostluğun ve yardımlaşmanın öneminin , arkadan iş çevirmeye yenilmesine ilginç bir şahitlikti. Ayrıca yaşlı bir adamın akıllı telefonlarla imtihanı konusunu da güzel bir dokunuş vardı filmde. Belki biraz fazla uzundu, kısalsa daha rahat bir izleti verebilirdi… Filmin baş kahramanı Sergio Chamy’ye ayrıca hayran kaldım…
İKİ AŞIĞIN ÖLÜMÜ / THE KILLING OF TWO LOVERS
Yönetmen: Robert Machoian
Bazen hayatından sıkılırsın ve yeni bir heyecan aramak istesin ya, galiba onun son pişmanlığı fayda etmez… Filmimizin durduğu nokta, bunu dört çocuklu bir çift üzerinden anlatıyor durumu. Yer yer fazla kalabalıklaşan sahneleriyle ve anlatması gerekenleri göz ardı arkası izleyemediğimiz sahneleriyle. Galiba filmin en büyük sonu bu, anlatması gerekeni anlatmayıp gereksiz bir ütopya peşine düşmek….
Çiftimizin arabadan evin önünü bir oyun izler gibi izlediği sahne çok dahiyaneydi. Hiç tepkisiz oyuncuların izleyiciyle beraber yaşananları izlemesi ve bunun üzerine yaşananlar, farklı duygu etkisi bırakıyor.
Özellikle final bloğundaki kavga ve tartışmalar, izleyicinin sinirlerini ve sabrını o kadar zorlayıcı bir dereceye geliyor ki… Mutluluk gelmesini bekleyene kadar yumruğunu sıka sıka filmi izliyorsunuz. Clayn Crawford’un performansı çok başarılıydı, özellikle bir eş ve baba iken, ayrıca final blogunda çok sağlamdı…
DÜŞÜŞ / FALLING
Yönetmen: Viggo Mortensen
Geçmişini arkanda bıraktığını sandığın anda, hayat sana bugününde de geçmişini taşıdığını öyle bir gösterir ki… Ama asıl mesele; onunla savaşmak mı, yoksa sımsıkı sarılmak mı olmalı? Viggo Mortensen, ilk yönetmenlik denemesinde, ne kadar gözlemci ve güçlü bir yönetmenlik gözü olduğunu kanıtlıyor. Özellikle hem yönetmenlik yapması hem de oyunculuk performansı bu kadar başarılı göstermesi, takdir edilesi… Film aslında sıradan bir baba-oğul ilişkisi gibi görünse de, aslında hiç değişmemiş ve kabalığı hayatına bir parke gibi işlemiş bir babaya ve naif bir yapıya sahip oğlu ile olan iletişimine odaklanıyor. Film boyunca, oğul karakterinin bir patlama noktasını görmeyi çok diliyoruz. Çünkü geçmiş sahnelerde kaba bir babanın boyunduruğu altındaki çocuk, günümüzde evlenmiş ve çocuğu olmuş bir adam olarak karşımızda.
Derin bir oh çekişi, filmin finale doğru gerçekleşen yüzleşme sahnesinde görüyoruz. Bu sahnenin gelişi çok geç olmuş olsa da, rahatlatıcı bir final inşa ettiriyor. Filmdeki geçmiş ve günümüz geçişlerini, çok dahice kullanmış Mortensen. Filmdeki belki de tek sıkıntı, senaryo aksının beklenenden çok ağır ve temposunun düşük ilerlemesi. Ama film genel olarak, ilk yönetmenlik denemesine göre oldukça başarılı. Viggo Mortensen’ın başarılı performansının yanı sıra Lance Henriksen de oldukça üstün bir performans sergiliyor. David Cronenberg’i de filmde görmek çok keyifliydi.
ÜST KATTAKİLER / SENTIMENTAL / THE PEOPLE UPSTAIRS
Yönetmen: Cesc Gay
Bazen en çok sevdiğiniz kişi, bir anda tahammül edemediğimiz bir kişiye dönüşebilir. Ancak bu öyle bir olayla değişebilir ki, tahmin edilemeyecek noktalarda varabilir bir ilişki… Heyecanın kaybetmiş bir ilişki, uğurlu bir çiftin adeta sihirli değnekle dokunuşuyla bir anda parlayıp bilir mi? Üst Kattakiler filmi, biraz bu konuyu yumak haline getirerek aslında mutlu ve mutsuz ilişkileri irdeliyor. Film ilk başta çok ağır bir tempo ile giriş yapıyor, bu da filme negatif duygularla başlamanıza neden olabiliyor. Ancak filmin temposunun yükseldiği noktayı yakaladınız anda, filmde çok ilginç bir bağ kuruyorsunuz. Tekliflerin, tavsiyelerin ve bolca konuşmanın havada uçuştuğu gelişme bölümü, zevkle takip ediliyor. Final ise güzel bir noktada oluşsa da aslında film genel itibarıyla, izleyicinin beklediği o heyecanı pek de veremiyor. Tek mekan filmlerindeki genel klişeye düşen film, bazen bunu atlatabiliyor. Kendine hakim oyunculuklar ve muazzam sanat yönetmenliği, filmi adeta kurtarmış durumda. Özellikle mum detayının filmde güzel bir yayılma yapması, dikkat çekici bir noktada. Tam da aslında ülkemizde ‘Cebimdeki Yabancı’ adıyla uyarlanan ve İtalya yapımı “Perfetti Sconosciuti” filmini andıran tuhaf bir yapısı var filmin. Kim bilir, belki e Üst Kattakiler, gelecek dönemde Türk filmi olarak uyarlanabilir…
Sektörel olarak online sisteme kayışlar artık hayatın doğal gidişatı halini aldı. Şaşırmıyor hatta garip bulmuyoruz. Fakat öyle alanlar var ki tabiri caizse tadına online portallarda varamıyoruz. Bunlardan bir tanesi de benim gibi birçok insan için vazgeçilmez nitelikteki tiyatro sanatı. İçerisinde bulunduğumuz koşullar nedeniyle gerçek bir tiyatro oyunu izlemeye hasret kaldık. Film izleyiciliğiyle arasında keskin ayrımlar bulunan tiyatro izleyiciliği, içine sürüklediği atmosfer dolayısıyla bizlerde bambaşka duygular uyandırıyor, uyandırıyordu. Bugünlerde oluşan sosyal engel o hazzı almamıza mâni olurken birçok tiyatro sanatçısının da yaşam standartlarına ket vurdu. Sanat ve sanatçının mağduriyeti apaçık göz önünde artık.
Bu durumun bir getirisi olarak sanki bir mini filmmişçesine tiyatro oyunları da -kâh tercihen kâh zorunluluktan- sosyal platformlarda yer almaya başladı. Zorlu PSM’in Dijital Sahnesi bu örneklerden en ilgi çekicisi… Elbette ulaşılabilirlik açısından olumlu bir gelişme gibi lanse edilen bu durumun kavramsal gereklilik açısından olumsuz çokça yanı da mevcut. Bir hevesle izlemeye başladığımız kült oyunlar bile, tiyatro salonlarında sergilenen oyunların yerini tutamıyor. Aktarılmak istenilen mesaj, taze bir oyundan çıktığınız an ki kadar vurucu olmuyor. Dijitalleştirilen sahneler, tiyatronun yüzeyselleştirilmesinde büyük rol oynuyor. Kaybolan sanat dallarından birine sanki yeni bir aday daha ekliyoruz böylece. Her şey bir yana elimizde bir bilet tutmuyoruz, ışıkların kapanmasını beklemiyor, dekoru detaylıca incelemiyoruz. Öyle genel-geçer bir iki tuşa basıp karşısında oturduğumuz bilgisayarda sahnelenen olgulardan bir tanesi bugün “Nereye Gidiyoruz?”. Müzikal hareketliliğin uyandırması amaçlanan duygu bütünlüğümüz ekrana yansıyanla sınırlı kalıyor. Temaşa bir tutsak misali kutuya prangalanmış halde.
“Eee peki ne yapmalı öyleyse?” sorusuna yanıt vermek şimdilerde oldukça güç. Lakin durum karşısında yapılabilecekler hak ettiği değeri verme çabamızla doğru orantılı ilerliyor. Evet belki ayakta alkışlayamıyoruz oyunları belki tiyatroların dijitalleşmesinin önüne geçemeyebiliriz ama bu hiçbir şey yapmadan sıcak koltuklarımızda oturalım anlamına gelmemeli. En nihayetinde bir aksiyonda bulunmamak mevcut durumu, mevcut düzeni onaylamak anlamına gelir. Sosyal ortamda tiyatro izleyiciliğinden keyif alıyorsanız, alkışlayın! Eğer bu durumu benim gibi haksız ve yıpratıcı buluyorsanız da alkışlayın… Tiyatral düzlemle içsel dinamiklerimizin hareketlendirilmesi bu takdiri hak ediyor.
Dion Fortune’nun Hermes Yayınlarından çıkan kitabı “Psişik Korunma”yı kısaca tanıtmak için buradayız.
Kitabı biraz önce bitirdim. Tek cümlede duymak istersek, insanın potansiyelini bize anlatıyor. Evet, hepimiz “büyücü” olabiliriz. Ancak, önce kocaman neden sorusuna cevap vermemiz gerekiyor. Bu cevap her şey demek. Seçim yapmadan sınavlar oluşmaz, sınavlar da seçim yapmaya zorlar.
Hiçbir şey ölmediği için, süreklilik hem burada hem de orada (astral ve mentalde) devam ettiği için, şu anda içindeki sonuçların başka başka seçimlerden geldiği çok açık. Oraya bir perde çekelim. En basit soru, sol mu sağ mı?
Büyü, insan yapısı gereği yapabildiği bir şey ancak, yapamadığı da ortada. Dünyanın haline bakıp bunu anlayabiliriz sanırım. Bir şeylerin ters gittiği çok açık? Şu anda dünyada baskın olan şey sevgi mi yoksa korku mu? Kişisel çıkar için doğa krallığına ne yapıyoruz?
Dion Fortune, kitabın girişinde farklı seviyedeki okuyucular için neler yaptığına, nereye kadar gittiğine dair bir paragraf veriyor.
“Bu yolda bütün nasibimi aldım; gerçekten üstat denilebilecek erkek ve kadınları tanıdım; hiçbir ruhsal celsede görülmemiş fenomenlerle karşılaştım ve kendi rolümü üstlendim, psişik savaşlara karıştım ve bütün milletler üzerinde her birinin ırkına göre gözcülük yapan Yüce Beyaz Kardeşliği Üstatları gözetiminde okült emniyet güçleri kadrosunda yer aldım. Güneş ufkun altındayken uyumaya cesaret edemeyenler için gece nöbeti tuttum, ayın gelgitleri değişine kadar saldırıya karşı bütün gücümle direndim, saldırının şiddeti kaybolana dek.” Sayfa 24.
Bu paragrafta neyden bahsediyor? Savaş, nöbet, ay saldırıları, Yüce Beyaz Kardeşlik? Bu kavramlar, olaylar nerede oluyor acaba? Bunlar bazılarına fantazi gibi gelebilir, ancak bu dünyadaki geçicilikten ve illüzyondan çok daha gerçektir. Doğru yolda ilerlesek, hepimiz karmamıza ve ruhsal yaşımıza göre, kademe kademe bunları deneyimleyebiliriz, buna deneyim demek doğru olmaz. Hayatımızı böyle yaşabiliriz. Bunun için …
İnsanlık tarihi büyünün ve savaşların tarihidir bir yerde. Lemurya, Atlantis, Ay, Mars … Bize en yakın olan Mısır, nerede şimdi o kadar büyü, o kadar derin bilgiler? (Bir grubun elinde tuttuğu törenlerden bahsetmiyorum.) Neden bam diye silindi ve bizlerde sürekli aa taşlar nasıl kesilmiş, nasıl hesaplanmış, sfenkste kesin bir şeyler var, Orion’daki yıldızlardan mı yoksa diyerek materyalistlik yaklaşımlara kaldık? Neden sabaha kadar mezar açıp dünya insanlığına bu bilgiler verilmiyor? Dronelarla, X ışınlarıyla tarayıp duruyoruz ancak nerede o büyülü sözler, mantralar? İyi ki de verilmiyor, yoksa her yeri kan götürürdü. Bu kadar alma arzusuyla, bencillikle bize büyü verilseydi ne olurdu? Orta doğuya demokrasi mi getirirdik yoksa yıkım mı?
Neden sorusu çok önemli. Kendimizi eğitmeden, belirli ahlak seviyelerine ulaşmadan yapacağımız şeylerin sol tarafa kaçması çok olası. Hele ki günümüzde “büyünün” el işinin, mumların, ne olduğunu kimsenin bilmediği “harika” tütsülerin hangi varlıkları çağırdığını bilmiyoruz? Bir önceki evrim zincirinde yok edilmiş Ay’dan (Pitris) bize gelen ne acaba? Görünür okültizmin popüler hale gelmesiyle işler daha da kolaylaştı. Kova çağıyla birlikte yedinci ışından daha fazla tesir aldığımız doğru. Gizemler tekrar yenilecek, inisiyasyon okulları tekrar kurulacak ancak biz belirli bir anlayışa gelirsek. Daha önceki yazılarımda da hiyerarşinin dışsallaştırılmasından bahsetmiştim. Hepimizin sorumluluğu var, yapılacak işlerimiz var. Solakları, evleri, ortak alanları dezenfektanla temizlememiz gerekiyor.
Gizemlerin kendisiyle sadece gizem olduğu için gidiyorsak durmak faydalı olabilir. Her şey içe içe geçmiş durumda, geçmiş hayat şimdiki hayat, gelecek, astral, mental alt dünyaların karanlığı ve pisliği, üst dünyaların ışığı ve harika kokusu …
Dion Fortune, Psişik Korunma’da hem başından geçenleri anlatmış hem de neler yapılabilir onlara değinmiş, izni olduğu kadarıyla tabii ki. İnsanların nasıl kolaylıkla sol tarafa kaydıklarına dair güzel örnekler var.
Önce maneviyat gelişmeli, sidhiler zaten gelişecektir. Önce sidhi sonra maneviyat bizi yoldan saptırabilir. Öncelikli olan kendi karanlığımızı aydınlatmak, ışımak ve yolda diğer ışıklarla birlikte karanlığı aydınlatmaktır. Kişisel olarak (ne demekse?) “bilmek” yoldaki aydınlık için gerekliyse bol bol bileceksiniz. Şurası da bir gerçek, bilmeden de ışıklara katılamıyorsun, o yüzden okumak, derin düşünmek, gözlemek, değerlendirmek, algılamak bilmenin kapılarından.
Törenler, seremoniler daha da görünür olacak. Çoğumuz bunlar için geçmişe dönüyor, kaynak arıyor. İçeriklerin aydınlık mı yoksa karanlık mı olduğuna bakılmıyor. Acele etmeden, karanlığımızı yavaş yavaş temizleyelim, biz daha fazla ışık tuttukça daha iyi anlayacağız o zaman seçeceğimiz şeyler de ışıklı olacaktır ve daha çok destek gelecektir.