Ana Sayfa Blog Sayfa 335

16. !F İstanbul Bağımsız Filmler Festivali filmleri değerlendirmesi

0

Bu yıl 16. düzenlenen !F İstanbul Bağımsız Filmler Festivali İstanbul, Ankara ve İzmir’de sinemaseverlerle buluştu. Ben de festivali Ankara ayağında takip ettim. Festivalde 7 film izleme şansım oldu. Seçkide yer alan, fakat İstanbul gösterimlerinde yer alan Koca Dünya, Zoologia ve Moonlight filmlerini de daha önceden izlemiştim. Yine vizyon öncesi, kült ve güçlü yapımların bir araya geldiği seçkiden izleyebildiğim 7 filmi değerlendirmeye başlayalım…

Geceyarısı expresine dönüş: Billy Hayes ve Türkiye’nin hikâyesi

1978 yapımı “Geceyarısı Expresi” filmini herkes bilir. Film, Türkiye’ye tatil için gelen ve geldiğinde üzerinde uyuşturucuyla yakalanıp tutuklanan Billy Hayes’in mahkumiyet sürecini anlatır.
Bu hikâye gerçektir, hatta kitabı da yazılmıştır. Film 1978 Cannes film festivalinde de büyük ses getirir. Fakat filmin Türkiye ve Billy Hayes tarafından çok gerçekçi durmadığı söylenir.
Bu belgesel de film ve Hayes’in hayatından ilginç anektodları yansıtıyor. Filmin ne şartlarda hangi senaryoya bağlı olarak ortaya çıktığı, filmin süreci boyunca nelerle karşılaşıldığı ve Hayes’in İstanbul ziyareti sırasından ilginç görüntüler de belgeselde yer alıyor.

Bu belgesel, Hayes’in kendini ifade etme alanı olmuş durumunda: İzleyenleri, daha doğrusu konuyu bilenleri o yılların gerçeklerine doğru; bilmeyenleri de bambaşka bir hikâyeye doğru götürüyor. Görüntüleri bozuk ve eski durumda maalesef. Ama konusu ilgi çekici. Takip edilesi bir hikâyesi var belgeselin.

Okulda deniz kazası

Okulda Deniz Kazası, çizgi roman yazarı Dash Shaw’ın ilk animasyon filmi. Filmin giriş cümleleri çok enteresan: “Kaç yaşınıza gelirseniz gelin, bir yanınız lise yıllarında kalır, büyümez.” Bu çok doğru; aslında bitti sanırız o hayat, ama bir yanımız o koridorlarda, bahçelerde geziniyordur… Film, hırslarına yenik düşen karakterlere ve doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar sözüne adeta ev sahipliği yapar cinsten. Gerçeküstü bir senaryosu olsa da, hikayesi insanlardaki tüm duyguları içeren yapıda. Başarılı çizimlere sahip olan film, gerçek ve sağlam dostluğun önemine vurgu yapıyor. Her gün koridorlarında yürüdüğünüz okulunuzda, bu kez denizin altındaymış gibi yüzmek ilginç bir serüven olacaktır. Kaçırmamanız dileğiyle…

Camdan atlar

Kanada’dan İran’a doğru uzanan şiirsel bir animasyon Camdan Atlar. Kanadalı Genç bir şair, ama Paris aşığı olan Rosie’nin, İran’a bir festival yolculuğunu izliyoruz. Ardından hayatındaki bilinmeyenleri öğrendiği ilginç ve bir o kadar da duygu yüklü hikâyeleri görüyoruz.

Etkisi uzun süren ve iyi seslendirmelerin olduğu bir animasyon izliyoruz. Filmin en ilginç yanı, bütün karakterlerin görünümünün insan şeklinde olup, Rosie’nin çizgi şeklinde ve beyaz yüzlü halde olması. Bunu ilk başta yadırgasanız da; aslında çok ilginç bir hâl olduğunu keşfetmeniz zaman almayacak. Filmin en göze batan yanı, kesinlikle final sahnesi. Sahnede aşırı bir kopukluk yer alıyor ve beklenen sahneye bir türlü ulaşamıyorsunuz. Finali tamamlanmamış buldum. Filmin finalini saymazsak, şiir dolu hazmetmesi zor bir hikâye var. Am bu zorluk kötü anlamda değil, güzel olan şey zorluk…

Kimse benzemez bana

İsrail yapımı Kimse Benzemez Bana karafası karışık bir kadın olan Joy’un ilişkilerine odaklanıyor. Joy, eski sevgilisini de unutamıyor, yabancı birileriyle de birlikte oluyor. Başından sonuna kadar kafanızın karışacağı bir yapım olarak karşımızda Kimse Benzemez Bana. Birbirinden ilginç sahneler ve oyunlarla dolu bir senaryo ve farklı bir tarzı olan yönetmenle karşı karşıyayız. Yönetmenin kendine has bir üslubu var ve herkese o kadar kolay geçebilecek bir tarz değil bu. Yönetmenden o hissi almak size kalıyor. Özellikle final sahnesiyle ciddi anlamda kafayı karıştıran ve tuhaf bulduğum bir film olu.

Nublu

Türk yönetmen Sercan Sezgin’in New York’ta çektiği Nublu, yine aynı adlı caz müziği yapan bir mekânın ve müziğin bir belgeseli aslında. Farklı ve beklemediğimiz insanlara ve ilginç hikâyelere rastlıyoruz. Çıkış noktası çok iyi bir belgesel niteliğinde. Müzikseverleri ve özellikle caz hayranlarını yakalıyor. Ve birçok kişi hakkında değişik bilgiler de içeriyor. Ama narratifini çok izleyene veremeyen ve fazla uzun bir yapım olmuş olması, biraz negatife doğru çekiyor. Bu belgesel biraz daha anlatma istediğini daha açık anlatsa ve biraz daha kısa olsa, belki de daha iyi bir başarıyı elde edebilirmiş.

Trainspotting – T2 Trainspotting

RENTON (Ewan McGregor), SPUD (Ewen Bremner), SICK BOY (Jonny Lee Miller) BEGBIE (Robert Carlyle)

1996 yılına damga vuran filmlerden Trainspotting‘in devam filmi T2 Trainspotting !F’te sinemaseverlerle buluştu. Festival iki filmin seanslarını art arda koyduğu için, önce Trainspotting sonra T2 Trainspotting‘i izledim. İyiki de öyle yapmışım, çünkü taze hafızayla izlemek kafada iyi sonuçlar bıraktı. Trainspotting, festivalin de dediği gibi kült bir film. Uyuşturucu batağındakilere, gangsterlara ve benzeri tuhaf olaylara rastlıyorsunuz. Güçlü bir senaryo izliyorsunuz.

20 yıl sonra çekilen ikinci filme çok gerek var mıydı, açıkçası bence gerek yoktu. Çünkü ikinci film, ilk filmin üzerine hikâyesel anlamda bir şey koyamıyor. İlk filmde bahsettiğim dünyaya girmemizin yanında, finalde bir ihanet ve cesaret gösterisi görmüştük. İkinci film, bir intikam ve geri dönüş hikâyesi olarak lanse ediliyor. Fakat intikam duygusu “hırs” olarak karşımızda, ama hissiyatı sıfır.

Filmin ilk filmden başarılı farkı, teknolojik gelişmelerden dolayı sinematografinin güçlü olması. Fakat ilk filmin güzel senaryosu üzerine ikinci filmin senaryosu olmamış. Ve diğer bir iyi fark da, Ewan McGregor başta olmak üzere ilk filmden gelen oyuncuların, ilk filmden çok çok daha üstün bir performansla geri dönüşleri.

Yanlış isimlendirilmiş bazı hayvanlar

Ne bir ayı ne de bir kedi türü olan “misk kedisi“, ne bir kedi ne de bir balık türü olan “kedi balığı” isimleri, sıkça kullanılan yanlış bilimsel isimlendirmelerdir.

Stephen Kolb Gilliland’ın sormuş olduğu “Karıncalar öldüğünde karıncayiyen türü ne ile beslenir?” sorusu, “Weird Animal Question of the Week“i insanlar tarafından yanlış isimlendirilmiş olan kimi hayvanlar hakkında düşünmeye itti.

International Union for Conservation of Nature’s Anteater, Sloth, and Armadillo Specialist Group (Uluslararası Doğa’daki Karıncayiyenleri, Tembel Hayvanları, Tatumları Koruma Derneği) Başkanı Mariella Superina, “Orta ve Güney Amerika’nın dört karıncayiyen türü, karıncaları yeryüzünden silip süpürüyorlar; fakat aynı zamanda akkarıncaları, arı ve böcek larvalarını da yemeyi seviyorlar” açıklamasında bulundu.

Mesela, karıncayiyenlerin bir türü olan Tamandu (Southern Tamandua), Panama’nın vahşi doğasında sürekli olarak meyve yiyor. Mariella Superina, büyük karıncayiyenin de aynısını yapıyor olabileceği kanısında.

Karıncalardan daha fazlasını yiyen karıncayiyenler gibi, aşağıda listede kendilerine tam anlamıyla uymayan isimleriyle dokuz hayvan yer alıyor. Haydi, bir göz atalım!

Uçan lemurlar

Uçamayan ve lemur türüne mensup olmayan bir hayvana ne dersiniz?

Tabii ki, uçan lemur. Garip mi geldi? İnsanlar bu hayvanı seneler öncesinden böyle adlandırmışlar. Kuzey Karoline Doğa Bilimleri Müzesi’nden Christopher Smith bu konuya dair yapmış olduğu araştırmalarda uçan lemurlardan şöyle bahsetmektedir: “Colugo olarak da adlandırılan Güneydoğu Asya memelilerinin bu iki türü, Madagaskar’ın ağaçlarında yaşayan ve bu bölgenin en sevilen primatları olan lemurlar ile olan çarpıcı bir benzerliği ile tanınıyorlar. Ayrıca Malayan ve Filipin colugoları aslında primat değiller. Latince’de Dermoptera olarak geçen ‘Deri Kanat (Skin Wing)’ adlı bir topluluğa aitler. Her ne kadar primat olmasalar da primatların akrabası sayılırlar. Onlar da lemurlar gibi sevimli ve ince tüylülerdir. Lemurlarınkine benzer burunları vardır. Ve onlar gibi ağaçlarda yaşarlar.”

Ayrıca, ikisinin de havayla bir ilişkisi söz konusu. Farklı şekillerde: biri uçuyor; diğeri de havada ağaçtan ağaca dolaşıyor.

Bir kuş mu? Yoksa bir uçak mı? İkisi de değil! O bir COLUGO!

Mesela “sifaka” adlı lemur ağaçtan ağaca 30 metrelik mesafe boyunca sıçrayabiliyorken, colugo doğal bir “paraşüt”e; yani yukarıda bahsini etmiş olduğumuz “deri kanat”lara (Skin Wing) sahip. Deri kanatlar, colugoların ormanda yüz metreye kadar yükselebilmeleri için geniş, gergin bir perde oluşturuyorlar. Colugolar yalnızca uçuyorlarmış gibi gözükseler de aynı zamanda bir stil oluşturarak düşüyorlar.”

Uçan ejderha

Esasında bu hayvan hiç mi hiç uçamıyor. Üstelik kendisi bir ejderha da değil. O yalnızca yakalı bir kertenkele…

Northridge, Kaliforniya Devlet Üniversitesi’nden biyolog Robert Espinoza: “Bu Asya sürüngenleri, yeryüzünde yaşayan yırtıcı hayvanlardan kaçmak için kaburgaların arasında bulunmakta olan kıvrımlı deri zarlarını kullanarak ağaçların arasından süzülürler. Uçtukları esnada da bu zarlar, kanatlarını oluşturacak bir biçimde açılırlar.”

Misk kedisi ve Kedibalığı

Florida Doğa Tarihi Müzesi’nden balıkbilimci Geroge Burgess: “Herhangi bir hayvan türünün adını farklı türden bir hayvana vermek kadar yanlış bir şey yoktur; fakat Atlantik Okyanusu’ndaki kedi balığı, her ne kadar bir kedi olmasa da, gerçekten bir balıktır.”

Bir köpekbalığı türü olan kedi balığı, adını doğrular nitelikte küçüktür ve akvaryum ve benzeri yerde de beslenilebilir. Kedi balığı gerçekten de kendi apayrı dünyasında bir kediye benzer.

Burgess, “Kedi balığının bir köpekbalığı türü olduğu gerçeği sizlere tuhaf gelebilir elbet; ancak bunun mantığını aramak da ‘yanlış kapıyı çalmak’ anlamına gelebilir. Zincirli köpekbalığının, kedi balığına benzer bir başka özelliği ise, bir kedi gibi parlayan uzun ve keskin gözleridir.” (“Sonuçta, denizciler de manatigilleri görünce denizkızı gördüklerini sandılar” diye de not düşüyor.)

Hazır kedigiller familyasına ait olmayan hayvanlardan bahsetmişken; Güneydoğu Asya’daki misk kedileri de ne bir ayıya ne de bir kediye benziyorlar.

Sıkça yaptığımız ve yapmaktan vazgeçmediğimiz birkaç yanlış sınıflandırma daha mevcut:

  • Kamçı kuyruklu akrepler veya diğer adlarıyla kamçılı akrepler, eklem bacaklı olmalarına rağmen, akrep değildirler.
  • Koalalar, ayı değildir. Keseli memeliler familyasına mensupturlar.
  • Denizyıldızı ve denizanası, omurgasızlar familyasında yer almaktadırlar. Balık değildirler.

Neyse ki, bilim insanlarının türlerin izlerini sürmek ve genel isimleriyle karışıklığı önlemek için kullandıkları taksonomi (türlerine göre sınıflandırma) sistemi veya Latince isimler vardır.

Burgess: “Taksonomik sistem, türlerin ayırt edilmesini kolaylaştırmasının yanında, [türlerin] evrimsel ilişkilerinin de bir yansımasıdır.”

Kaynak: National Geographic

William Saroyan, bağrı yanık yetimlerin öyküsünü anlatıyor

“Bir adam oğlunun bedeninin babası olabilirdi ama bu, oğlunun ruhunun da babasıdır demek değildi.”
William Saroyan

Aras Yayıncılık, Saroyan dizisine bir kitap daha ekledi. Aram Derler Adıma isimli öykü kitabı, William Saroyan’ın dünya çapında tanınmasını sağlayan öykülerden oluşuyor. Saroyan’ın bu kitabı, daha önce Varlık Yayınları tarafından yayınlanmış ve çevirisini Türkkaya Ataöv yapmıştı. Şimdi ise İrma Dolanoğlu ve Ohannes Kılıçdağı çevirisiyle, yeniden okuma şansı buluyoruz.

Aram Derler Adıma kitabının başkarakteri, Aram Karaoğlan isimli, dokuz yaşında bir çocuk. Aram başından geçenleri ve çevresindekileri kişileri bize anlattıkça, okur kimliğimizi unutup, evlerine ziyarete gitmiş uzaktan bir tanıdık gibi hissediyoruz kendimizi. Bu tanışıklığa, Saroyan’ın akıcı, doğal ve okuru hikâyeye dâhil eden dili neden oluyor. Saroyan, küçük detayların üzerinde duruyor. Bizde bu detaylardaki insana dair sıcaklığı hemen hissediyoruz. Aram’ın ailesindeki ilginç yaşlılar, deli kuzenler, komşular, anlaşılması güç bakkal ve okuldaki dayak sever öğretmenler, sanki bir film izliyormuşuz hissiyatını doğuruyor. Bol diyalog kullanılan öyküler, sohbete bir yerinde dâhil olacakmışçasına karakterlerle yakınlık kurmamızı sağlıyor.

Öykülerde, Aram’ın ailesinin kimi zaman deli diye tanımlanan büyüklerinin ilginç tarzlarına, haşarı kuzenleriyle yaşadığı maceralara ya da itaat etmez bir öğrenci olarak öğretmenleriyle kurduğu ilişkilere tanık oluyoruz. Öyküler, yüzümüzde gülümseme bırakıyor. Fakat yazarın anlatımı, gülümsemeyi bir anda gözyaşına döndürecek kadar kuvvetli. Çünkü Aram’ın neşesinde, köklerinden koparılmış bir ailenin hüznü hissediliyor. Aram, Amerika’da doğmuş bir Ermeni olarak bu hüznü anlamaya çalışan bir çocuk olsa da, yaşça büyük karakterler, bağrı yanık yetimler olarak kalmanın acısını yoğun bir biçimde taşıyor.

Hemen her öykü, memleket hasreti çekmenin ağırlığından payını alıyor. Okurun, böyle bir hasreti derinden anlayamasa da, bir yüzleşme yaşaması kaçınılmaz oluyor. Üstelik dili ustalıkla kullanan Saroyan, bu hasreti kimi zaman suskunluğun dilini kullanarak da veriyor. Bu anlamda kitaptaki en etkileyici öykülerden biri de, “Zavallı Bağrı Yanık Arap”. Evlerinden koparılmış ve başka bir yere göç ederek, hatıralarının izinde yaşamaya mecbur edilmişlerin ortaklaştığı bir öykü oluyor. Başka bir coğrafyada, memleketlerinden sesler, eşyalar, oyunlar, bulmak isteyen bu yetimler, Araks Kahvehanesinde toplanıyor. Bu özel mekânda, Hosrov dayı ile Halil’in sessiz yoldaşlığı başlıyor. Aram ise küçük bir çocuk olarak, dayısı ile Halil’in arkadaşlığını çözmeye çalışıyor. Neden hiç konuşmuyorlar? Nasıl anlaşıyorlar? Nasıl haberleşiyorlar? Aram çocuk neşesiyle suskunluğun, hasretin ve uzakta kalmışlığın dilinin, insanı nasıl da ortaklaştırdığının farkında değil belki.

“Ağızlarını hiç açmıyorlar, yine de devamlı konuşuyorlar. Birbirlerini anlıyorlar, bunun için ağızlarını açmaya ihtiyaçları yok, çünkü saklayacak bir şeyleri yok.“

William Saroyan her zaman olduğu gibi, insana dair her şeyi acısıyla tatlısıyla önümüze seriyor. Kimse kahraman değil, kimse iyi ya da kötü değil, sadece insan. Memleketlerinden koparılmanın hüznünü, kilometrelerce ötede bir komşu sohbetinde, bir manzarada, en ufak bir tınıda bile kalbinden atamayan bir insan. William Saroyan’ı okumanın keyfine varan herkes, Aras Yayıncılık’ın Saroyan dizisine göz atabilir.

Lush yenilenmeyi kullanarak Dünya’yı korumayı nasıl hedefliyor?

Lush; bitmek tükenmek bilmeyen bir çabayla, doğayı insanlığın yıkıcı ve acımasız eğilimlerinden kurtarmak için kısa bir süre önce 2017 Bahar Ödülü’nü devreye soktu. Daha önceki Lush Ödülü’ne benzer olarak, bu ödül de dünyanın her yerinden bireyleri, kuruluşları ve toplulukları güçlendirme amacını taşıyor. Bu herhangi bir fikir de olabilir, daha önce kurulmuş bir organizasyon da, bir kampanya grubu da. Lush Ödülü’nden farklı olarak, Bahar Ödülü özellikle yenilenme fikrine odaklanmış durumda. Ödül yılda bir kere gerçekleştirilecek yüksek prestijli bir konferansta verilecek. Bu konferans kazananların tecrübelerini paylaşmaları ve dünyayı eski görkemli günlerine döndürme potansiyeli olan yenilenme fikri için bilinç uyandırmak amacıyla gerçekleştirilecek.

Yenilenme alanında çalışan ve herkese açık olan Bahar Ödülü, genellikle zarar görmüş çevreleri onaracak ve yenileyecek sistemlere olanak verme amacı taşıyor. Bu sistemler çevresel, sosyal ve ekonomik sorunların üstesinden gelmek için daha “bütünleyici” bir yaklaşıma odaklılar.

Lush; sorunlu alanları oldukları gibi bırakmak yerine, yenilikçi insanları bu alanların restorasyonu için teşvik ediyor. 200 bin poundluk ödül Uluslararası Projeler, Genç Projeler, Gerçekleşmiş Projeler ve Bireysel İlham dallarına paylaştırıldığından; özellikle bilimin ötesinde bir özellik taşıyor. Bir şekilde yenilenme ile ilgili olduğu sürece, bu sadece bir fikirden, politikayı etkileyen veya ekolojik ve sosyal sistemleri geliştirmek için çalışan bir lobiden ibaret de olabilir. Bahar Ödülü düzgün bir çevreye katkıda bulunmak için enerjiyi, doğal kaynakları ve maddeleri koruyan ve çoğaltan bütün girişimleri destekliyor.

Lush gibi; çevresel ihtiyaçların oldukça yoğun olduğu böyle bir zamanda, sorunu düzeltmeyip servetine servet katan değil de servetini sorunu düzeltmek için kullanan şirketlerin olduğunu görmek insanın içini rahatlatıyor. Her ne kadar hükümetler çevresel sıkıntılara karşı çözümler üreten projeleri finanse etmekte tereddüt ediyor ve yer yer geç kalıyor olsa da, sadece uluslararası ve insancıl dış görünüşleriyle prim yapmaya çalışmaktansa daha fazlasını yapmaya çabalayanları görmek harika.

Lush Bahar Ödülü; yalnızca insanları yenilenebilen enerjisi, onarılabilir ekosistemleri olan bir nesilde yaşamaya ve beraberliği büyütmeye değil; aynı zamanda toplumları daha da güçlendirmek için birlikte çalışmaya teşvik ediyor.

“Yenilenme” sektörde çalışan profesyonellerin olduğu kadar, diğer insanların da bireysel bazda ilgilenebileceği bir alandır. Product Care Association (Ürün Bakım Topluluğu), federal olarak anonim, kar amacı gütmeyen bir ürün idare şirketidir. Bu şirket kendini, özel atıkların geri dönüşümünü insanlar adına kolaylaştırmaya adamıştır. Britanya Kolumbiyası’ndan başlayıp Kanada’ya kadar genişlemiş; boya ve piller gibi istenmeyen ürünleri biriktirmiştir. Bu gibi ürünleri, doğaya zarar vermeden yenilenebilsin ve yeniden kullanılsın diye geri dönüşüm programlarına almıştır. Bunun gibi çabaları Lush’ın da dikkatini çekmiş olacak ki; birlikte inşa ve yenileme girişimlerinde bulunuyorlar. 2017’nin Bahar Ödülü’nün ilk yılı olmasına rağmen, umarız ki bu ödül çevresel sıkıntıları ortadan kaldırabilecek alternatifler sunmayı sürdürür ve yenilikçi, ilgi çekici girişimleri desteklemeye devam eder.

Kaynak: The Plaid Zebra

Çevre bencilliği; antroposentrizm

0

Modern insanın teknolojiyi ve tıbbı geliştirmesiyle nüfus ciddi artış gösterdi. Bu artış insanın doğada ihtiyacının artmasına ve kendisini “en değerli” görmesine yol açtı. “Her şey insan içindir” veya “her şeyin gayesi insandır” gibi anlamlara gelen antroposentrik düşünce, başta doğal yaşama dolayısıyla insanın kendisini olumsuz etkiliyor. Bu düşünce hümanizmden farklı olarak insanı tüm diğer canlı unsurlardan üstün ve özel kılmakta. Oysaki insanın, tüm diğer canlılar gibi evrimsel sürecin bir ürünü ve diğer canlıların da insanın yakın veya uzak akrabası olduğunu unutmadan; ekolojik dengeye uygun ve diğer canlı unsurlara saygılı yaşaması gerekmektedir. Fakat medeniyetler arası rekabet, doğaya hükmetme çabasıyla; doğaya zarar verme aşamasına gelmiştir.

Anroposentrik düşüncenin temel kaynağı toplumlar arası rekabettir. Ülkelerin teknoloji yarışı aşırı hammadde ihtiyacı gerektirirken, doğaya fazla yüklenmek tek alternatif kalıyor. Ayrıca tıbbın gelişimi geçmişte baş edilemeyen birçok hastalığın üstesinden gelerek hassas bireylerin de yaşamasına olanak sağlıyor. Bu tıbbi gelişmeler sonucu nüfusu dengelemeksizin geçen süreçte aşırı nüfus ve ihtiyaç doğmuş oluyor. Dolayısıyla insanın doğaya bu denli yayılışı kendisinin özel olduğunu düşünmesini de sağlıyor.

Farklı bir açıdan bakacak olursak bu düşüncenin siyasi ve dini kaynakları olduğunu da görürüz. Bunların da temeli, insanın veya insanın başka insana göre kendisinin üstün görmesidir. 1991’de Kuveyt’te Körfez Savaşı sırasında yakılan petrol kuyuları çevrede ciddi hasara yol açmıştır. 2016 yılında IŞİD terör örgütünün yaktığı kuyular ülkemizde asit yağmuru alarmı verilmesine neden olmuştu. Benzer şekilde ülkeler arası anlaşmazlıklar sonucu çıkan savaşlar da çevreye zararlı. Atılan bombalar, kimyasallar; yine kullanılmak üzere aşırı üretilen silahlar çevrede zararlı etkilere neden olmakta. Ülkemizde özellikle bazı köy yaşamlarında yaban domuzuna yapılan işkenceler de bu düşüncenin dini boyutu. Keyfi yapılan avcılık da insanın duygularını karşılamak amacıyla yapılan bir katliam sayılabilir.

1968’de “Çevre Krizinin Tarihi Kökenleri”nden bahseden Lynn White, çevre problemlerinin felsefi, teknolojik ve dini kaynaklarına dikkat çekmiştir. White sonuç olarak, felsefi ve dini olarak yeni bakış açıları geliştirmeden, çevre problemlerinin üstesinden gelemeyeceğimizi de belirtiyor.

Kaynak: Çevre sorunlarının antroposentrik karakteri, Savaşın çevreye etkisi (Dr. Aylin Sema Beliner)

Evrimin seçimlere etkisi: Üreyenin zaferi

Memetik (kültürel) evrim, içinde yaşadığımız ve bizim de bir parçası olduğumuz süreçtir. Mem kelimesi Richard Dawkins tarafından yayılmış ve çeşitli filozoflar, bilim insanları, biyolog, psikanalist ve sosyologlar tarafından da desteklenmiştir. Kültürel (memetik) evrim, kültürün tıpkı evrim mekanizmasında olduğu gibi çeşitli şartlar altında değişime uğrayarak dönüşmesi. Nasıl biyolojik evrimde kalıtım birimi gen ise kültürel evrimde de de bu birim mem olarak adlandırılmaktadır. Kültürün evriminde kültürün aktarılması (dil, aile, okul, askerlik, din vb. ile) önemli rol oynar ve tıpkı biyolojik evrimde olduğu gibi kültürel bilgilerin kopyalanması sırasında oluşan hatalar, değişimler de kültürün hâkim olduğu coğrafyanın kültürünün evrimini belirler.

Örnek verecek olursak; Gılgamış destanı İslam’dan çok çok önce Sümerler tarafından anlatılagelmiş ve yayılmış bir destandır. Bu destan değişik yerlerde değişik şekillerde anlatıla anlatıla değişerek en sonunda Kuran’a kadar girmiştir. Ayrıca başka kültürlerde de başka isimlerle geçmektedir. Oysa hikâyenin geçmişi henüz tek tanrılı dinlerin ortaya çıkmadığı zamanlara dayanmaktadır.

Aynı şekilde Budizm, Zen kaynaklı öğretilerde Dünya’ya yayılmış, Dünyanın her yanından insanı o topraklara çekmiştir ve binlerce yıl öncesinden kalma fikirler birçok yerde değişmiş, evrilmiş biçimde karşımıza çıkmıştır.

Kültür canlı gibidir, kültürü bir vücut gibi düşünecek olursak her bir birey birer aktarıcı birimler topluluğu gibi düşünülebilir. Şöyle örnek verelim, bir çocuk doğduğunda ona sunulacak kültür bellidir hatta yaşayacağı senaryo da bellidir. Ailesinin Tanrı’sına inanacak, babası ile aynı futbol takımını destekleyip aynı partiye oy verecek, annesine benzeyen bir kadın bulacak ve tabii ki bunların hepsi ailesinin ve toplumun ona sunmuş olduğu şartlarla yetişecektir. Çocuk, dil, gözlem, eğitim ve daha fazlası ile o toplumun genelde hâkim olan kültürünün birer askeri haline getirilir. Bu yüzden her çocuğun o kültüre uygun yetişmesi o aile için önemli bir meseledir. Kişi kendini ait hissettikten sonra o kültüre yönelik tüm eleştirileri de kendine yönelik alacak ve savunmaya geçecektir, o kültür hatalı olsa bile. Fakat kişi akılcı biri ise toplumunu ve kültürünü doğru yönde geliştirmeyi de seçebilir.

Kültürler arasında iktidar savaşları vardır. Mesela iktidarda olan kültürü temsil eden toplum, farklı bir ırktan olan bir kültürün var olmasına veya yayılmasına izin vermek istemez. Çünkü iktidarda olan kültür her iktidar gibi iktidarı yitirme paranoyası yaşar. Bu yüzden azınlık olan kültür sürekli olarak sınırlanır ki sayıları artmasın, kültürü temsil eden kişilerin sayısı arttıkça o kültür de yayılmış olur. Bir kültür o ülkenin mevcut sistemini değiştirecek derecede evrilebilir. Bir süre sonra savaşmadan sadece basit bir seçim ile eski kültürün yok olmuşluğu (bir süredir süren yok oluşun tamamlandığı) ilan edilebilir.

Bir kültüre ait insanlar ne kadar çoğalırsa o kültür kadar yayılmış ve güçlü olacaktır. Bu biyolojik evrimdeki doğal seçilimde de böyledir yapay seçilimde de böyle. Evrim her zaman ileri doğru işlemez. Idiocracy adlı filmi öneririm, film akıllı ve yetenekli insanların çocuk yapmaktan kaçınmaları ve zamanla yok olmaya yüz tutmaları, aptal insanların ise sürekli üreyerek çoğalması ve dünyanın trajikomik bir hal almasını anlatıyor. İşte bir kültür evrilirken öğretim seviyesi düşüyorsa , sanat, bilim ve özgürlükler kısıtlanıyorsa sonraki nesillerde zamanla aptallaşacaktır, kalitesiz bir toplum oluşacaktır.

Anlaşılmak üzere olan şu ki insan beyni gıdanın pişirilmesi sonucu “paket-yüksek besin” alması ile metabolizma kendine yetecek besinden fazlasını bulunca beynin evrilmesi için yetecek enerji de bulunmuş oldu. (*) (**)

Beynimiz pişirilmiş paket-yüksek değerli besin sayesinde gelişti ve bir noktaya geldi. Fakat kültür gelişmez de savaşçı bir kültüre evrilirse (gerilerse) beynin gelişiminin atom bombası gibi sonuçları olabiliyor. Birçok insan hâlâ sınırların varlığını ya da silah endüstrisi ile gıda endüstrisinin kardeşliğini bile sorgulamazken dünya kitlesel yok oluşa hızla ilerliyor, bunu biliyor ama hiçbir şey yapmıyoruz, işte bu gelişme değil çürümedir, toplumun komple intiharıdır. Çünkü kültürün yönetimi para ve güç ile tatmin olacağını sanan insanların elinde olduğu için sayısı az olan “akılcılar” pek bir şey de değiştiremiyor. Hatta çoğu zaman boşa kürek çekiyorlar.

Kültürün sevgiden yana bir kültür olması da mümkündü, kültürün savaşçı değil barışçı bir kültüre evrilme ihtimali de vardı ama olmadı. Onun yerine din ve toplumsal tatmin savaşlarını daha çok sevdik.

Kültürün evrilmesinde kültürü benimseyen kişi sayısı önemli faktör olduğunda artık o kültür için nitelik değil daha çok nicelikten bahsetme durumu doğuyor. Fakat kişi sayısının fazla olması o toplumda iktidar olmak isteyen zümre için kısa vadede büyük zafer getirse de kalitesiz bir kültür çok uzun süre yaşayamaz. Mimarisi, sanatı, müziği, bilimi, edebiyatı güçlü olmayan bir kültür geriye bir şey bırakamaz. Örneğin Alman Yahudilerini göz önünde bulunduracak olursak soykırıma rağmen çok güçlü bir şekilde var olmaya ve güçlenmeye devam ettiler çünkü  soykırımdan kaçan Alman-Yahudi kökenli bilim insanı, filozoflar, psikanalistler dünyanın her tarafına yayıldı ve bu sayede bir şekilde dünyanın kültürünün evriminde rol oynayıp şekillendirdiler.

Bugün günümüzde bu topraklarda hala Ermeni ve Rum binaları olmasa mimari adına güzellik görmek neredeyse mümkün olmayacaktı. Belki Ermeniler ve Rumlar burada yoklar ama gördüğünüz gibi kültürleri şehrin içinde hâlâ yaşıyor.

Richard Dawkins’in kitabından bir paragraf: “G.C. Willams’ın dediği gibi, günümüzde, Socrates’ten bir veya iki gen kalmıştır, ya da hiç kalmamıştır. Kimin umurunda ki? Socrates’in Leonardo’nun, Copernicus’un ve Markoni’nin mem kompleksleri güçlerini kaybetmeksizin hâlâ yaşıyor’.

Şemada da görebileceğiniz gibi dinler de birbirinden evrilmektedir.

Bu yüzden bir ülke başka bir ülkeyi işgal ettiği zaman binalarını yıkacaktır, dilini, dinini, geleneklerini yasaklayacaktır; eski kültür yok olsun ve tekrar var olmasın diye. Bazen de eski kültür yeni kültüre asimile edilir. Mesela Büyükada’daki Yörük Ali plajının adının eskiden Yorgoli plajı olması gibi. Bu, bir güç eli ile kültürün çeşitli yöntemlerle iktidarda olan kültüre dönüştürülmesidir. Bu çeşitli yöntemler arasında, doğum kontrol, yaşadığı yerden başka yere sürme, işten çıkarma, vergi alma gibi yöntemler olduğu gibi geleneklere uyma, ortama ayak uydurma, mahalle baskısı, trendler de rol oynar.

Azınlıkta olan toplumun kültürünün varlığını engellemek ya da belli bir seviyenin altında tutma gibi gayretler olduğu gibi bir de mevcut bir kültürü daha da güçlendirmek adına daha fazla üreme teşviki vardır. Tarafınızın popülasyonu arttıkça demokrasinin olmazsa olmazlarını saf dışı bırakarak kazanabilirsiniz. Bu sayede azınlık olan toplumu sınırlamadığınızda dahi kendi toplumunuzun azınlıklara nazaran hızla üreyerek çoğalması sonucu tüm toplumu dönüştürmüş ve gücü elde etmiş olursunuz. Bu açıdan bakacak olursak demokrasi duruma göre bir tür faşist rejim de olabilir.

Doğal seçilimde birey kimi zaman doğaya çok uyumlu olduğu için türünün sürmesini sağlarken bazen aşırı çoğalarak yani ölüm oranından çok çok fazla çoğalarak hayatta kalan canlı türleri de mevcuttur.

İlla akla ya da güce gerek yoktur. Çoğalan da kazanır. Çünkü demokrasi demek sandık demek ise demokrasi demek aynı zamanda çoğunluğun azınlığa hükmetmesi demektir. Hükmetmek öyle bir tatmin getirir ki neredeyse tüm insan kaynaklı pisliklerin altında o mide bulandırıcı eğilim yatar.

Çok çocuk çok oy anlamına geldiğinde devletler bazen teşvik getirir. “En az şu kadar çocuk yapın” gibi söylemler aslında bunun kampanyasıdır. Destekçilerin çok fazla çocuk yaparak kendi kültürlerinin toplumda öne çıkıp hâkimiyeti ele alması içindir bu. Tabii hâkimiyeti ele alan destekçiler oluyor fakat hâkimiyetin kontrolü destekçilerin desteklediği kişide oluyor bu da diktatörlüğü doğurabiliyor.

Bu sayede geride kalan kültürel kümeler yerinde sayarken yani daha az üreyip zamanla yok olma eğilimine girerken diğer taraf hızla çoğalarak dönüşümü tamamlamış olacaktır. Artık toplumun büyük çoğunluğu sadece bir kültüre ait ise artık o kültür o topraklarda tamamen hakim demektir.

Bu noktadan sonra durum iyice faşizan bir hâl alır. Tek tip insanın artması ve yoğunlaşması durağanlaşmayı getirir, durağanlaşma ise kapitalist bir devlet için ekonomik açıdan büyük tehlikedir. Kültürlerin çatıştırılması sonucu kazanılan zaferin sekteye uğramaması için azınlıkta kalacak taraf sürekli demoralize ve terörize edilir. Bu sayede azınlıkta olan kültür de çoğunlukta olan kültür de şekillendirilmiş olur ve çatışmalar sayesinde her anlamda durağanlığın önüne geçilebilir. Bu noktadan sonra oy vermek basit bir formalitedir. Kimsenin bu akılsız ve “teknoloji harikası” dünyayı kurtarmak için tek başına 70 çocuk yapmasına gerek yok, tüm güç paraya tapan çaresizlerin elinde ve dünya dediğimiz yer onların çok övündükleri teknoloji sayesinde yok oluşa gidiyor. Belki de en kısa “kitlesel yok oluş dönemi” bizimki olacak ve övündükleri medeniyet sayesinde gerçekleşecektir.

İnsan var olmasaydı belki içinde bulunduğumuz kitlesel yok oluş dönemi çok daha uzun olabilirdi. İnsan, canlılar içinde kendi popülasyonunu en yüksek seviyeye çıkararak diğer canlıları sürekli sınırladı, sömürdü. Şimdi ise Dünyayı (diğer türlerin yaşam hakkını) komple yok ediyor. Ve yok olurken bağırıyoruz: Daha fazla çocuk!

(*) – http://www.evrimagaci.org/fotograf/66/6453
(**) – http://www.nationalgeographic.com.tr/makale/kesfet/insani-insan-yapan-sey-yemek-pisirmek-mi/2608

Türkiye’den çıkıp giden bir doğu batı öyküsü: Tottenham Çocukları

1

Herkesin gözünde doğu ve batı deyince kültürel bilgi gelir. Oysa bu sözcükler, sadece yön anlatmak için söylenmekten öteye gidemez. Japonya’nın Amerika’nın batısında olduğunu düşünsenize… Doğunun batıya gidişini anlatan bir kitap okudum. Dursaliye Şahan’ın Sola Yayınları’ndan çıkan Tottenham Çocukları…

Günümüzde, romanları kitap kapağına bakarak, arka yazısını okuyarak ve başlıklarına bakarak alıyoruz. Oysa bütün bunlar, romanla okuyucu arasındaki ilişkinin değil, yayınevi, yazar ve kitabevi üçgenindeki fikir ortaklığının size sunduğu bilgilerdir. Oysa roman okunduğu süre içerisinde okuyucu ile ilişkide olacak, birçok duyguyla onu eline geçirecektir. Dursaliye Şahan’ın romanı Tottenham Çocukları da bunun en iyi tarifi belki de… Bir katalizör gibi, birçok duygunun ortaya çıkmasını sağlıyor.

Kitap ve benim aramdaki bu kısa süreli hikâye benim için ilginç bir şekilde başladı. Dursaliye Hanım’ın kitabını okuyup ona yorumlamamı istemesiyle, okumaya başladım. Bu klişe cümleyi buraya da yazacağım; kitap çok akıcı… Hızla okuyup bitirince, içinde şu paragrafın geçtiği bir yorum attım; “Hızla okuduğum kitabı beğendiğimi söylemeliyim. Hiç görmediğim için bilemiyorum, İngiltere’de ‘Çok güzel olmuş,’ nasıl denir, ama Türkiye’de küçük harflerle söylenebiliyor. Ne biliyim Mehmet Şenol Şişli’nin bir şiirinde yazdığı gibi, ‘Susmak batıda utanç, doğuda ise erdem sayılmakta.’” 

Tottenham Çocukları, ismini garip bir şekilde silkeleyerek, sizi Keko isimli bir Kürt çocuğu ve onun yaşam öyküsüne götürüyor. Şirvan’ın Heredile Köyü’nde köyün doğal hayatlarından biri olarak başlayan öyküsü, onun kaderine karşı duruşu ile çok ilginç bir noktaya taşıyor. Keko, nam-ı diğer Ali Kemal, hepimizin yaşamının bir yerlerinde gördüğü, maruz kaldığı veya tanıştığı kişiler gibi birisi. Bana kendi hayatımdan, bazı arkadaşlarımdan örnekler verdi. Bu öykülerin hepsine şöyle bir dışarıdan bakmamı ve “Aa, böyle mi oluyormuş,” dememi sağladı.

Kitabı okurken, “Nerede yaşarsa yaşasın, insan iyidir veya kötüdür“den ziyade, bu ikircikli yapıdan kurtularak, “İnsan iyidir, sadece yaşam onları acımasız bir döngüye sokuyor, kötülük ve iyilik ying yeng gibi birbirinin içine giriyor,” fikrini buldum. Karakterler üzerinde oldukça iyi çalışan Dursaliye Şahan, okuyucuyu bazen çok sinirleneceği durumlarla baş başa bırakıyor. Oysa bu olay örgüsü geliştiğinde, okuyucu aslında karakterlerin sadece yaşam çizgisinde dünya tarafından bu hale getirildiğinin farkına varıyor. Keko’nun da omuzlarında melekleri ve şeytanları mı var, yoksa onlar sadece onun yaşamında olan birileri mi ayırdına varmak biraz zor oluyor. Zaten karakterler de olay örgüsü içerisinde yerin buluyor.

Olay örgüsü demişken, Heredile’de başlayan İngiltere’ye giden bu öykü, aslında bir insanın yaşam çizgisine atıfta bulunurken, birçoğundan dem alıyor, daha fazlasının gerçeklerine vurgu yapıyor. Aslında dünya üzerindeki bir kesimin asla yaklaşmak istemeyeceği bir hayatı anlatırken, okuyucuyu o hayata yaklaştırıyor. Yaklaşılan hayatsa aslında Kaf Dağı’nın arkasında falan değil, yanı başımızda… Görmek istemediğimiz bir yerde durup duruyor.

Birkaç simgesel sözcükle anlatmak gerekirse, içinde tarla, değirmen, futbol, okul, kadın ve belki de en önemlisi aşk olan bir öykü. Kitabı okuduktan sonra birileri; “Aşk var da, bu bir aşk kitabı değil,” diyebilir. Ama yaşanan da tam olarak, saf, gerçek aşk… Bazıları “Futbol dedin ona kandık,” diyebilir. Fakat zaten, bütün renkleriyle futbol da bu… Siyasetinden aşkına, futbolundan okuluna hepsi gerçek… Belki de romanın en iyi tarafı da bu.

Özetlersek; bilmediğiniz bir şey okumayacaksınız, aslında tam olarak bildiğiniz, ama birçoğumuzun unuttuğu öyküsü var kitabın. Kolay anlaşılan kitapta, öyle boş süslü ve ağdalı cümleler beklemeyin, her şey hemen hemen net. Bir yaşam öyküsü okuyacaksınız aslında fazlası değil.

Kitapla ilgili tek eleştireceğim nokta; zaman içerisinde salınırken, birden okuyucuya anlatılmak istenen öyküye giriliyor ve içeriden çıkılamıyor. Dursaliye Hanım, belki de ön sunuş olarak vermek istemiş, aklımda kalmayan bir bölüm olarak okumuş bulundum.

Dursaliye Şahan Kimdir?

Sivas’ın Geyikpınar Köyü’nde doğan Dursaliye Şahan; dört yaşında ailesi ile birlikte İstanbul’a göç etti. İstanbul’daki 13 yıllık banka memurluğunu, Londra’da temizlik işçiliği, öğretmenlik ve gazetecilik takip etti. Aynı yıllarda kadın, göçmenlik ve ırkçılık temalarının ağır bastığı öyküler ve tiyatro oyunu yazan Şahan; uzunca bir süre Birgün Gazetesi’ne ve Avrupa Gazetesine röportajlar yaptı. Ayrıca Karikatürist Semih Bulgur ile birlikte, “Zabit Londra’da” isimli haftalık bant karikatürünü hazırladı. Birçok öyküsü İngilizceye çevrilerek çeşitli dergilerde ve anonim kitaplarda yayımlandı. Yurt için den ve yurt dışından çeşitli öykü ve edebiyat ödülleri aldı. Anadolu Üniversitesi Radyo Televizyon Bölümünden mezun olan Şahan, halen çocuklara, engellilere ve yetişkinlere yaratıcı yazı ve kısa film öykü atölyeleri düzenlemekte.

Tanıtım Bülteninden

Gazetecilerin ömrü çabuk tükenir. Çünkü onlar 7/24 çalışır. Oysa bir gazeteyle kebapçı arasında, işletme bakımından hemen hiç fark yoktur. Her ikisi de müşterinin isteğine göre servis yapar. Hâliyle ben de o çarkın en anlamsız haberlerini yapan muhabir ordusundan sadece biriydim.

Gelen istihbaratın değeri yüksekse -ki bunun anlamı okuyucu sayısı demekti- Şef’ten duyduğumuz ilk sözcük bu olurdu. Haber bitene kadar da kıpır kıpır yerinde duramazdı. Son noktayı koyup teslim ettiğimizde biz rahatlardık ama o başka bir boyuta geçerdi. Hangi sayfada çıkacak? Ne kadarı kırpılacak? Kaç fotoğraf kullanılacak? Hele de haber siyasî bir nitelik taşıyorsa, akıbeti yazarına dahi tam bir muammadır. 

“Sahneden dansöz indirdi” olayı, pekâlâ baskıda “İngiltere’deki Türk dansözlere çalışma yasağı geldi” manşetine dönüşebilirdi.

Okuyucu bilmez ama genelde muhabirler, yazı işlerinin insafına kalmış bir nevi etkisiz elemanlardır. Kariyerlerinin kaderini, çalışmaktan barut fıçısına dönen medyanın bu gizli elleri belirler. Onların karşısında habercilerin boynu kıldan incedir. “Bu ortaçağ ilişkisine niye katlanırlar?” derseniz, hemen her basın emekçisi için imzasını manşette görmek müthiş bir duygudur. Yazdıkları her satırı, Amazon ormanlarındaki yerliler dâhil bütün dünyanın okuduğunu ve isimlerini ezberlediğini düşünürler. Oysa ülkenin onda dokuzu, en yetkin gazetecinin adını bile bilmez. Ayrıca gazetecilik, 24 saatlik bir iştir. Kalemi bıraktığınız gün ölürsünüz. Çünkü o güne kadar yaptığınız bütün haberler çoktan tarihin tozlu yaprakları arasına gömülmüş demektir.

5 yaşındaki kız annesi onu terk ettikten sonra büyükannesinin tek bakıcısı oldu

0

Daha 5 yaşındaki çocuklar okulda veya dışarıda oynarlarken, küçük Anna Wang Çin’in Güneybatısı’ndan gelip büyükannelerine bakıcılık yapıyor. Yaşlı kadınların tek bakıcısı küçük Anna, hiçbir çocuğun dayanamayacağı koşullarda ona dayatılan bir rolü oynamakta.

Anna’nın babası bilinmeyen sebeplerden dolayı, o sadece 3 aylıkken hapse gönderildi, ardından annesi yeniden evlendi ve sonra küçük kızı terk etti. Zuyin’in uzaktaki dağlarında kalan 92 yaşındaki büyük büyükannesinin ve ciddi bir şekilde septik artrit hastalığı olan diğer yaşlı kadın akrabasının yanına gelip her gün onlar için yiyecek hazırlayıp yemek pişirmeye başlıyor ve akrabalarının tuvalet ihtiyacına yardım etmesi, temizliklerini yapması gibi benzer görevler üstleniyor.

Cömert bir komşusu Anna’ya çiftliklerinden sebzeler toplamasına izin veriyor. Söylendiğine göre Çin medya kuruluşlarına; bunları isteyerek yaptığını ve ailesi için de “sağlıklı olmalarını dilediğini” söyledi. Yürek parçalayıcı bir fotoğraf serisi ancak unutulmuş ve yitip giden bir çocukluğu göstermekte.

Çalınan çocukluğundan tek kalan babasının fotoğrafı.

Kaynak: Bored Panda

Veganları Nasıl Bilirsiniz?: Türkiye’deki veganlara dair anket sonuçları

1

Ülkemizde vejetaryenlik artık biliniyor; hayvanlar konusunda bir duyarlılık da oluştu diyebiliriz. Peki ya veganlar? Onlara dair algılar muhtelif, ama “işi abarttıkları”, “aşırıya kaçtıkları” kanıları en yaygın olanları. Hayvan duyarlılığı olanlar arasında üstelik. Bu ankette veganlar kendilerini anlatıyor.

Anketi online olarak veganlıkla ilgili çeşitli gruplarda duyurdum. Bu bir keşif araştırması olduğu için genele uygulanabilecek sonuçlar çıktığını iddia edemem. Anketi hazırlamamdaki asıl amaç, birçoğumuzun merak ettiği üzere, Türkiye’deki veganların vegan olmaya karar vermelerinde en etkili olan aktivizm yöntemleri hakkında, diğer insanlara nasıl ulaşabileceğimiz konusunda ipuçları edinmek adına bir fikir sahibi olmaktı. Herkesin mutlaka sezgisel, kendinden yola çıkarak ya da külliyatı okuyarak edindiği fikirler çerçevesinde daha ikna edici olduğunu düşündüğü aktivizm yöntemleri mevcut. Herkese uygulanabilecek nihai bir yöntem belki de yok. Bu yüzden de hepimizin tecrübesi değerli.

Dünyadaki durum

2011 yılında Oregon Üniversitesi’nden Peter Cheeke ve Texas A&M Üniversitesi’nden Steven Lukefahr, 14 eyalette yaptıkları yüz yüze görüşme usulü bir araştırma ile insanların neden vejetaryen/vegan olduklarını anlamaya çalışmışlar. Vegan olmak için çoğunlukla birden çok neden sayıldığı, fakat herkesin en sıklıkla ve ortak olarak saydığı nedenin sağlık nedenleri olduğu ortaya çıkmış. Katılanların çoğunluğunu 20 yaş üstü kadınlar oluşturuyormuş.

Yine 2016’da İngiltere’de yapılan bir araştırmaya göre ise son 10 yılda Birleşik Krallık’taki vegan sayısının yüzde 350 artarak 521 bine ulaştığı ortaya çıkarken, vegan kadın sayısının erkek sayısının iki katı olduğu sonucuna ulaşılmış. 2013 yılında online yapılan, 8000 kişinin katıldığı bir ankette, veganların çoğunluğunu yine kadınlar oluştururken insanların vegan olmaya karar vermelerinde en etkili nedenin veganizmle ilgili video/film izlemek olduğu sonucu çıkmış (yüzde 42.) Veganların yüzde 45’i önce vejetaryen olup veganlığa aşamalı geçerken, yüzde 27’si direkt vegan olduklarını ifade etmiş. Yüzde 20’si önce vegan beslenmeye başlamış daha sonra diğer sömürü sektörlerini reddetmişler.

2016 yılında Avustralya’da 726 veganın katılımıyla yapılan bir diğer ankette ise, katılımcıların yüzde 80’i kadın, yüzde 80’i 40 yaşın altında, yüzde 80’i etik nedenlerle vegan olmuş ve yüzde 60’ı önce vejetaryen, yüzde 32’si direkt vegan olmuş. Vegan olmalarındaki en etkili nedenler arasında yüzde 37 ile bir arkadaş ya da tanıdıklarından bilgi edinme, yüzde 28 ile internet ve sosyal medyada karşılaştıkları veganizmle ilgili bilgi, yüzde 19 ile veganlıkla ilgili belgeseller yer alıyor. Başkalarını vegan olmak konusunda etkileyenlerin verdikleri cevaplar arasında en etkili yöntem örnek teşkil etmek (sadece vegan olarak), ikincisi de onlara kitap tavsiyeleri vermek, film izletmek, tarifler paylaşmak ve benzeri. İnsanları vegan olmaya teşvik eden en etkili belgeseller ise Earthlings ve Cowspiracy. Fakat Bobbie Macdonald’ın 2015’te bu konuyla ilgili yazdığı bir makalede belgesellerin zaten vegan olmaya temayülü olan insanlar tarafından izlendiğine dair ikna edici, ayrıntılı bir argümanı da mevcut.

Türkiye’ye gelince

Vegan ve Vejetaryenler Derneği Türkiye’nin change.org’da Türkiye’deki vegan/vejetaryen sayısını belirlemeye yönelik başlattığı kampanyayı 4 bin kişi imzalamış. Başka anketler yapıldığını hatırlıyorum fakat sonuçlarına ulaşamadım. Tabii ki sayısal veriye ulaşmanın en direkt yolu bu, fakat yukarıda bahsettiğim Birleşik Krallık anketinde de olduğu gibi, birçok ülkede yapılan ankette, vegan sayısı verisine ulaşmak için 10 bin civarı kişiye sorular yöneltilerek, o yüzde genele uygulanıyor. 4 binden fazla olduğumuzu umuyorum. Anketi şuradan imzalayabilirsiniz.

Bizim anket

Gelelim 245 kişinin katıldığı minik anketimize. Sonuçlarını kısaca özetlersek elde ettiğimiz veriler şunlar:

Vegan olma yaşı ortalaması: 26.4

Katılımcıların yaş ortalaması: 29.3

Katılımcıların yüzde 72’si kadın, yüzde 67.2’si üniversite mezunu, yüzde 47’si İstanbul’da, yüzde 13’ü Ankara’da, yüzde 9’u İzmir’de, yüzde 7’si Antalya’da, yüzde 3’ü Kocaeli’de yaşıyor.

Vegan olmaktaki birincil neden yüzde 89’la etik (hayvanlar)

Vegan olanların en çok etkilendiği hayvan kullanım sektörü yüzde 65.6’yla hepsi ve yüzde 27’yle gıda sektörü.

Veganların, veganlığın doğru yaşam biçimi olduğuna karar verirken en çok etkilendiği kaynak yüzde 36’yla hayvanlara yönelik şiddet görüntüleri.

Sağlık nedenleriyle vegan olanların en çok etkilendikleri kaynak vegan beslenmeyle ilgili sosyal medya grupları.

Vegan olurken ve olduktan sonra en çok bilgi alınan kaynak yüzde 49’la kitap/video/belgeseller.

Katılımcıların yüzde 63.4’ü vegan olmadan önce vejetaryen olmuş. Vegan olmadan önce vejetaryen kalma süreleri 4 aydan 20 yıla kadar değişiyor. Vegan olmadan önce vejetaryen kalma ortalama süresi 3 sene.

Veganlıkla ilgili vegan olmadan önce keşke bilseydim dediğiniz bir şey oldu mu? açık uçlu sorusuna en çok verilen cevap, keşke hayvan sömürüsünün boyutlarını, veganlığın mümkün ve kolay olduğunu daha önce bilseydim ve daha önce vegan olsaydım şeklinde.

Veganların veganlarla ilgili vegan olmadan önce ve sonraki izlenimleri sorulduğunda hem olumlu hem olumsuz yönde artış var. Olumlu nedenlerdeki artış sıklıkla veganların ahlaki duruşları ve adaletli olmalarıyla açıklanıyor. Katılımcıların diğer veganlarla ilgili olumsuz izlenimlerinin nedenleri ise çeşitli grupların vegan olmayanlara ve veganlara karşı katılımcıların saldırgan, küçümseyici, egosantrik olarak değerlendirdikleri tutumları olarak belirtilmiş.

Katılımcıların en altta yer alan ucu açık sorulara verdikleri ayrıntılı cevapları okumanızı tavsiye ederim. Cevaplar çok kıymetli tecrübeler ve fikirler içeriyor. Yazı çok uzun olacağı için hepsini ekleyemedim.

Meerkat or suricate (Suricata suricatta) family with young on the lookout at the edge of their burrow. Kgalagadi Desert. Southeast Namibia

Anlatımlı ve karşılaştırmalı sonuçlar

Cinsiyet Kimliği:

Katılanların yüzde 24’ü erkek, yüzde 72’si kadın, katılımcılardan 2’si queer, 2’si androjen, 2’si genderfluid, 1’i transseksüel. 6 kişi cinsiyetini farklı nedenlerle belirtmek istemediğini yazmış (önemli bulmuyorum, kaçıncı yüzyılda yaşıyoruz vb. açıklamalar var). Cinsiyeti (çoktan seçmeli olarak değil, boşluk bırakarak) soru olarak eklememin nedeni, dünyadaki verilerle paralel bir şekilde veganların çoğunluğunun kadın olup olmadığını görmekti. Bu konuyla ilgili birkaç çalışma da mevcut. Kadınlar sadece veganlıkta değil, tüm hayvan hakları hareketlerinde çoğunluktalar. Özcü bir yaklaşım benimsenmediği sürece bu verinin de faydalı bir şekilde kullanılabileceğini düşünüyorum.

Eğitim:

Katılanların yüzde 67’si üniversite mezunu, yüzde 16’sı yüksek lisans, yüzde 12.5’i lise mezunu. Ben olsam bu soruya seçkinci olduğu gerekçesiyle muhalefet ederdim ama buna itiraz olmamış. Veganların vegan olma yaşlarıyla da birleştirildiğinde, veganizme maruz kalınan sosyal ortamların sınırlarının tekrar belirlenmesi, sosyal medyanın daha etkin kullanılması, kapsayıcı bir dil kullanılması gibi çözümler farklı eğitim düzeyindeki insanlara hitap edilmesini kolaylaştırabilir.

Yaş:

Katılımcıların yaş ortalaması: 29.3

50 yaş üstü 9 kişi (yüzde 3.7), 40-50 yaş arası 16 kişi (yüzde 6.7), 30-40 yaş arası 72 kişi (yüzde 30), 20-30 yaş arası 119 kişi (yüzde 51), 15-20 yaş arası 21 kişi (yüzde 8.8).

Katılımcıların vegan oldukları yaş ortalaması: 26.4

20 yaşından önce vegan olanlar 56 kişi (yüzde 23), 20-30 yaş arasında vegan olanlar 106 kişi (yüzde 47), 30-40 yaş arasında vegan olanlar 56 kişi (yüzde 23), 40-50 yaş arasında vegan olanlar 13 kişi (yüzde 5), 50-60 yaş arasında vegan olanlar 6 kişi (yüzde 2.5).

Nerede Yaşıyorlar?

Katılımcıların 115’i (yüzde 47) İstanbul’da, 33’ü (yüzde 13) Ankara’da, 24’ü (yüzde 9) İzmir’de, 19’u (üzde 7) Antalya’da, 8’i (yüzde 3) Kocaeli’de, 6’sı yurtdışında, 5’i Bursa’da, 5’i Muğla’da, 4’ü Eskişehir’de, 2’si Konya’da, 2’si Aydın’da, 2’si Denizli’de, 2’si Samsun’da, 2’si Mersin’de, 2’si Manisa’da, 1’i Rize’de, 1’i Tekirdağ’da, 1’i Edirne’de, 1’i Balıkesir’de, 1’i Yalova’da, 1’i Kayseri’de, 1’i Zonguldak’ta, 1’i Trabzon’da, 1’i İskenderun’da, 1’i Karabük’te, 1’i Sakarya, 1’i Adana’da yaşıyor.

Vegan olmanızdaki birincil neden nedir?

Yukarıda bahsettiğim anketlerde vegan olma nedenlerinin birden çok alana, birbirine daha yakın yüzdelerde yayıldığını görüyoruz. Bizim minik anketimizde durum hiç öyle değil. Etik (hayvanlar) nedenlerle vegan olanların ezici bir üstünlüğü var.

218 (yüzde 89.0): Hayvanlar (etik)

5 (yüzde 2.0): Din/Spiritüel Gelişim

3 (yüzde 1.2): Ekolojik/Çevre

(yüzde 0.0): Kilo Kontrolü/Fitness

1 (yüzde 0.4): Aile/arkadaş baskısı/etkisi

9 (yüzde 3.7): Sağlık (Bitkisel Beslenmenin Yararları)

9 (yüzde 3.7): Diğer (siyasi; hayvan özgürlüğü; insanın kendisi dışındaki-insan ve diğer hayvanlar-hissedebilir canlılar üzerindeki otoritesinin reddi; vicdan; hayvanların bir eşya, duygusuz ve hissiz birer varlık gibi kullanılmaları ve bunun çevreye etkileri)

Ankete katılanların yüzde 63.4’ü (154 kişi) önce vejetaryen olmuş, yüzde 36.6’si (89) ise doğrudan vegan olmuş. Bu veriyi, demek ki insanların çoğunluğu önce vejetaryen olmalı diye değerlendirmek doğru olmayabilir. Çünkü bunun için öncelikle vejetaryen olanların yüzde kaçının vegan olduğunu bilmemiz gerek. Ayrıca, 2014’te Humane Research Council’in yaptığı bir araştırmaya göre vejetaryenlerin karnizme dönme ihtimali veganlardan daha yüksek.

Hayvanların hangi şekilde kullanımı sizi en çok etkiledi?

160 (yüzde 65.6): Hepsi eşit derecede etkiledi

66 (yüzde 27.0): Gıda olarak

8 (yüzde 3.3): Deneylerde

4 (yüzde 1.6): Eğlence sektöründe

4 (yüzde 1.6): Giyim sanayisinde

1 (0.4): Ulaşımda

1 (yüzde 0.4): Tarımda

Eğer vegan yaşamı hayvanlar ve etik nedenlerle seçtiyseniz veganlığın doğru yaşam biçimi olduğuna karar verirken en çok hangisinden etkilendiniz? Lütfen önem derecesine göre sıralayınız. (En önemli faktör seçim sırasına göre)

1. Yüzde 36: Hayvanlara yönelik şiddet görüntüleri (kesim vb.)

2. Yüzde 16: Bir sektördeki hayvan kullanımını gördükten sonra tüm sömürü şekilleriyle bağlantısını kurabilmek

3. Yüzde 15: Tanıdığım bir hayvandan yola çıkarak tüm hayvanlarla empati kurmak

4. Yüzde 14: Veganlarla bire bir etkileşimde bulunmak

5. Yüzde 7: Vegan aktivizm belgeselleri izlemek

6. Yüzde 6: Vegan aktivizm konuşmaları dinlemek

7. Yüzde 5: Sosyal medya ve internette karşılaştığım veganlıkla ilgili bilgilendirici yazılar

Eğer vegan beslenmeyi sağlık nedenleriyle seçtiyseniz, (yani hayvansal gıda tüketmiyorsanız) veganlığın doğru yaşam biçimi olduğuna karar verirken en çok hangisinden etkilendiniz? Sağlık nedenleriyle seçmediyseniz bu soruyu geçin.

1. Vegan beslenmeyle ilgili sosyal medya grupları

2. Doktorumun tavsiyesi

3. Veganlarla bire bir etkileşimde bulunmak

4. Vegan beslenmeyi savunan doktor/bilim insanı/araştırmacıların sosyal medya/yazılı medyada karşılaştığım video/yazıları

Vegan olurken/olduğunuzda en çok kimlerden bilgi aldınız?

119 (yüzde 49.0): Kitap/video/belgesellerden

75 (yüzde 30.9): İnternette tanımadığım kişilerden

34 (yüzde 14.0): Bire bir tanıdıklarımdan

15 (yüzde 6.2): Bilgi almadım

Vegan olmadan önce veganlar hakkındaki düşünceniz ne yöndeydi?

121 (yüzde 50.0): Olumlu

98 (yüzde 40.5): Nötr

23 (yüzde 9.5): Olumsuz

Vegan olduktan sonra veganlar hakkındaki düşünceniz ne yönde?

148 (yüzde 60.9): Olumlu

29 (yüzde 11.9): Olumsuz

66 (yüzde 27.2): Nötr

Açık uçlu sorulara verilen cevaplardan seçmeler 

Vegan olmadan önce veganlar üzerine olumlu ve olumsuz izlenimler:

Veganlar da vegan olmadan önce veganları aşırı-marjinal-fanatik bulduklarını ifade ediyorlar ve başta bunun zor olduğunu düşünüyorlar genellikle. Beslenme alışkanlıklarından, damak zevkinden vazgeçemeyeceklerini düşünmüşler o zamanlar. Veganlara zoru başarmış insanlar olarak saygı duymuşlar, takdir etmişler çoğunlukla veganları ama özellikle sosyal medyadaki saldırgan tavırlarından rahatsız olduklarını da ifade edenler var epeyce.

Veganlarla ilgili izlenimlerin olumlu anlamda da olumsuz anlamda da arttığı görülüyor. Neden önemli? Ortak bir dil geliştirebilmek, ortak etkinlikler organize edebilmek, asgaride buluşabilmek ve insanların vegan olurken veganları model olarak alması nedeniyle. Çünkü bunların bir kısmı şu anda vegan olmayan insanların da bizim hakkımızdaki izlenimlerini teşkil ediyor. Evet kişilere değil ideolojiye odaklanmaları gerek ama çalışmalara göre, o iş öyle yürümüyor. Aşağıda, olumsuz yönde artışın düşüklüğüne rağmen, yoğun olarak, veganların diğer veganlara yönelik ciddi ve samimi eleştirileri de yer alıyor.

Anket cevapları birbirinden ilginç olmakla birlikte yazının uzunluğunu düşünerek, gruplandırıp seçtiklerime yer veriyorum. Geri kalanını ayrıca yayınlayacağız.

  • Hissettiklerini yaşam biçime dökebilen insanlar olarak onlara saygı duyuyordum zira ben hareketlerimi hislerime bir türlü uyduramıyordum. Danalara üzülüyordum ama sucuk yiyordum, filan. Ayrıca vegan olmadan önce veganlığın çok daha zor olduğunu sanıyordum, bu sebeple de veganlara “zoru başarmış insanlar” olarak bakıyordum. 
  • Çok ekstrem olduklarını düşünüyordum 🙂 Şimdi gülüyorum. İneğin memesinden fışkıran sütü içip tavuğun poposundaki yumurtayı yerken, veganların ekstrem olduğunu düşünmem epey ekstremmiş 🙂 
  • Yapılması gerekeni yaptıklarını düşünüyor, özeniyor ama alışkanlıklarımdan vazgeçemiyor, türlü bahaneler üretip cesaret edemiyordum. 
  • İtici ve aşırı olduklarını düşünüyordum. 
  • Sütsüz, yumurtasız, yoğurtsuz yaşanamayacağını düşünüyor, veganlara “deli” gözüyle bakıyordum 🙂  Şimdi aç da kalsam da veganım 🙂
  • Vejetaryen olduğum süre boyunca, sosyal medyada, özellikle vegan istanbul gibi her yerde öne çıkan, abolisyonist gruplarda denk geldiğim yargılayıcı, kendi öznel fikirlerini dayatan agresif veganlar maalesef veganlığı uzun süre araştırmamama neden oldu. Farklı facebook gruplarında, yabancı gruplarda, reddit vs gibi ortamlarda yeni insanlarla tanıştıkça veganlığa daha çok inanarak motive oldum ve denemeye karar verdim. Veganlığın önünde gerçekten en büyük engellerden birini de, bu otoriter bir şekilde veganlığın felsefesi ötesinde kişisel fikirlerini dayatan sevimsiz insanlar oluşturuyor maalesef.
  • Sömürüye katliama karşı bir şey yaptıkları için. Süt ve yumurta üretiminde neler yapıldığını biraz öğrenmeye başlayınca veganlığa geçmeye başladım ben de.
  • Et yememeyi bir noktaya kadar anlayabiliyordum ama veganlık da neydi? Sadece otla beslendikleri söylenen marjinal insanlardı. Cahillik fena şey. Yoook daha neler yumurta peynir yenmez miiiii hele yoğurt. Etik sebepleri kavrayacak olgunluğa erişmeden önceki bakış açısı bu oluyor. İnsanların bilgilenmesini sağlamak ve vicdanlara hitap edebilmek gerekiyor bu aşamada.
  • Hâlâ aynı fikirdeyim. Doğru ile gerçek her zaman aynı olmuyor ve veganların gerçeklerden bihaber çıkışlarla öne çıktığını düşünüyorum. Naveganlara karşı çoğunlukla suçlayıcı, yanlış, gerçeklikten kopuk yaklaşımlarda bulunuyorlar. Bu çok itici.
  • Yetiştiğimiz kültüre karşı irade göstererek, hem çok büyük bir fedakarlık hem de gezegenin geleceği için çok önemli bir şey yaptıklarını düşünüyordum.

Vegan olduktan sonra veganlar üzerine izlenimler ve nedenleri:

  • Duygu kontrolü konusunda sorun yaşayan, sadece hayvanlara empati yapabilen veya konuyu egosantrik bir şekilde algılayıp herkesin kendisiyle aynı noktada olmamasına öfke duyan çok vegan var. İyi niyetli olduklarını ama insanları hiç anlamadıklarını düşünüyorum. 
  • Her topluluk arasında olduğu gibi vegan, vejeteryan, şu bu… bütün grupların arasında küçük küçük klanlar oluşuyor. Herkes ana fikri kaçırıyor. Diğer canlılar söz konusu iken, ben bunu şöyle yaparım, hayır ben daha iyisini yaparımlarla dolu küçük insanın kibrinin armağanı ego savaşları baş gösteriyor. Kendi düşüncesine sahip olana saygı duymuyor hele ki kazanabileceği kişilere kaşı daha da acımasız oluyor…
  • Dünyayı veganların kurtarabileceğine inanıyorum. Sadece hayvansal ürünler tüketmemekten geçmiyor, veganlık bir felsefe, sömürünün her türlüsüne karşı bir duruş, bir devrim.
  • Veganların içinde haz etmediğim çok insan var. Vegan olmak kategorik olarak bir insanı iyi yapmıyor. Hepsi kritik düşünen sorgulayıcı insanlar da değil bence. Ama bunun dışında birçok veganla birçok konuda uzlaşıyoruz. İçlerindeki empati ve iyilik muazzam. Olayları önyargısız değerlendirebilme kritik yapma becerileri yerinde. En önemlisi karnist bir dünyaya başkaldırmışlar.
  • Bazı gruplar hakkındaki fikirlerim halen gayet olumsuz. Hatta veganlığın ne kadar kolay olduğunu ve ne kadar güzel insanlarla dolu olduğunu gördükçe, bu kişilere maalesef iyice kızıyorum. O grupları takip eden sayısız arkadaşım, belki veganlığa ilgi duyabilecekken uzaklaştılar.
  • Bu dünyada hissedebilir tüm türler için hakiki anlamda adil olabilmenin mümkün ve kolay olduğunu gösteren canlı birer örnek oldukları için.
  • Çünkü özellikle abolisyonist veganların bazıları yüzünden naveganlar veganlıktan tiksinmiş durumda. O insanları aramıza katmak varken, üstlerine gitmek çok yanlış. Kimse doğar doğmaz vegan değildi, zamanla olduk. Paylaşım herkese yapmalıyız ama bilgilendirme işlemini dileyenlere yapmalıyız. Önüne geleni darlamak olmamalı mevzumuz.
  • Vegan olmak yalnızca türcülük karşıtı bir duruş. Savaş ve sömürü içinde, ırkçı, dinci, liderlere tapınma hali olan, cinsiyetçi, homofobik, doğanın katledildiği bir dünyada yaşıyoruz. Bunlar aklıma gelen en temel olanlar, daha sayılabilir. Vegan olmak dışında bunlara karşı da duruş sergilenmeli ve/veya eylemsellik haline geçilmeli. Yoksa bir ineğe karşı ayırımcılık yapılmazken; kürt, kadına veya trans bir bireye yapılıyor olması canlıların haklarına saygı temelinde olan vegan olmak ile çelişir.Navegan bireylere “katil”, “tecavüzcü” vb. itham ve imalarda bulunmak yerine mesele sakince anlatılmalı. Bir zamanlar kendimizin de navegan olduğu unutulmamalı. Vegan olduktan sonra özel bir mertebede olunduğu gibi bir kibre düşülmemeli.
  • Veganların daha hassas ve daha eşitlikçi olduklarını gördüğüm için düşüncelerim olumlu yönde gelişti.
  • Veganlara özel bir durum değil ama asabi, alaycı, sürekli birbirinin açığını arayan, tartışmayı bilmeyip kavga eden çokça vegan var. Bu negatiflikten uzak kalabilmek için birçok vegan gruptan çıktım.

Lütfen eklemek istediğiniz herhangi bir şey varsa yazınız:

  • Ben çok az süt kullanan, peynir yemeyen, etten tiksinen biriydim. 5 sene önce bir arkadaşım vegan olacağını söyleyince baya zormuş deyip geçmiştim. Çok da bilgi vermemişti. Sonuçta her şeyin içinde yumurta var ve çalışma hayatında ayırmak zor olabilirdi. Medyada da (kapitalizm sayesinde) bilgi çok yoktu. Eğer Gary Yourofsky’yi o zaman izlemiş olsaydım çoktan vegan olurdum. Kızım vegan olduğunda 1 buçuk yaşındaydı. Umarım hayatı boyunca vegan olarak kalır. Sanırım daha fazla duyurulması gerekiyor… 
  • Hayvan zulmü benim için tek başına veganizme geçiste etkili olamadı. Bilmiyordum yalanına sığınmayı iki yüzlülük olarak görüyorum, özellikle Türkiye’de yetişmiş 30 yaş üstü nesil için. Civcivimi tavuk olunca kestiler ve o gün çok ağlasam da başka tavukları da yıllarca yedim. Az çok kurban kesimi gördüm, kurban derisi gördüm, tezgahta debelenen balık gördüm. Koyun, kuzu etini ağzıma sokmadım ama aklım gayet ineğin ya da yengecin de öldürülürken benzer acılar çekebileceği bağlantısını kurabilecek kapasitedeydi. Birincil sebebim keşke hayvanların yaşam hakkı olsaydı. Bunun icin maalesef çok geç kaldım. Bununla da yaşamam lazım.
  • Veganlığı duyduktan ve olduktan sonra vejetaryenler de itici ve iradesiz gelmeye başladılar. Çünkü etten uzak durmak çok basit bir şey ve süt ürünlerinin yapımında hayvanlar daha uzun süre acı çekiyorlar.
  • Veganlığın bir felsefesi var vegan olup da milliyetçi, cinsiyetçi, halk düşmanı olan kapitalizme destek veren kişilerin vs bazı bağlantıları kuramadıklarını düşünüyorum.
  • “İncitme hiçbir karıncayı; yem taşır / Canı vardır, can dediğin tatlıdır” diyen Firdevsî ve bu inceliği taşıyan insanlar nasıl tam tersi davranabilir, şaşmalı. Sâdık Hidâyet’in 1926’da yazdığı “ölüm” denemesinde şu sözü manidardır: “Hunharlar ve cellatlar sadece öldüklerinde bırakıyorlar zulmü”. Hunhar’ın anlamı zalimdir. Eti “Hunharca yemek” nedir, düşünelim. İnsan kendine zarar veren veya zarar verme potansiyeli olan insanlara ve diğer canlılara karşı meşru müdafaa yapması gerekir. Şiddetin meşru olduğu tek alanın meşru müdafaa olduğunu düşünüyorum.
  • Veganlık üzerine hayatımın yarısında düşündüm. Ama daha yeni cesaretimi toplayabildim. Vejetaryenlik ise asla yapmayacağım bir şeydi. Bana göre vegan arkadaşlarımla da vejetaryen arkadaşlarımla da konuşurken hep bunu savundum. Evet veganları anlıyorum çok haklılar ve büyük bir mücadele içindeler ama vejetaryenlik bana göre ikiyüzlülük. Yani hayvanı katı halde değil sıvı halde tüketince oluyor mu? Bence olmuyor. O yüzden kendime güvenip, empati kurmayı başarana kadar çok zaman geçti. Ama nihayet o kırılımı yaşadım. Kendi adıma çok mutluyum.

Vegan olduktan sonra veganlık hakkında keşke daha önceden bilseydim dediğiniz bir şey oldu mu?

  • Vejetaryen de olmadan önce “tüm hayvanların yaşama hakkı” gibi yazılar okuduğumda “sadece kendi kedi/köpeğimizi değil sahipsizleri de” diye anlayıp ne kadar dar bir perspektiften bakıyormuşum. Her Pazar bütün gün sahipsiz köpeklerle ilgili çalışmalar yapıp akşam aynı ekip (hayvan kurtardığını sanan ekip) olarak kebapçıya giderdik, ııgghhhh. 
  • 4,5 yıl oldu vegan yaşam biçimini kabul edeli, her gün geçmişimden utanıyorum, keşke daha erken fark edebilseydim.
  • Keşke beni vegan bir aile yetiştirseymiş ya da keşke 20 sene önce vegan olsaymışım. Onca hayvanın canına kıymaz ve bedenimi leş yuvasına çevirmezdim.
  • Çoğu insan gibi, ineklerin süt vermesini, elma ağacının elma vermesi gibi sanıyordum. İnek süt verirdi, hem de insana… Hamile kaldığını, doğurduğunu, yavrusundan ayrıldığını vs. hiç bilmiyordum. Belki bilseydim daha önce empati kurardım.
  • Veganlığın imkansız bir yol ya da elitist bir tavır olmadığını bilmek isterdim.
  • Keşke daha önceden vegan olsaydım dediğim çok oldu. Nasıl bir hayvana ait olan bir şeyi bana aitmiş gibi kullanabildiğimi yani sömürebildiğimi nasıl akıl edememişim dediğim çok oldu (bunu akıl etmek için video izlemeye gerek yok). Et yemek dışında da hayvanların nasıl sömürüldüğüyle ilgili daha çok bilgi edinmiş oldum. Hayvancılığın doğaya etkisini de çok bilmiyordum. Hayvansal ürünlerin sağlığa etkisini de pek bilmiyordum.
  • Eskiden neredeyse tamamen hayvansal kaynaklı beslenen bir kişi olarak, bu kadar kolay, hiç zorlanmadan vegan olacağımı ve veganlığın bana böylesine iyi geleceğini keşke daha önceden bilseydim.
  • Süt endüstrisini daha önce öğrenseydim belki daha erken vegan olurdum. Süt endüstrisini bilmeden önce veganlığı ilk duyduğumda tamamen merakla “yenecek ne kalıyo” diye de düşünmüştüm, sebebini öğrendikten sonra yiyecek ne kalacağını beni durduracak kadar umursamadım.
  • Yumurta, süt ürünleri ve balın da hayvan sömürüsü olduğunun farkında değildim.
  • Daha çok idrak edebilseydim, gözümün önündekileri görüp bağlantıları kurabilseydim diyorum. Mesela ineklerin de bizim gibi sadece bebekleri içsin diye süt ürettiklerini kavramak neden bu kadar uzun sürdü? Bebeklerin sütünü çaldığımızı ve üstelik bu çok fazla proteinli sütün bize hiçbir faydası olmadığı gibi günümüz hastalıklarının baş müsebbibi olması da cabası. Hele tavukların normalde yılda sadece 15-20 yumurta verebildikleri gerçeği.
  • Böyle doğmak isterdim, hatta bizden öncekilerin de. Maalesef bu mümkün değildi, evrimsel olarak olamazdı. “İnsanlık” dediğimiz kavramın içi yavaş yavaş doluyor.
  • Daha önce vegan gıdalara ulaşmanın çok zor olduğunu düşünürdüm, keşke bu kadar kolay olduğunu bilseydim ve yıllar önce vegan olsaydım. Tek pişmanlığım vegan olmayı öteleyip, vicdanımla bunca sene boşu boşuna savaşmış olmak

Şıklarda yer almayan ya da eklenmek istenen vegan olma nedenleri:

  • Kedi-köpekle ilgili çalışmalar yaparken ve hayvan deneyleriyle ilgili videolar çekip insanlara neden “cruelty-free” ürünler kullanmaları gerektiğini anlatırken navegan olduğum için aslında bol cruelty’ye yol açan bir hayatım olduğunu fark etmek. 
  • Evet, Gary’nin okulda yaptığı bir konferansı izledim youtube’dan. O gece vegan olmaya karar verdik ailecek. Bebeğimiz de dahil veganız ve çok mutluyuz.
  • Hayvanların birbirleriyle ya da insanlarla empati kuruyor olduğunu görmek. Üzüntü, neşe, umutsuzluk gibi insanlarda da olan duyguları onlarda da görmek. Sevilmek ihtiyaçlarını görmek. Doğanın efendisi değil diğer canlılarla birlikte yaşayan bir canlı olduğumu bilmek.
  • Kedi ve köpeklerle yıllardır birlikte yaşıyorum, sokak hayvanlarının refahı için çalıştım. Sanırım acılarını gördüğüm zamanlar, tüm canlılara karşı beni daha da hassaslaştırdı. Sadece hayvanlar değil, bir ağaç kesildiğinde, bir dere kuruduğunda da benzer hislere sahip oldum.
  • Başka canlılara acı vermek ruhsal tekamülle bağdaşmamalı.
  • Politik nedenler. Anarşist bir bireyim. Sömürüye karşıyken türümün dışındaki bir canlının sömürülmesi ilkelerime karşı gelmeye başladı. Endüstriyel ve kapital boyutu zaten bambaşkaydı.
  • İhtiyacım olanı bitkisel olarak bulabiliyorsam neden bir hayvana zarar vereyim düşüncesi.
  • Beslenme ve diyet uzmanıyım. Politik nedenlerle vegan yaşamı tercih ettim. Ancak mesleğim gereği sağlık boyutu ile de çok ilgileniyorum. Aktivizmi mesleğim aracılığıyla da gerçekleştiriyorum.
  • İzlediğim bir filmde insanları canlı canlı keserek tabaklarına koyup çatal bıçak kullanarak çiğ çiğ yediklerini gördükten sonra bugüne kadar farkında olmadığım tüm acıların farkına vardım ve o gün benim için her şey yeniden başladı.
  • Kuzenim vegan olma sebebimdir. Bana hakaret etmeden, beni aşağılamadan her soruma ve karşı argümanıma cevap verdi. Bana yaşanan gerçekleri anlatıp, kendimi düşünmem için fırsat tanıdı. Bana sorular sorarak düşünmeme sebep oldu. Sözleriyle baskı kurmak yerine, davranışlarıyla örnek oldu.
  • Her alanda ayırımcılığın karşısında durmaya çalıştım. Kadınlara, lgbtilere, siyahilere, Kürtlere, işçilere, Alevilere dönük ayrımcılığa en güçlü tepkiyi verirken; başka bir canlıyı sömürmek samimiyetsiz geldi. Çelişkiyi gidermek için vegan oldum.

Başlık Görseli: Özgür İşgören

Hazırlayan: Cansu Özge Özmen 

Açlık grevine başlayan Nuriye Gülmen ve Semih Özakça yalnız değildir

Sorun ne kişilerin egomerkezciliklerinden kaynaklı sapkınlıktır ne de bir zümrenin, parti, örgüt vesairenin başımıza açtığı belaların nedenselliğinde varolan bir sorundur. Sorun topyekün sistem ve rejim sorunudur. Bu rejim hayatı hepimize, farklı olanlara, farkı aynı karşısında savunanlara, farklı olduğum için varım diyenlere ateşten gömlekler biçiyor.

Nuriye Gülmen’e yaklaşık olarak direnişinin 50. gününde denk geldim. Resimlerine baktım. Kim olduğu, neden işini kaybettiği konusunda bilgim olmasada fikrim vardı. Ufak bir araştırma sonunda fikir yürüttüğüm gibi, Ohal kapsamında yayınlanan Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile ihraç edildiğini bu doğrultuda işini geri istediğini ve tek başına bu direnişi başlattığını öğrendiğimde o erişilmesi güç muhteşem ve herkese örnek olması gereken iradesinin karşısında ona hayranlık duymamak neredeyse imkânsızdı.

Nuriye Gülmen ve Semih Özakça ile Meclis’te CHP’li vekillerle basın açıklaması yapmalarının ardından göz altına alındıklarını 11 Mart’ta gözaltında başlattıklarını süresiz açlık grevi eylemi öncesi göz altına alınmaları sebebiyle başlattıklarını açıklamışlardı.

Bugün direnişinin 124. günü Nuriye Gülmen’in başlattığı eylemde onu yalnız bırakmayan ve aynı şekilde işlerinden ihraç edilen Semih Özakça, Veli Saçılık ve Acun Karadağ’ın iradelerinin karşısında onlara hayranlık duymamak ve örnek almamak imkânsız bir şey. Ankara’nın göbeği Kızılay’da İnsan Hakları Anıtı önünde insanlık dersi veriyorlar faşizme karşı.

Aklı, vicdanı, duyguları olan her insan düşünür, bu insanlar neden aylardır İnsan Hakları Anıtının önünde? Hiç mi bir şeyler çağrıştırmıyor sizde? Nuriye Gülmen ve Semih Özakça neden açlık grevi kararı aldı? İnsanları ölümün eşiğine getirmek de neyin nesi? İşlerini istiyor bu insanlar, hepsi bu!

Açlık grevi ve intihar gibi eylemler toplumun diğer değer yapılarının, eşitsizliğin, adaletsizliğin alt üst olduğu dönemlerde sıklaşır. Kişiler bu yolda, kolektif vicdandan intikam alır. Açlık grevi, yasa koyucunun, koruyucu şiddet vesilesiyle yarattığı güç eşitsizliğine yanıt olarak, mütehakkim gücüne yanıt veremeyen ve tahakküm altında bir eşitsizlik durumunda çıkar.

Bu gidişle ülkede herkes terör yaftasını bir gün tadacak. Evet, herkesi hizaya getirmenin, baskıyı ve polis tahakkümünü meşrulaştırmanın yegane yolu terörizmle mücadeledir çünkü.

Kendilerine muhalif herkesi terör torbasına sokuşturmaya çalışıyorlar. Tüm muhaliflere karşı polis devlet pratiklerini reva görüyorlar. Artık sosyal medyada, evde, sokakta yani her yerde farklı düşünüyorsanız size de potansiyel terörist muamelesi yapılabilir. Ohal gerekçesi adında kaç gün orda kalabileceğinize dair hiçbir belirgin yanıt bulamazsınız.

Bizim laik ya da dinci dikta rejiminin devamına değil; birlikte, çeşitlilik, eşitlik içinde, bir arada, demokratik toplanmalara ihtiyacımız var. Yaşadığımız onca badire, onca kötülük, onca haksızlık hiç değilse biraz ders verse bize.

Neden gençlerinize, çocuklarınıza, kadınlarınıza, anne ve babalarınıza, abi ve ablalarınıza, onlara daha güzel bir dünyanın ve yaşanabilir bir ülkenin kapılarını açmak yerine kan, haksızlıklar ve ölümle yoğrulmuş topraklar bırakıyorsunuz?

Barış mücadelesi en kutsal mücadele olduğu halde, yaşamın anlam ve değeri, barış etrafında ördüğümüz dünyalara bağlı olduğu halde biz nasıl olur da o dünyaları konuşamaz hale getirildik? Nasıl?

Muhafazakar popülist iktidar, anlaştığı düzen güçleriyle birlikte faşizmi hızla kat ederken darbeci, cuntacı adamları sıklaştırırken, toplum ezilenleri ağırlaştırıyor, diller tutuluyor, çıkmaz yollara sapılıyor. Dillerimizin lâl edilip suskunluğa gömüldüğü, boğazlarımızın düğümlendiği bu suskunluk mezarı, zalim bir dünyanın habercisi olacak.

Şimdi Nuriye Gülmen, Semih Özakça, Veli Saçılık, Acun Karadağ ve adını sayamadığım adil, özgür, onurlu bir hayattan yana olanlar birbirini kucaklamalı, bütün insani erdemleriyle bu toprakları kapsayıp kuşatmalı.

Açlık grevine başlayan Nuriye Gülmen ve Semih Özakça yalnız değildir.

Başlık görseli: Seyri Sokak